Inleiding in de psychologie - VOLLEDIGE SAMENVATTING - GESLAAGD (19/20) - 2025/2026

Inleiding in de psychologie: inhoudstafel
Hoofdstuk 1: Om te beginnen..........................................................................................4
Examen........................................................................................................................ 4
1.1 Waarover handelt de cursus?..................................................................................4
1.2 Wat is psychologie en wat is het niet?....................................................................5
1.3 Het Freud probleem................................................................................................5
1.4 Drie belangrijke kenmerken....................................................................................6
1.5 Het vijfstapsproces van de wetenschappelijke methode.........................................6
1.6 Types van psychologisch onderzoek.......................................................................7
1.7 Exemplarische voorbeelden..................................................................................12
1.8 Ethische kwesties in onderzoek met mensen en dieren........................................17
Hoofdstuk 2: Zien (en horen en voelen en ruiken en smaken).......................................18
Inleiding...................................................................................................................... 18
1. Sensatie en perceptie............................................................................................. 19
2. De zintuigen …....................................................................................................... 19
3. Waarnemen is een werkwoord................................................................................22
4. Perceptuele ambiguïteit, distorties en illusies.........................................................23
5. Perceptuele constanties.......................................................................................... 27
6. Informatie-integratie in tijd en ruimte.....................................................................27
7. Dieptezicht............................................................................................................. 28
8. Visueel sensorieel geheugen..................................................................................29
9. Subliminale beïnvloeding........................................................................................ 30
Hoofdstuk 3: Pavlovs hond en Thorndikes kat................................................................32
Inleiding...................................................................................................................... 32
1. Twee vormen van leren........................................................................................... 33
2. Straffen................................................................................................................... 43
3. Bijgeloofexperimenten............................................................................................ 43
4. Operante conditionering bij dieren in onderzoek....................................................45
5. Kritische kanttekening bij conditionering................................................................46
Hoofdstuk 4: De wortel en de stok.................................................................................47
Inleiding...................................................................................................................... 47
1. Falende beloningen................................................................................................. 49
2. Het principe van de wortel en de stok....................................................................50
3. Beloningen, stereotypie en problemen oplossen....................................................50
4. Joodse wijsheid....................................................................................................... 52
5. Motivatie als drijvende kracht.................................................................................52
6. Punished by rewards............................................................................................... 54


1

, 7. Skinners principes bij duiven en bij mensen… uit verschillende culturen...............56
8. Skinner: voor en tegen........................................................................................... 58
Hoofdstuk 5: Herinneringen........................................................................................... 59
Inleiding...................................................................................................................... 59
1. Een algemeen model van het geheugen................................................................61
2. Het autobiografisch geheugen................................................................................62
3. Het geheugen van ooggetuigen.............................................................................64
4. Vertekeningen die ontstaan bij het inprenten van informatie.................................64
5. Beïnvloeding tijdens het bewaren van informatie...................................................66
6. Herinneringen oproepen......................................................................................... 69
7. Metakennis van ons geheugen: weten we wat we weten?......................................71
8. Herinneringen inplanten......................................................................................... 71
9. Verdrongen herinneringen: feit of fictie?.................................................................73
Hoofdstuk 7: Wat doen anderen?...................................................................................74
Inleiding...................................................................................................................... 75
1. Kernbegrippen........................................................................................................ 76
2. Conformisme.......................................................................................................... 77
3. Gewenste en ongewenste effecten van normatieve sociale invloed.......................82
4. Innovatie, of hoe een minderheid toch invloed kan uitoefenen..............................84
5. Gehoorzaamheid aan een autoriteit.......................................................................86
6. Het effect van situationele factoren bij het helpen van mensen in nood................89
Hoofdstuk 8: Waarom doen die dat?..............................................................................93
Inleiding...................................................................................................................... 93
1. Attributietheorie..................................................................................................... 94
2. De taak van een psychotherapeut........................................................................103
3. Geef de verklaring die het best in jouw kraam past..............................................104
4. Attributie en reputatie: situationele crisicommunicatie........................................104
5. Blaming the booze … want (enkel) mannen weten waarom.................................104
Hoofdstuk 10: Kiezen en oordelen...............................................................................107
1. Enkele vragen....................................................................................................... 107
2. Heuristieken en denkfouten..................................................................................109
Hoofdstuk 12: Fraude en vooroordelen in de psychologie (3/4 hoofdstuk) en in andere
wetenschappen (1/4 hoofdstuk)..................................................................................124
Inleiding.................................................................................................................... 124
1. Het topje van de ijsberg?......................................................................................126
2. Questionable research practices...........................................................................127
3. Zoeken naar de oorzaken van wetenschappelijke fraude.....................................129
4. Wetenschappelijke integriteit als sociaal dilemma................................................130


2

,5. Onmenselijke wetenschap....................................................................................132
6. Vooringenomenheid.............................................................................................. 132
7. Kan de wetenschap zich beschermen tegen nieuwe Burts?..................................141
8. Het wetenschappelijke bouwwerk: staan of vallen?..............................................142




3

,Hoofdstuk 1: Om te beginnen

Examen
40 meerkeuzevragen, 1/4e kans dat het juist is & 3/4e kans dat het fout is

40 * (1/4 * 1 + ¾ * (- 1/3))

4 soorten situaties:

 Je weet het antwoord
o 1 * 1 + 0 * (- 1/3) = 1
 Je kan met zekerheid 2 antwoordopties uitschakelen
o ½ * 1 + ½ * (- 1/3) = 1/3
 Je kan met zekerheid 1 antwoordoptie uitschakelen
o 1/3 * 1 + 2/3 * (- 1/3) = 1/9
 Je weet het niet (je kan niks uitschakelen)
o ¼ * 1 + ¾ * (- 1/3) = 0



1.1 Waarover handelt de cursus?
We worden voortdurend geconfronteerd met ‘psychologie’: TV, radio, krant,
boekenwinkel, …

Maar meestal gaat het niet over wetenschappelijke psychologie

Psychologie als wetenschappelijke discipline vaak verkeerd ingeschat:

 Onderschatting: geen ‘echte wetenschap’
 Overschatting: denken dat psychologen altijd observeren en analyseren

Voorbeelden van vragen (juist of fout) die in de psychologie op wetenschappelijke manier
beantwoord worden:

 Een leugendetector is opmerkelijk accuraat in het opsporen van lichamelijke
reacties die erop wijzen dat een verdachte liegt.
o Fout: er is opvallend weinig objectief bewijs voor de effectiviteit van
leugendetectors, zelfs iemand met jaren ervaring kan iemand ten onrechte
beschuldigen
o Vaak wordt er gezocht naar confirmatie (ipv falsificatie)
 Vele dingen die we meemaken worden niet bewaard in het geheugen.
o Juist: het grootste deel van de informatie rond ons komt nooit n het
geheugen terecht, en wat er wel in terecht komt wordt vaak
vervormd/vertekend
 Alleen mensen herkennen zichzelf in hun spiegelbeeld.
o Fout: Skinner en zijn medewerkers toonden aan dat de huisduif zichzelf
herkent in de spiegel
 Intelligentie is een zuiver aangeboren trek die onveranderd blijft gedurende
iemand leven.
o Fout: intelligentie is het resultaat van zowel erfelijkheid als
omgevingsinvloeden en kan veranderen gedurende het leven
 De meest frequentie mentale stoornis komt voor bij 30% van de bevolking.


4

, o Juist: depressie komt ooit tijdens het leven voor bij 30% van de bevolking
 Het herhaaldelijk zien van hetzelfde gezicht zorgt ervoor dat we er minder van
gaan houden.
o Fout: vertrouwde mensen vinden we over het algemeen aangenamer dan
minder vertrouwde



1.2 Wat is psychologie en wat is het niet?
Roediger et al. (1996): psychologie is de wetenschappelijke studie van de mentale
processen en gedrag

Zimbardo et al. (2009): psychologie is de empirische studie van het gedrag en de
mentale processen

American Psychological Association (APA): 48 divisies

Bv.: experimental psychology, psychology of religion, school psychology, …

Ook andere wetenschappen bestuderen het gedrag: economie, criminologie, sociologie,
…

Gebruiken verschillende methoden !

Psychologie betwist ongefundeerde uitspraken van pseudowetenschappelijke
aard

 Pseudowetenschap: elke poging om fenomenen uit de natuurlijke wereld te
verklaren die niet gebaseerd is op empirische observatie of op de
wetenschappelijke methode
o Bv: astrologie, grafologie, toekomstvoorspellingen
 40-75% hecht geloof aan telepathie, helderziendheid, …
 Studie Daryl Bem: voorspellen van toekomst
o Proefpersoon zit achter laptop en kiest linker of rechter antwoordknop
 Op laptop ziet persoon 2 gordijnen en hij kiest dus welke van de 2
opengaat
o Toevalsproces bepaalt ‘correcte’ antwoord (50%)
 Achter het gordijn zit oftewel niks, oftewel een erotische scene
(‘beloning’)
o Resultaten: meer dan 50% klikte gemiddeld meer op correcte antwoord
o Bevindingen weerlegt want resultaten werden niet opnieuw gevonden bij
replicatie
 Na 90 jaar geen enkele wetenschappelijke evidentie voor extra sensory perception



1.3 Het Freud probleem
Minder dan 10% van de APA-leden onderschrijven de ideeën van Freud (en nog minder de
ideeën van Jung)

Al eens gehoord van:

 Skinner
 Hubel & Wiesel
 Roger Sperry
 Herbert Simon

5

,  Kahneman & Tversky

Allemaal nobelprijs gewonnen, maar toch minder bekend dan Freud die geen prijs
heeft gewonnen…



1.4 Drie belangrijke kenmerken
1. Systematisch empirisme

 Onderzoeksbenadering vertrekt van sensorische ervaring en observatie als
onderzoeksgegevens
 Geen gezagsargumenten
o Het is niet omdat ‘Freud’ het heeft gezegd, dat het waar is’
o Argumenten die niet vertrekken vanuit (systematische) observatie worden
niet geaccepteerd
 Gebrek aan empirisme
o Aderlating Benjamin Rush bij patiënten met gele koorts (geen systematiek:
‘patiënten bij wie het niet werkt, waren al te ziek’)
o Poppers kritiek op de psychoanalyse (geen systematisch gebruik van
observatie)

2. Publiek verifieerbare kennis

 Eis van repliceerbaarheid
 Zelfde procedure  zelfde resultaten
 Peer review

3. Toetsbare theorieën

 Falsifieerbaarheid: fouten zijn in principe aantoonbaar
 Toetsbaarheid kan variëren met de tijd
 Psychoanalyse:
o ‘Nixons oedipale drang naar falen’
o ‘Gilles de la Tourette syndroom toegeschreven aan opvoeding’



1.5 Het vijfstapsproces van de wetenschappelijke methode
1. Hypothese ontwikkelen

 Hypothese = een uitspraak die het resultaat van een wetenschappelijke studie
voorspelt
 Operationele definities = exacte procedures om experimentele condities en
metingen van resultaten vast te leggen

2. Gecontroleerde test

 Onafhankelijke variabele = de variabele die door de onderzoeker gemanipuleerd
wordt
 Randomisatie = enkel gebruik maken van toeval voor het vastleggen van de
aanbiedingsvolgorde van de stimuli of toewijzen van proefpersonen aan condities

3. Objectieve data verzamelen




6

,  Gegevens (data) = informatie verzameld door de onderzoeker voor het testen van
de hypothese
 Afhankelijke variabele = het gemeten resultaat van een studie; de responsen van
deelnemers in een studie

4. Analyseren van de resultaten

 Gebaseerd op statistische analyse van de resultaten: aanhouden of verwerpen van
de hypothese

5. Publiceren, bekritiseren en repliceren van de resultaten

 In tijdschriften, boeken, verzamelwerken, …



1.6 Types van psychologisch onderzoek
1. Naturalistische observatie

 Vaak eerste stap in meer gecontroleerd onderzoek
 ‘gewoon kijken’
 Leidt naar hypothese
 Passen mensen (of dieren) gedrag aan wanneer ze geobserveerd worden?
 Vb: kijken naar geweld op TV  vaststellen dat in VS per jaar 18000 moorden
zichtbaar zijn op TV

2. Gevalstudie

 Uitvoerige studie van 1 persoon of 1 geval
 Vb: Freuds psychoanalyse
o 1 persoon (Anna O), 100 uren aan therapie
 Vb: gevaar van getuigenverklaringen
o Verklaringen zijn zeer onbetrouwbaar
 Vb: neuropsychologie

3. Interview

 Directe bevraging
 Training is essentieel: neutraliteit !
 Vb: bij 1500 jongeren duidelijk verband tussen: kijken naar geweld en agressief
gedrag
o MAAR hoe verloopt causaliteit?
 Kijken naar geweld  agressie
 Agressie  kijken naar geweld

4. Survey

 Verzamelen van steekproef van opinies
 Vb: HUMO: jongeren enquête over seks, liefde en relaties
o Inschakelen van onderzoeker: zoeken naar representatieve steekproef
 Vb: verkiezingen Amerika
o Truman: democraten
o Dewey: republikeinen
o  telefonische enquête door krant: republikeinen rijker, economisch
voordeel
 Foute voorspelling: geen representatieve steekproef


7

,  W.E.I.R.D. participants = Western Educated Industrialized Rich Democratic
o ~ geen aselecte steekproef




5. Psychologische test

 Cognitieve tests
o Schoolvorderingen
o Intelligentietests
 Individueel vs collectief
 Raven progressive matrices
 Start met gemakkelijkste opgave, wordt telkens moeilijker
 Doet weinig beroep op taal (voordeel)




 Vb:
 WAIS: Wechlers Adult Intelligence Scale
 Persoonlijkheids- en attitudetests
o Vragenlijsten
 Prof 3 vragenlijsten verzameld over hetzelfde onderwerp,
‘stressbestendigheid’
 Test 1: uitgeverij Prisma (niet zo betrouwbaar)




o
 Test 2: uitgeverij de Flair (niet betrouwbaar, geen bronnen)




8

, o
 Test 3: uitgeverij Acco (meest betrouwbaar)




o
o Projectieve technieken
 Onduidelijke situatie voorleggen aan proefpersonen en vragen wat
ze zien, iets proberen uitlokken
 Rorschach: symmetrische inktvlekken
 Vragen aan proefpersonen wat ze zien en daar iets achter
zoeken
 Kan je objectief concluderen wat persoon ziet als
onderzoeker/psycholoog? (confirmation bias)




 Vb:
 TAT: Thematic Apperception Tests




 Vb:
 Szondi test
 Gaf 8 foto’s en vroeg aan proefpersoon welke 2 er het meest
en welke 2 er het minst sympathiek uitzagen




9

,  Vb:
  technieken worden nog veel gebruikt, maar kwaliteit is over het
algemeen niet goed

 3 belangrijke noties voor de beoordeling van de kwaliteit van een test:
o Standaardisatie: ‘Hoe moet ik precies meten?’
 (Doe ik het altijd op dezelfde manier?)
o Betrouwbaarheid: ‘Hoe precies is de meting?’
 (Hoe sterk correleert de test met zichzelf?  controleren door test
te herhalen en de resultaten te vergelijken)
o Validiteit: ‘Meet de test wat men beoogt te meten?’
 (Hoe sterk correleert de test met een criterium?  controleren door
resultaten van test te vergelijken met de resultaten van een andere,
gelijkaardige test)
 Vb: wiskundige vraagstukken gebruiken om de rekenvaardigheid te
meten
 Vraagstukken te moeilijk verwoord: meet eerder de
taalvaardigheid

6. Correlationele studies

 Correlatie zoeken tussen 2 variabelen
 -1 < r < 1
o Verband kan positief of negatief zijn




o
 Vb: intelligentie en studieresultaten in eerste jaar aan universiteit bedraagt 0.20-
0.25 (afhankelijk van de studierichting)
 Correlatie en causaliteit
o Vb: Pearson en erfelijkheid
 Tbc (tuberculose)



10