Samenvatting Infectiepreventie | Mondzorg | Arteveldehogeschool | 2025/26

Deel1: Algemene infectieleer


1.1 Commensale en pathogene flora
Wat is een gezonde flora?
Commensale flora = gezonde flora
= micro-organismen (bacteriën) die het normaal functioneren van ons lichaam mogelijk maken

 Direct na geboorte
 Evolutie beïnvloed door:
o Dieet
o Leefomgeving
o Medicatie
o Gezondheid
 Symbiose (= samenwerking?)
o Wederzijds voordeel gastheer – m.o.
o Essentieel voor fysiologisch normale functies
 Belangrijk voor:
o Evenwichtige immuunrespons
o Bescherming tegen infecties
o …


Wanneer pathogene flora?
Wanneer commensalen pathogeen worden?

 Onder bepaalde omstandigheden (bv. Immunosuppressie, dysbiose)
 Voorbeeld: candida albicans  kan opportunistische infecties veroorzaken
 Dysbiose = verstoring van het microbieel evenwicht  verhoogde vatbaarheid voor infecties


Opportunistische flora= micro-organismen vertonen bij gezonde personen geen ziekte, vertonen zich in vermindering
weerstand


Pathogene flora= potentieel schadelijk

 M.o. kunnen ziekte veroorzaken
 Of kunnen schadelijk zijn voor de gastheer en infecties
 Bacteriën, virussen, schimmels, …


Welke soorten flora kunnen er voorkomen op de huid?
Commensale flora= gezonde flora
Huidflora

 Residente huidflora (altijd)
o Afweermechanisme tegen indringers
o Maakt deel uit van gezonde huidomgeving
 Transiënte huidflora (tijdelijk)
o Bv door handdruk, besmette voorwerpen aanraken, …
o Huidkwaliteit en gezondheid van de gastheer van belang
o Kan infectie veroorzaken

,Mond

 Bestaat uit honderden soorten: bacteriën, schimmels, virussen
 Leven in symbiose binnen de mondholte
 Eerste verdedigingslinie tegen pathogene micro-organismen
 Belangrijk voor behoud van orale homeostase
 Functies:
o Afbraak van voedselresten
o Regulatie pH in de mond
o Preventie van kolonisatie door pathogenen


Invloeden op de samenstelling van de mondflora

 Voeding: suikerrijke voeding  bevordert streptococcus mutans
 Mondhygiëne: slecht poetsen en geen interdentale reiniging  plaquevorming en dysbiose
 Leefstijl: stress en dramgezondheid beïnvloeden mondlfora
 Medicatiegebruik: o.a. antibiotica en antiseptische mondspoelingen  verstoren microbieel evenwicht
 Gevolgen van dysbiose: gingivitis, parodontitis, cariës, halitose, …


1.2 Medische microbiologie
Medische microbiologie
Belang?

 Inzicht in rol en werking van micro-organismen in de orale omgeving
 Essentieel voor:
o Begrip van orale infecties (bacterieel en viraal)
o Kennis van etiologie, transmissie en klinische symptomen
o Preventie van kruisbesmetting
o Veilig uitvoeren van behandelingen


Medische microbiologie= bestudeert de micro-organismen die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van ziekten bij de
mens

 Medisch= organismen met een ziekteverwekkend vermogen
 Micro= levende organismen die niet met het blote oog kunnen worden gezien
 Biologie= de studie van de levende organismen




Indeling medische microbiologie

 Bacteriologie
= bestudeert bacteriën, ééncellige prokaryote organismen
 Virologie
= bestudeert virussen, infectieuze agentia die voor hun metabolisme en vermeerdering afhankelijk zijn
van een gastheer
 Parasitologie
= bestudeert parasieten, eukaryote organismen die ten koste van de gastheercel leven
 Mycologie
= bestudeert gisten en schimmels, meercellige eukaryote organismen

,Soorten micro-organismen
Bacteriën

 Menselijke cellen= eukaryote cellen
o Celkern

 Bacteriën= prokaryote cellen
o Geen celkern
o Eencellig
o DNA drijft los in het cytoplasma


 Bacteriën= prokaryote cel
o Celmembraan: dun vlies omheen het cytoplasma
o Celwand: rondom het celmembraan (niet altijd)
o Kapsel: slijmlaag (bescherming)
o Cytoplasma: vloeistof met organellen
o Organellen: zorgen voor de stofwisseling van de cel en het transport van stoffen (bv ribosomen)
o Chromosomen: dragers van DNA
o Flagella: zorgen voor de voortbeweging van de cel
o Pili: haarachtige structuren
o Fimbria: korte pili om zich vast te houden


 Soorten bacteriën:
Vorm
o Coccen (bolvormig)
o Bacillen (staafvormig)
o Spirillen (spiraalvorming)
o Vibrionen (kromstaafvormig)


Voedingswijze
o Autotroof= zelfvoorzienend
 Produceert zelf de nodige organische stoffen
 Haalt energie uit anorganische stoffen (waterstof, ammoniak, of ijzer)
 Of uit zonlicht (fotosynthese)
o Heterotroof= halen voedingsstoffen uit andere organismen (Bijv. parasieten, plant- of vleeseters, …)

Gramkleuring
o Zichtbaar maken onder lichtmicroscoop (kristalviolet)
o Na vloeistoffen toe te voegen worden bacteriën paars  na spoelen paars of roze?
o Gram+: blauwpaars
 Dikke peptidoglycanen celwand
 Houdt kleurstof vast tijdens spoelen met alcohol
o Gram-: rood
 Dunne peptidoglycanen laag
 Buitenmembraan bestaat uit lipopolysachariden
(LPS)
 Ontkleurt tijdens het spoelen
 Complexer

o Klinische relevantie van de celwand
 Celwandstructuur bepaalt ziekteverwekkend vermogen
 Verschillen tussen gramnegatief en grampositief

, Zuurstofafhankelijkheid
o Aerobe bacteriën: zuurstof nodig
o Anaerobe bacteriën: kunnen enkel groeien in afwezigheid van zuurstof
 Kooldioxide, nitraat of sulfaat
o Facultatief anaerobe: kunnen met en zonder zuurstof groeien
o Micro-aerofiel: zeer weinig zuurstof nodig


 Bacteriële groei en indeling
o Temperatuur tussen 20°C en 45°C
o Piek rond 37°C
o Donker en vochtig milieu
o Celdeling elke 20 min


Virussen

 Kenmerken:
o Infectieuze agentia, afhankelijk van de gastheer
o Bevinden zich op grensvlak tussen leven en niet-leven
 Geen eigen energieproductie of replicatie
 Levenskenmerken pas bij infectie gastheercel
o Infecteren mensen, dieren, planten, en bacteriën
o Voorbeelden: adenovirussen, herpesvirussen, pokkenvirussen
o Meestal overgedragen via direct contact


 Bestaan uit:
o Genoom
 Genetische informatie
 DNA of RNA-molecule
o Capside
 Complexe eiwitstructuur die het genoom beschermt(bescherming)
o Enveloppen (optioneel)
 Lipidenmembraan
 Bevat virale eiwitten die belangrijk zijn voor het infecteren van de gastheer

 Soorten virussen:

Capside OF omkapselde virussen
o Naakte virussen of capside virussen
 Stabieler
 Bestand tegen hogere temperaturen, zuren, proteasen, detergenten of droogte
 Transmissie faeco-oraal
o Omkapselde virussen of enveloppe virussen
 Labieler
 Membraanstructuur enkel stabiel in waterige oplossing
 Afgebroken door hoger temperaturen, zuren, proteasen, detergenten of droogte
 Transmissie via bloed of droplets
 Bv. SARS-CoV-2, HIV, Ebola

RNA OF DNA virussen
o RNA-virussen
 Erfelijk materiaal bestaat uit RNA
 Minder stabiel
 Muteren sneller
 Kunnen zowel positieve als negatieve streng bevatten
 Bv. Poliovirus, SARS-CoV-2