BEDRIJFSMANAGEMENT
Week 1. Inleiding bedrijfsmanagement
1. Wat kenmerkt de bedrijfssetting en bedrijfsmanagement?
Publiek management
- Draait om iets voor elkaar krijgen in het publieke domein
- Een publieke manager opereert in verschillende situaties (“settings”) die vragen om
verschillende soorten management. De kunst is om per context de juiste benadering te
kiezen
- Publiek management is lastig (interventiefuik)
- De vier managementsettings
Bedrijfssetting Bedrijfsmanagement:
o Technisch eenvoudige situaties met duidelijke doelen en meetbare
resultaten
o Nadruk ligt op efficiëntie, standaardisatie en routinematig werk
o Voorbeeld: afvalophaaldienst, gemeentelijke administratie
Expertsetting Organisatiemanagement
o Technisch complexe situaties waarin experts (zoals artsen, ingenieurs)
centraal staan
o Moeilijk te sturen, want er is veel gespecialiseerde kennis nodig
o Voorbeeld: ziekenhuis, universiteit
Ideologische setting Beleidsmanagement
o Gaat om waarden, normen en overtuigingen
o Er spelen gevoeligheden en meningsverschillen over wat “goed beleid” is
o Voorbeeld: integratiebeleid of abortuswetgeving
Politieke setting Politiek management
o Hier overheerst macht en coalitievorming
o Politieke belangen bepalen wat er gebeurt
o Voorbeeld: formatie van een kabinet of gemeenteraadsonderhandelingen
Settings Technisch eenvoudig Technisch complex
Weinig expertise Veel expertise
Ethisch / ideologisch Getemde problemen “Kennisvraagstukken”
eenvoudig
Bedrijfssetting Expert setting
- Routineproductie - Experts
- Overzichtelijk - Onbestuurbaarheid
Ethisch / ideologisch (On)tembare ‘ethische’ Wicked (politieke) problemen
complex problemen
Gepolitiseerde setting
Ideologische setting - Politieke strijd
- Ideologie - Coalitievorming
- Gevoeligheden
Bedrijfsmanagement
- Bedrijfsmanagement richt zich op het doelmatigheid en doeltreffendheid omzetten van
input (middelen) in output (producten of diensten)
- Daarbij wordt gebruikgemaakt van bedrijfseconomische instrumenten, zoals:
,BEDRIJFSMANAGEMENT
Kostprijscalculatie
Budgetteringstechnieken
Kosten-baten analyses
Benchmarking
- Het doel is om publieke taken zakelijk, efficiënt en meetbaar te organiseren
- Kenmerken zijn:
Efficiëntie
Effectiviteit
Uniformiteit
Standaardisatie
Controleerbaarheid
- Bedrijfsmanagement past vooral bij routinematig en meetbare overheidstaken
Wanneer is deze benadering goed toepasbaar?
- De bedrijfsmatige benadering is vooral geschikt voor taken die:
Herhaalbaar en voorspelbaar zijn
Meetbare resultaten hebben
Weinig politieke of ethische lading kennen
- Denk aan administratieve processen (vergunningverlening), belastinginning of logistieke
uitvoer
- Bij complexe of moreel geladen beleidsvraagstukken (zoals armoedebestrijding of
jeugdzorg) werkt deze aanpak minder goed, omdat de resultaten moeilijk te meten en
vergelijken zijn
2. Wat is de toegevoegde waarde van bedrijfsmatigheid in het openbaar
bestuur?
Historische achtergrond
- De opkomst van bedrijfsmatigheid in de publieke sector begon in de jaren ’80, als reactie
op economische problemen in de jaren ’70:
Oliecrisis (1973), hoge inflatie, recessie en stijgende werkloosheid
Overheidsuitgaven stegen fors behoefte aan beheersing van financiën
- De overheid wilde meer doelmatigheid: “Waar voor ons geld”
- Daaruit ontstond New Public Management (NPM), waarbij principes uit het
bedrijfsleven werden toegepast in de publieke sector
Kenmerken
- Kenmerken van NPM (Pollit & Bouckaert):
Privatisering en marktwerking
Decentralisatie van verantwoordelijkheden
Outputgerichte sturing (resultaten meten)
Prestatiemaatstaven en kwaliteitsbewaking
Efficiëntie, effectiviteit, ondernemerschap en spaarzaamheid als kenwaarden
Resultaten
- Resultaat van die ontwikkeling:
Overheden en publieke organisaties zijn bedrijfsmatiger gaan werken
Er is meer inzicht in prestaties en kosten
De financiële positie van de overheid is stabieler geworden
,BEDRIJFSMANAGEMENT
- Voorbeeld: gemeenten rapporteren tegenwoordig jaarlijks hoeveel vergunningen ze
hebben afgegeven en binnen welke termijnen (iets wat voor NPM ongebruikelijk was)
3. Beheersingssystemen in het openbaar bestuur
Wat kenmerkt de bedrijfssetting en bedrijfsmanagement?
- De bedrijfsmatige benadering richt zich op het beheersen en verbeteren van processen
binnen organisaties (ook in de publieke sector)
- Hofstede (1981) onderzocht hoe non-profitorganisaties met onzekerheid omgaan ij het
ontwerpen van hun beheersingssystemen = systeem om activiteiten te sturen, monitoren
en bij te sturen, zodat een organisatie haar doelen behaalt gaat om de manier waarop
managers grip proberen te krijgen op processen
- Beheersingssysteem = geheel van afspraken, regels, procedures en informatie dat
managers gebruiken om te controleren of de organisatie op koers ligt
- Hij stelde vier kernvragen om te bepalen welke vorm van beheersing past bij een
organisatie:
1. Zijn de doelen van de organisatie duidelijk?
2. Is de output meetbaar?
3. Is er kennis van de technologie (hoe middelen leiden tot resultaten)?
4. Worden activiteiten herhaald of zijn ze uniek?
- Afhankelijk van de antwoorden kiest men een passende vorm van beheersing
De zes vormen van beheersing
Soort beheersing Kenmerken Voorbeelden
Routinebeheersing - Heldere doelen Productie, administratie,
- Output is meetbaar afvalophaling
- Technologie is bekend
- Activiteiten zijn herhaald
Beheersing via vaste regels en
feedbacksystemen
Professionele beheersing - Eenmalige of unieke Bouwprojecten, reorganisaties
activiteiten
- Vaak met externe
deskundigen
Trial-and-errorbeheersing Geen vaste technologie, maar een Ontwikkeling nieuwe producten,
herhaling maakt leren mogelijk budgetcyclus
Intuïtieve beheersing Unieke situaties, afhankelijk van Strategische planning,
persoonlijke beoordeling crisismanagement
Subjectieve beheersing Geen meetbare resultaten. De Onderwijs, zorg
beoordeling is afhankelijk van
context en cultuur
Politieke beheersing Onduidelijke doelen, conflicten of Politieke besluitvorming,
machtsspel belangenstrijd in beleid
- Alleen bij routinebeheersing is sprake van een volledig
controleerbaar systeem mechanistische, cybernetische model
- Dit systeem werkt via feedback en feedforward: meten, bijsturen,
vooruitkijken
- In de publieke sector is dat zelden volledig toepasbaar omdat
omstandigheden en doelen vaak onzeker of veranderlijk zijn
, BEDRIJFSMANAGEMENT
- Het systeem leidt tot optimale resultaten als aan alle voorwaarden is voldaan vaak niet
mogelijk, want vaak is het niet duidelijk hoe de omstandigheden zich zullen ontwikkelen,
terwijl resultaten afhankelijk zijn van andere zelfstandig beslissende subjecten
Keuze van beheersingssystemen
- Hofstede benadrukt dat de keuze voor een beheersingssysteem vooral afhangt van:
1. Kennis van het voortbrengingsproces (hoe doelen worden bereikt)
2. Meetbaarheid van output (in welke mate presentaties zichtbaar zijn)
- Voorbeeld:
Bij belastinginning (duidelijke doelen, meetbare resultaten) past
gedragsbeheersing of outputbeheersing
Bij beleidsontwikkeling (vage doelen, weinig meetbaarheid) past personele
beheersing: vertrouwen op professionaliteit en samenwerking
De rol van onzekerheid
- Onzekerheid kan ontstaan door:
De omgeving (bijv. politieke veranderingen of maatschappelijke druk)
De strategie (risicovol of behoudend)
Gebrekkige kennis over processen en effecten
- Effecten hiervan kunnen zijn:
Bij een onzekere omgeving organisatiestructuur wordt organischer (platte
structuren, korte lijnen, gebruik van kwalitatieve informatie
Bij een risicovolle strategie (nieuwe markt of product) meer subjectieve
beoordeling en tolerantie voor ambiguïteit nodig
Bij een behoudende strategie nadruk op objectieve, kwantitatieve
prestatiemaatstaven
- Voorbeeld: een ministerie dat een nieuw klimaatbeleid test, gebruikt meer subjectieve en
flexibele vormen van beoordeling dan een afdeling die alleen vergunningen verwerkt
Wat als er helemaal geen duidelijke strategie tot stand komt?
- In veel non-profitorganisaties ontbreekt een eenduidige strategie, wanneer:
Besluitvorming sterk politiek is, óf;
Professionals (artsen, docenten, onderzoekers) autonoom opereren
- Gevolg: besluitvorming is vaak ad hoc en moeilijk te sturen
Week 1. Inleiding bedrijfsmanagement
1. Wat kenmerkt de bedrijfssetting en bedrijfsmanagement?
Publiek management
- Draait om iets voor elkaar krijgen in het publieke domein
- Een publieke manager opereert in verschillende situaties (“settings”) die vragen om
verschillende soorten management. De kunst is om per context de juiste benadering te
kiezen
- Publiek management is lastig (interventiefuik)
- De vier managementsettings
Bedrijfssetting Bedrijfsmanagement:
o Technisch eenvoudige situaties met duidelijke doelen en meetbare
resultaten
o Nadruk ligt op efficiëntie, standaardisatie en routinematig werk
o Voorbeeld: afvalophaaldienst, gemeentelijke administratie
Expertsetting Organisatiemanagement
o Technisch complexe situaties waarin experts (zoals artsen, ingenieurs)
centraal staan
o Moeilijk te sturen, want er is veel gespecialiseerde kennis nodig
o Voorbeeld: ziekenhuis, universiteit
Ideologische setting Beleidsmanagement
o Gaat om waarden, normen en overtuigingen
o Er spelen gevoeligheden en meningsverschillen over wat “goed beleid” is
o Voorbeeld: integratiebeleid of abortuswetgeving
Politieke setting Politiek management
o Hier overheerst macht en coalitievorming
o Politieke belangen bepalen wat er gebeurt
o Voorbeeld: formatie van een kabinet of gemeenteraadsonderhandelingen
Settings Technisch eenvoudig Technisch complex
Weinig expertise Veel expertise
Ethisch / ideologisch Getemde problemen “Kennisvraagstukken”
eenvoudig
Bedrijfssetting Expert setting
- Routineproductie - Experts
- Overzichtelijk - Onbestuurbaarheid
Ethisch / ideologisch (On)tembare ‘ethische’ Wicked (politieke) problemen
complex problemen
Gepolitiseerde setting
Ideologische setting - Politieke strijd
- Ideologie - Coalitievorming
- Gevoeligheden
Bedrijfsmanagement
- Bedrijfsmanagement richt zich op het doelmatigheid en doeltreffendheid omzetten van
input (middelen) in output (producten of diensten)
- Daarbij wordt gebruikgemaakt van bedrijfseconomische instrumenten, zoals:
,BEDRIJFSMANAGEMENT
Kostprijscalculatie
Budgetteringstechnieken
Kosten-baten analyses
Benchmarking
- Het doel is om publieke taken zakelijk, efficiënt en meetbaar te organiseren
- Kenmerken zijn:
Efficiëntie
Effectiviteit
Uniformiteit
Standaardisatie
Controleerbaarheid
- Bedrijfsmanagement past vooral bij routinematig en meetbare overheidstaken
Wanneer is deze benadering goed toepasbaar?
- De bedrijfsmatige benadering is vooral geschikt voor taken die:
Herhaalbaar en voorspelbaar zijn
Meetbare resultaten hebben
Weinig politieke of ethische lading kennen
- Denk aan administratieve processen (vergunningverlening), belastinginning of logistieke
uitvoer
- Bij complexe of moreel geladen beleidsvraagstukken (zoals armoedebestrijding of
jeugdzorg) werkt deze aanpak minder goed, omdat de resultaten moeilijk te meten en
vergelijken zijn
2. Wat is de toegevoegde waarde van bedrijfsmatigheid in het openbaar
bestuur?
Historische achtergrond
- De opkomst van bedrijfsmatigheid in de publieke sector begon in de jaren ’80, als reactie
op economische problemen in de jaren ’70:
Oliecrisis (1973), hoge inflatie, recessie en stijgende werkloosheid
Overheidsuitgaven stegen fors behoefte aan beheersing van financiën
- De overheid wilde meer doelmatigheid: “Waar voor ons geld”
- Daaruit ontstond New Public Management (NPM), waarbij principes uit het
bedrijfsleven werden toegepast in de publieke sector
Kenmerken
- Kenmerken van NPM (Pollit & Bouckaert):
Privatisering en marktwerking
Decentralisatie van verantwoordelijkheden
Outputgerichte sturing (resultaten meten)
Prestatiemaatstaven en kwaliteitsbewaking
Efficiëntie, effectiviteit, ondernemerschap en spaarzaamheid als kenwaarden
Resultaten
- Resultaat van die ontwikkeling:
Overheden en publieke organisaties zijn bedrijfsmatiger gaan werken
Er is meer inzicht in prestaties en kosten
De financiële positie van de overheid is stabieler geworden
,BEDRIJFSMANAGEMENT
- Voorbeeld: gemeenten rapporteren tegenwoordig jaarlijks hoeveel vergunningen ze
hebben afgegeven en binnen welke termijnen (iets wat voor NPM ongebruikelijk was)
3. Beheersingssystemen in het openbaar bestuur
Wat kenmerkt de bedrijfssetting en bedrijfsmanagement?
- De bedrijfsmatige benadering richt zich op het beheersen en verbeteren van processen
binnen organisaties (ook in de publieke sector)
- Hofstede (1981) onderzocht hoe non-profitorganisaties met onzekerheid omgaan ij het
ontwerpen van hun beheersingssystemen = systeem om activiteiten te sturen, monitoren
en bij te sturen, zodat een organisatie haar doelen behaalt gaat om de manier waarop
managers grip proberen te krijgen op processen
- Beheersingssysteem = geheel van afspraken, regels, procedures en informatie dat
managers gebruiken om te controleren of de organisatie op koers ligt
- Hij stelde vier kernvragen om te bepalen welke vorm van beheersing past bij een
organisatie:
1. Zijn de doelen van de organisatie duidelijk?
2. Is de output meetbaar?
3. Is er kennis van de technologie (hoe middelen leiden tot resultaten)?
4. Worden activiteiten herhaald of zijn ze uniek?
- Afhankelijk van de antwoorden kiest men een passende vorm van beheersing
De zes vormen van beheersing
Soort beheersing Kenmerken Voorbeelden
Routinebeheersing - Heldere doelen Productie, administratie,
- Output is meetbaar afvalophaling
- Technologie is bekend
- Activiteiten zijn herhaald
Beheersing via vaste regels en
feedbacksystemen
Professionele beheersing - Eenmalige of unieke Bouwprojecten, reorganisaties
activiteiten
- Vaak met externe
deskundigen
Trial-and-errorbeheersing Geen vaste technologie, maar een Ontwikkeling nieuwe producten,
herhaling maakt leren mogelijk budgetcyclus
Intuïtieve beheersing Unieke situaties, afhankelijk van Strategische planning,
persoonlijke beoordeling crisismanagement
Subjectieve beheersing Geen meetbare resultaten. De Onderwijs, zorg
beoordeling is afhankelijk van
context en cultuur
Politieke beheersing Onduidelijke doelen, conflicten of Politieke besluitvorming,
machtsspel belangenstrijd in beleid
- Alleen bij routinebeheersing is sprake van een volledig
controleerbaar systeem mechanistische, cybernetische model
- Dit systeem werkt via feedback en feedforward: meten, bijsturen,
vooruitkijken
- In de publieke sector is dat zelden volledig toepasbaar omdat
omstandigheden en doelen vaak onzeker of veranderlijk zijn
, BEDRIJFSMANAGEMENT
- Het systeem leidt tot optimale resultaten als aan alle voorwaarden is voldaan vaak niet
mogelijk, want vaak is het niet duidelijk hoe de omstandigheden zich zullen ontwikkelen,
terwijl resultaten afhankelijk zijn van andere zelfstandig beslissende subjecten
Keuze van beheersingssystemen
- Hofstede benadrukt dat de keuze voor een beheersingssysteem vooral afhangt van:
1. Kennis van het voortbrengingsproces (hoe doelen worden bereikt)
2. Meetbaarheid van output (in welke mate presentaties zichtbaar zijn)
- Voorbeeld:
Bij belastinginning (duidelijke doelen, meetbare resultaten) past
gedragsbeheersing of outputbeheersing
Bij beleidsontwikkeling (vage doelen, weinig meetbaarheid) past personele
beheersing: vertrouwen op professionaliteit en samenwerking
De rol van onzekerheid
- Onzekerheid kan ontstaan door:
De omgeving (bijv. politieke veranderingen of maatschappelijke druk)
De strategie (risicovol of behoudend)
Gebrekkige kennis over processen en effecten
- Effecten hiervan kunnen zijn:
Bij een onzekere omgeving organisatiestructuur wordt organischer (platte
structuren, korte lijnen, gebruik van kwalitatieve informatie
Bij een risicovolle strategie (nieuwe markt of product) meer subjectieve
beoordeling en tolerantie voor ambiguïteit nodig
Bij een behoudende strategie nadruk op objectieve, kwantitatieve
prestatiemaatstaven
- Voorbeeld: een ministerie dat een nieuw klimaatbeleid test, gebruikt meer subjectieve en
flexibele vormen van beoordeling dan een afdeling die alleen vergunningen verwerkt
Wat als er helemaal geen duidelijke strategie tot stand komt?
- In veel non-profitorganisaties ontbreekt een eenduidige strategie, wanneer:
Besluitvorming sterk politiek is, óf;
Professionals (artsen, docenten, onderzoekers) autonoom opereren
- Gevolg: besluitvorming is vaak ad hoc en moeilijk te sturen
