Samenvatting Sociale psychologie deel 1 H6 | KU Leuven | 2025/26

H6: agressief gedrag
Inleiding
Prosociaal gedrag

 Alles wat we doen om iemand anders te helpen of ten goede te komen
 Voorbeelden: iemand helpen, politie bellen, tussenkomen bij geweld, steun
bieden

= sociaal wenselijk gedrag



Agressief gedrag

 Alles wat we doen tegen iemand anders in, met een negatieve impact
 = antisociaal gedrag
 = de tegenpool van prosociaal gedrag

Wat de wetenschap bevestigt, proberen we ook toe te passen op situaties uit het
dagelijks leven.



Het filmpje: geweld en omstaandersgedrag

Situatie

Twee acteurs (man en vrouw) spelen dezelfde scène, maar:

 In versie 1: man is agressief tegen vrouw
 In versie 2: vrouw is agressief tegen man


Reacties van omstaanders

Man → vrouw

 Omstaanders grijpen in
 Willen politie bellen
 Tonen bezorgdheid

Vrouw → man

 Mensen lachen
 Moedigen soms zelfs bijna aan
 Minder hulpgedrag


Dit werd gebruikt in de campagne “Violence is violence”.




1

, Verklaring uit hoofdstukken: stereotypen en prosociaal gedrag

Onze reactie hangt niet alleen af van het gedrag, maar ook van wie het gedrag
stelt.

Genderstereotypen

 Man = sterk, agressief
 Vrouw = zwak, zorgzaam

Gevolg:

 Agressie van een man tegenover een vrouw → duidelijk gezien als fout
 Hetzelfde gedrag van een vrouw tegenover een man → geminimaliseerd,
grappig gevonden

Stereotypering beïnvloedt of we prosociaal gedrag stellen: helpen, ingrijpen,
politie bellen



Maar wat is agressief gedrag nu eigenlijk?
Klassieke wetenschappelijke definitie

Agressief gedrag = gedrag met als doel iemand anders ongewenste schade te
berokkenen.

Belangrijk: de intentie staat centraal, “met als doel”



Drie belangrijke verduidelijkingen bij deze definitie

1. Geen schade per ongeluk (geen agressie zonder intentie)

Schade per ongeluk = geen agressie

Voorbeelden:

 Je valt flauw en breekt per ongeluk een vaas
 Een baby trekt aan iemands haar
 Een collega zegt iets kwetsends zonder het zo te bedoelen

Er is schade, maar geen bedoeling / intentie → geen agressie



2. Schade voor het algemeen belang / eigen bestwil = geen agressie

 Boete krijgen voor te snel rijden
 Straf op school
 Regels handhaven

Doel = veiligheid en welzijn van de groep
Geen intentie om schade te berokkenen (integendeel)


2

,3. Gedrag is agressief, ook als het doel gemist wordt

 Je probeert iemand een pootje te lappen, maar het lukt niet
 Je scheldt iemand uit, maar die hoort het niet of het doet hem/haar niets

De intentie was er, dus wel agressief gedrag



Probleem met intentie: hoe meten we dat?

Intentie is:

 Covert (niet zichtbaar)
 Niet rechtstreeks meetbaar

Wetenschappers gebruiken zelfbeschrijvingen (vragenlijsten)

Maar:

 Mensen willen niet toegeven dat ze agressief zijn
 Er is een sterke sociale norm: “Je mag anderen geen pijn doen”

Betrouwbaarheid is dus beperkt



Instrumentele agressie: een probleem voor de klassieke definitie

Wat is instrumentele agressie?

Agressie gebruiken als middel om een ander doel te bereiken

Voorbeeld:

 Je duwt mensen opzij om op tijd te zijn voor een examen
 Ouders geven een “corrigerende tik” om gedrag te sturen


Volgens de klassieke definitie:

 Doel = op tijd zijn / opvoeden
 Niet = iemand pijn doen


Maar

 Het gedrag is wel agressief
 Er hadden andere, niet-agressieve middelen gekozen kunnen worden




3

, Onderzoek: de “pedagogische tik”

Cuartas et al. (2021, Harvard University)

Studie

Kinderen tussen 3 en 11 jaar

3 condities:

1. Af en toe tik
2. Zwaardere mishandeling
3. Geen fysiek geweld


Resultaten

 Kinderen uit groep 1 en 2 vertonen verhoogde activiteit in het
stressrespons-systeem en reageren sterker op angstige gezichten
 Hersengebieden zijn dezelfde bij tik en mishandeling

Ook “lichte” agressie heeft meetbare negatieve effecten



Alternatieve definitie van agressie

 Omdat intentie moeilijk meetbaar is, stellen sommige wetenschappers een
andere definitie voor.
 Agressief gedrag = gedrag waarvan het voornaamste kenmerk is dat het
de situatie van de ander aversiever (slechter) maakt.


Voordelen Wat is het belangrijkste kenmerk van
gedrag? We zeggen dat agressief
 Gedrag is zichtbaar (overt)
gedrag een situatie onaangenamer
 Geen discussie over intentie
maakt, maar wat bedoelen we daar
 Breder toepasbaar precies mee? Beide definities zijn
onduidelijk en schieten tekort.

Verschijningsvormen van agressie

Deze definitie laat toe om alle vormen te erkennen:

 Fysieke agressie (non-verbaal)
 Verbale agressie (direct en indirect) bv. roddelen of rechtstreeks
 Non-verbale agressie die niet direct fysiek is (middelvinger)
 Emotioneel / psychisch leed (bv. gaslighting)
 Anoniem vs. niet-anoniem (online haat)
 Emotionele pijn activeert dezelfde hersenstructuren als fysieke pijn.



Anonimiteit en agressie

4