aardrijkskunde samenvatting juni 2021
thema 2 het ecosysteem aarde
1) de sfeervolle aarde
1. de 4 sferen
Atmosfeer, geosfeer, hydrosfeer, biosfeer.
2. de geosfeer
2.1 de jonge aarde: van gasschijf naar vloeibare massa
Grote brokstukken trokken kleinere naar zich toe en geleidelijk ontstonden de eerste protoplaneten.
De aarde werd tijdens haar vorming een vloeibare hete bol door de impact van de vele meteorieten, hierdoor kwam
veel warmte vrij waardoor de aarde vloeibaar was.
2.2 de aarde krijgt vorm: de geosfeer van vaste korst, mantel en kern.
- kern: NIFE (ijzer, nikkel)
- mantel: SIMA (zuurstof, silicium, magnesium)
- aardkorst: SIAL (zuurstof, silicium, aluminium)
zwaarste elementen zijn naar de bodem gezakt, de lichtste bleven bovenaan.
3. de hydrosfeer
Waar komt het water vandaan?:
- waterdamp kwam vrij bij het stollen van de aardkorst (vulkanisme). De waterdamp is gecondenseerd en
uitgeregend.
- inslagen van kometen en planetoïden.
4. de atmosfeer: evolutie van giftig naar leefbaar
Hoe vormde de 1e atmosfeer van de aarde zich?; door het afkoelen en stollen kwamen gassen vrij. CO², N²,CH4, H²O-
damp.
Waar kwam het zuurstofgas op aarde vandaan?: bacteriën in de ondiepe zee (stromatolieten) -> fotosynthese
Welke belangrijke gaslaag ontstond uit dit zuurstofgas en wat is de beschermende functie ervan?
-> ozonlaag-bescherming tegen schadelijke UV-stralen (leven op land wordt mogelijk)
, Invloed van temperatuur op aarde sinds het verschijnen van zuurstofgas:
- bij een sterke stijging van hoeveelheid zuurstofgas -> daling temp. -> glaciatie (ijstijd)
- CO² = broeikasgas / O² = geen broeikasgas
- door fotosynthese daalt CO²-gehalte -> temp. daalt.
5. de biosfeer: ontstaan van leven in de oceanen
Stromatolieten: laagjes van bacteriën
5.1 extremofielen wijzen de weg
Extremofielen zijn diertjes die kunnen overleven in extreme omstandigheden:
- extreme koude (mount everest)
- extreme hitte (heetwaterbronnen)
- extreme droogte (zoutvlakte)
- in het donker (grot)
5.2 nieuwe levensvorm ontdekt in Yellowstone
Water is er zo warm: er is een zeer hete magmahaard in de korst
Verschillende kleuren aan de rand van de warmwaterbron: verschillende soorten micro-organismen naarmate de
temp. verandert.
5.3 diepzeeleven rond rokende schoorstenen
Black smokers: vulkanische schoorstenen die zwarte rook uitspuwen, ze bevinden zich in het midden van de oceanen
waar de platen uit elkaar bewegen. Hier bevindt zich een onderzeese vulkanische bergketen. Er bevinden zich veel
mineralen en voedingsstoffen in het warme water, wat een aantrekkingspool is voor leven in oceanen.
waar? In het midden van de oceaan -> daar scheurt de aardkorst open.
5.5 eerste organismen die zuurstofgas produceerden
Stromatolieten: soort rotsen met bacteriën die voorkomen in ondiepe warme zee
-> fotosynthese uitgevonden. (productie zuurstofgas).
2. de aarde als levende planeet
1. Madeliefjeswereld, een eenvoudig ecosysteem
Albedo: het percentage gereflecteerd zonlicht.
madeliefjeswereld: biosfeer + atmosfeer
Biologische factoren Niet-biologische factoren Sfeer
Zwarte & witte madeliefjes Biosfeer
Temperatuur atmosfeer
(ook stralingsenergie van zon)
(negatieve terugkoppeling).
een systeem dat zichzelf
versterkt = positieve
terugkoppeling. Een systeem
dat zichzelf
tegenwerkt/stabiliseert =
negatieve terugkoppeling.
Invloed van madeliefjeswereld op de temp.: er komen meer witte madeliefjes die meer zonlicht reflecteren. Dit heeft
een stabiliserend effect op de temp. wanneer het toch te warm wordt, kunnen ook de witte madeliefjes niet meer
groeien en wordt de planeet te warm voor het leven.
thema 2 het ecosysteem aarde
1) de sfeervolle aarde
1. de 4 sferen
Atmosfeer, geosfeer, hydrosfeer, biosfeer.
2. de geosfeer
2.1 de jonge aarde: van gasschijf naar vloeibare massa
Grote brokstukken trokken kleinere naar zich toe en geleidelijk ontstonden de eerste protoplaneten.
De aarde werd tijdens haar vorming een vloeibare hete bol door de impact van de vele meteorieten, hierdoor kwam
veel warmte vrij waardoor de aarde vloeibaar was.
2.2 de aarde krijgt vorm: de geosfeer van vaste korst, mantel en kern.
- kern: NIFE (ijzer, nikkel)
- mantel: SIMA (zuurstof, silicium, magnesium)
- aardkorst: SIAL (zuurstof, silicium, aluminium)
zwaarste elementen zijn naar de bodem gezakt, de lichtste bleven bovenaan.
3. de hydrosfeer
Waar komt het water vandaan?:
- waterdamp kwam vrij bij het stollen van de aardkorst (vulkanisme). De waterdamp is gecondenseerd en
uitgeregend.
- inslagen van kometen en planetoïden.
4. de atmosfeer: evolutie van giftig naar leefbaar
Hoe vormde de 1e atmosfeer van de aarde zich?; door het afkoelen en stollen kwamen gassen vrij. CO², N²,CH4, H²O-
damp.
Waar kwam het zuurstofgas op aarde vandaan?: bacteriën in de ondiepe zee (stromatolieten) -> fotosynthese
Welke belangrijke gaslaag ontstond uit dit zuurstofgas en wat is de beschermende functie ervan?
-> ozonlaag-bescherming tegen schadelijke UV-stralen (leven op land wordt mogelijk)
, Invloed van temperatuur op aarde sinds het verschijnen van zuurstofgas:
- bij een sterke stijging van hoeveelheid zuurstofgas -> daling temp. -> glaciatie (ijstijd)
- CO² = broeikasgas / O² = geen broeikasgas
- door fotosynthese daalt CO²-gehalte -> temp. daalt.
5. de biosfeer: ontstaan van leven in de oceanen
Stromatolieten: laagjes van bacteriën
5.1 extremofielen wijzen de weg
Extremofielen zijn diertjes die kunnen overleven in extreme omstandigheden:
- extreme koude (mount everest)
- extreme hitte (heetwaterbronnen)
- extreme droogte (zoutvlakte)
- in het donker (grot)
5.2 nieuwe levensvorm ontdekt in Yellowstone
Water is er zo warm: er is een zeer hete magmahaard in de korst
Verschillende kleuren aan de rand van de warmwaterbron: verschillende soorten micro-organismen naarmate de
temp. verandert.
5.3 diepzeeleven rond rokende schoorstenen
Black smokers: vulkanische schoorstenen die zwarte rook uitspuwen, ze bevinden zich in het midden van de oceanen
waar de platen uit elkaar bewegen. Hier bevindt zich een onderzeese vulkanische bergketen. Er bevinden zich veel
mineralen en voedingsstoffen in het warme water, wat een aantrekkingspool is voor leven in oceanen.
waar? In het midden van de oceaan -> daar scheurt de aardkorst open.
5.5 eerste organismen die zuurstofgas produceerden
Stromatolieten: soort rotsen met bacteriën die voorkomen in ondiepe warme zee
-> fotosynthese uitgevonden. (productie zuurstofgas).
2. de aarde als levende planeet
1. Madeliefjeswereld, een eenvoudig ecosysteem
Albedo: het percentage gereflecteerd zonlicht.
madeliefjeswereld: biosfeer + atmosfeer
Biologische factoren Niet-biologische factoren Sfeer
Zwarte & witte madeliefjes Biosfeer
Temperatuur atmosfeer
(ook stralingsenergie van zon)
(negatieve terugkoppeling).
een systeem dat zichzelf
versterkt = positieve
terugkoppeling. Een systeem
dat zichzelf
tegenwerkt/stabiliseert =
negatieve terugkoppeling.
Invloed van madeliefjeswereld op de temp.: er komen meer witte madeliefjes die meer zonlicht reflecteren. Dit heeft
een stabiliserend effect op de temp. wanneer het toch te warm wordt, kunnen ook de witte madeliefjes niet meer
groeien en wordt de planeet te warm voor het leven.
