Opdrachtformulier INSTUUROPDRACHT Psychopathologie bij kinderen en adolescenten (PM0922)
Onderdeel 1
Lees eerst rustig onderstaande casus door en onderstreep eventueel belangrijke informatie. Maak
dan onderstaande vragen en deelvragen. Lees de casus (eventueel) opnieuw om gericht te zoeken
naar informatie die nodig is om de vragen te beantwoorden. Schrijf helder en beknopt.
Casus Dirk
Dirk is een jongen van zestien jaar oud die maar moeilijk contact legt met anderen. Dirk zit sinds twee
jaar in een gesloten afdeling van een JeugdzorgPlus-instelling wegens criminele activiteiten. Hij heeft
meerdere keren samen met zijn oudere vrienden ingebroken in een woonhuis om de gestolen
spullen te kunnen verkopen. Daarnaast heeft hij opzettelijk eigendommen vernield. Hij heeft veel
moeite om zich aan afspraken of regels te houden en daardoor komt hij op de afdeling regelmatig in
conflict met volwassenen, soms gaat dat gepaard met agressie. In gesprekken met begeleiders liegt
Dirk vaak en geeft vaak anderen de schuld van zijn eigen fouten. Dirk is vaak boos en snel geïrriteerd.
Dirk is erg vergeetachtig bij dagelijkse bezigheden en snel afgeleid door externe prikkels.
De biologische ouders van Dirk zijn verstandelijk beperkt en hebben bijkomende psychische
problemen. Hierdoor waren zijn ouders pedagogisch niet in staat om Dirk adequaat op te voeden en
werd de hechting bemoeilijkt. Er waren aanwijzingen dat Dirk emotioneel en fysiek werd
verwaarloosd en hij werd om deze reden onder toezicht geplaatst. Op de leeftijd van achttien
maanden werd Dirk in een pleeggezin geplaatst. Er zijn sindsdien voortdurend problemen (woede
uitbarstingen en verzet) binnen het pleeggezin en op de basisschool werd de jeugdhulpverlening
ingeschakeld. Toen Dirk acht jaar oud was is hij gediagnosticeerd met oppositioneel-opstandige
stoornis (ODD). Halverwege de basisschool is Dirk overgeplaatst naar een school voor speciaal
basisonderwijs. Redenen hiervoor waren: leerachterstanden, niet luisteren, impulsief gedrag, pesten
van andere kinderen, spijbelen en opstandig gedrag ten opzichte van leerkrachten.
Vanaf de leeftijd van 14 jaar neemt het problematische en criminele gedrag van Dirk toe, waardoor
de pleegouders zich onmachtig voelen om Dirk te ondersteunen. Dirk werd door zijn voogd uit huis
geplaatst en opgenomen in de gesloten afdeling van een JeugdzorgPlus-instelling. Dit voelde voor
Dirk als een heftig besluit waar hij weinig invloed op had. Op de afdeling laat Dirk teruggetrokken
gedrag zien en maakt uit zich zelf weinig contact met begeleiders en andere jongeren. Hij is vaak
boos en snel geprikkeld.
Vraag 1
Dirk vertoont een aantal gedragingen die we niet als normaal kunnen beschouwen voor zijn
ontwikkelingsleeftijd. Er zijn verschillende kenmerken die duiden op een externaliserende stoornis
zoals deze in de DSM-5 is beschreven. Dirk is op achtjarige leeftijd gediagnosticeerd met ODD.
1
, Daarnaast heeft hij de diagnose CD gekregen toen hij vijftien jaar was, tijdens zijn verblijf in de
gesloten jeugdinrichting.
In de DSM-5 worden onder criterium A voor de diagnose van ODD en CD enkele gedragskenmerken
gegeven die in groepen geclusterd zijn (groepskenmerken). Zoals in het voorbeeld hieronder uit de
criteria voor ODD.
Wraakzuchtig gedrag (groepskenmerk)
- Is minstens twee keer hatelijk en wraakzuchtig geweest in de afgelopen 6 maanden
(gedragskenmerk).
A. Welke DSM-5-gedragskenmerken en groepskenmerken van ODD en CD zie je terug in de casus
van Dirk? Benoem per stoornis minstens een DSM-5-groepskenmerk en vijf DSM-5-
gedragskenmerken en licht deze toe aan de hand van het gedrag van Dirk dat in de casus
omschreven wordt. Gebruik hiervoor de Richtlijn oppositioneel-opstandige stoornis (ODD) en
gedragsstoornis (CD) bij kinderen en jongeren van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie en
de website https://www.kenniscentrum-kjp.nl/professionals/gedragsstoornissen-odd-cd/ voor
de DSM-5 criteria.
DSM-5 gedragskenmerken ODD:
1. Verzet zich vaak actief tegen volwassenen of weigert te voldoen aan regels of verzoeken: er
wordt beschreven dat Dirk veel moeite heeft om zich aan afspraken of regels te houden.
2. Maakt vaak ruzie met volwassenen: Dirk komt op de afdeling regelmatig in conflict met
volwassenen (soms gepaard met agressie).
3. Geeft vaak anderen de schuld van eigen fouten of van het eigen verkeerde gedrag: Dirk geeft
vaak anderen de schuld van zijn eigen fouten.
4. Is vaak lichtgeraakt en snel geërgerd: benoemd wordt dat Dirk snel geïrriteerd en snel
geprikkeld is.
5. Is vaak boos en ontevreden: tweemaal wordt genoemd dat Dirk vaak boos is.
DSM-5 gedragskenmerken CD:
1. Heeft opzettelijk eigendommen vernield: Dirk heeft opzettelijk eigendommen vernield.
2. Heeft zonder direct contact met het slachtoffer gestolen: Dirk heeft ingebroken in een
woonhuis om de gestolen spullen te kunnen verkopen.
3. Liegt vaak: beschreven wordt dat Dirk in gesprekken met begeleiders vaak liegt.
4. Heeft ingebroken in iemands huis, gebouw of auto: Dirk heeft meerdere keren samen met zijn
oudere vrienden ingebroken in een woonhuis.
5. Spijbelt vaak, beginnend vóór het dertiende jaar: halverwege de basisschool is Dirk
overgeplaatst naar speciaal onderwijs, redenen hiervoor waren onder andere spijbelen.
DSM-5 groepskenmerken ODD:
1. Ruziezoekend/openlijk ongehoorzaam gedrag: dit groepskenmerk is terug te zien in een
aantal onderdelen van het gedrag van Dirk; moeite om zich aan afspraken en regels te
houden, vaak ruzie met volwassenen en andere de schuld geven van eigen fouten.
2. Boze en prikkelbare stemming: ook hier geldt dat een aantal onderdelen van dit kenmerk
terug te zien zijn in het gedrag van Dirk; Dirk is vaak boos, snel geërgerd en vaak driftig.
DSM-5 groepskenmerken CD:
1. Vernieling van eigendom: hieronder valt het opzettelijk vernielen van eigendommen, hier
heeft Dirk zich schuldig aan gemaakt.
2
Onderdeel 1
Lees eerst rustig onderstaande casus door en onderstreep eventueel belangrijke informatie. Maak
dan onderstaande vragen en deelvragen. Lees de casus (eventueel) opnieuw om gericht te zoeken
naar informatie die nodig is om de vragen te beantwoorden. Schrijf helder en beknopt.
Casus Dirk
Dirk is een jongen van zestien jaar oud die maar moeilijk contact legt met anderen. Dirk zit sinds twee
jaar in een gesloten afdeling van een JeugdzorgPlus-instelling wegens criminele activiteiten. Hij heeft
meerdere keren samen met zijn oudere vrienden ingebroken in een woonhuis om de gestolen
spullen te kunnen verkopen. Daarnaast heeft hij opzettelijk eigendommen vernield. Hij heeft veel
moeite om zich aan afspraken of regels te houden en daardoor komt hij op de afdeling regelmatig in
conflict met volwassenen, soms gaat dat gepaard met agressie. In gesprekken met begeleiders liegt
Dirk vaak en geeft vaak anderen de schuld van zijn eigen fouten. Dirk is vaak boos en snel geïrriteerd.
Dirk is erg vergeetachtig bij dagelijkse bezigheden en snel afgeleid door externe prikkels.
De biologische ouders van Dirk zijn verstandelijk beperkt en hebben bijkomende psychische
problemen. Hierdoor waren zijn ouders pedagogisch niet in staat om Dirk adequaat op te voeden en
werd de hechting bemoeilijkt. Er waren aanwijzingen dat Dirk emotioneel en fysiek werd
verwaarloosd en hij werd om deze reden onder toezicht geplaatst. Op de leeftijd van achttien
maanden werd Dirk in een pleeggezin geplaatst. Er zijn sindsdien voortdurend problemen (woede
uitbarstingen en verzet) binnen het pleeggezin en op de basisschool werd de jeugdhulpverlening
ingeschakeld. Toen Dirk acht jaar oud was is hij gediagnosticeerd met oppositioneel-opstandige
stoornis (ODD). Halverwege de basisschool is Dirk overgeplaatst naar een school voor speciaal
basisonderwijs. Redenen hiervoor waren: leerachterstanden, niet luisteren, impulsief gedrag, pesten
van andere kinderen, spijbelen en opstandig gedrag ten opzichte van leerkrachten.
Vanaf de leeftijd van 14 jaar neemt het problematische en criminele gedrag van Dirk toe, waardoor
de pleegouders zich onmachtig voelen om Dirk te ondersteunen. Dirk werd door zijn voogd uit huis
geplaatst en opgenomen in de gesloten afdeling van een JeugdzorgPlus-instelling. Dit voelde voor
Dirk als een heftig besluit waar hij weinig invloed op had. Op de afdeling laat Dirk teruggetrokken
gedrag zien en maakt uit zich zelf weinig contact met begeleiders en andere jongeren. Hij is vaak
boos en snel geprikkeld.
Vraag 1
Dirk vertoont een aantal gedragingen die we niet als normaal kunnen beschouwen voor zijn
ontwikkelingsleeftijd. Er zijn verschillende kenmerken die duiden op een externaliserende stoornis
zoals deze in de DSM-5 is beschreven. Dirk is op achtjarige leeftijd gediagnosticeerd met ODD.
1
, Daarnaast heeft hij de diagnose CD gekregen toen hij vijftien jaar was, tijdens zijn verblijf in de
gesloten jeugdinrichting.
In de DSM-5 worden onder criterium A voor de diagnose van ODD en CD enkele gedragskenmerken
gegeven die in groepen geclusterd zijn (groepskenmerken). Zoals in het voorbeeld hieronder uit de
criteria voor ODD.
Wraakzuchtig gedrag (groepskenmerk)
- Is minstens twee keer hatelijk en wraakzuchtig geweest in de afgelopen 6 maanden
(gedragskenmerk).
A. Welke DSM-5-gedragskenmerken en groepskenmerken van ODD en CD zie je terug in de casus
van Dirk? Benoem per stoornis minstens een DSM-5-groepskenmerk en vijf DSM-5-
gedragskenmerken en licht deze toe aan de hand van het gedrag van Dirk dat in de casus
omschreven wordt. Gebruik hiervoor de Richtlijn oppositioneel-opstandige stoornis (ODD) en
gedragsstoornis (CD) bij kinderen en jongeren van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie en
de website https://www.kenniscentrum-kjp.nl/professionals/gedragsstoornissen-odd-cd/ voor
de DSM-5 criteria.
DSM-5 gedragskenmerken ODD:
1. Verzet zich vaak actief tegen volwassenen of weigert te voldoen aan regels of verzoeken: er
wordt beschreven dat Dirk veel moeite heeft om zich aan afspraken of regels te houden.
2. Maakt vaak ruzie met volwassenen: Dirk komt op de afdeling regelmatig in conflict met
volwassenen (soms gepaard met agressie).
3. Geeft vaak anderen de schuld van eigen fouten of van het eigen verkeerde gedrag: Dirk geeft
vaak anderen de schuld van zijn eigen fouten.
4. Is vaak lichtgeraakt en snel geërgerd: benoemd wordt dat Dirk snel geïrriteerd en snel
geprikkeld is.
5. Is vaak boos en ontevreden: tweemaal wordt genoemd dat Dirk vaak boos is.
DSM-5 gedragskenmerken CD:
1. Heeft opzettelijk eigendommen vernield: Dirk heeft opzettelijk eigendommen vernield.
2. Heeft zonder direct contact met het slachtoffer gestolen: Dirk heeft ingebroken in een
woonhuis om de gestolen spullen te kunnen verkopen.
3. Liegt vaak: beschreven wordt dat Dirk in gesprekken met begeleiders vaak liegt.
4. Heeft ingebroken in iemands huis, gebouw of auto: Dirk heeft meerdere keren samen met zijn
oudere vrienden ingebroken in een woonhuis.
5. Spijbelt vaak, beginnend vóór het dertiende jaar: halverwege de basisschool is Dirk
overgeplaatst naar speciaal onderwijs, redenen hiervoor waren onder andere spijbelen.
DSM-5 groepskenmerken ODD:
1. Ruziezoekend/openlijk ongehoorzaam gedrag: dit groepskenmerk is terug te zien in een
aantal onderdelen van het gedrag van Dirk; moeite om zich aan afspraken en regels te
houden, vaak ruzie met volwassenen en andere de schuld geven van eigen fouten.
2. Boze en prikkelbare stemming: ook hier geldt dat een aantal onderdelen van dit kenmerk
terug te zien zijn in het gedrag van Dirk; Dirk is vaak boos, snel geërgerd en vaak driftig.
DSM-5 groepskenmerken CD:
1. Vernieling van eigendom: hieronder valt het opzettelijk vernielen van eigendommen, hier
heeft Dirk zich schuldig aan gemaakt.
2
