Onderzoeksmethodologie
Inhoud
Hoofdstuk 1 — Kenmerken van het wetenschappelijk onderzoek in de bedrijfseconomie ..... 4
1. Wat levert wetenschappelijk onderzoek op? .......................................................................... 4
1.1 Pragmatische invalshoek — Manager & Organisatie ............................................................ 4
Belang van wetenschap voor de manager ............................................................................. 4
Belang van wetenschap voor het bedrijf / de organisatie ....................................................... 4
1.2 Pragmatische invalshoek — Economie & Maatschappij ....................................................... 5
2. Wetenschapsfilosofische invalshoek ...................................................................................... 5
2.1 Op zoek naar de waarheid? Het logisch empirisme (vb. Carnap) ......................................... 5
2.2 Probabilistische confirmatie .................................................................................................. 5
2.3 Eliminatie en falsificatie (K. Popper) ..................................................................................... 6
Voorbeelden van falsificatie ................................................................................................... 6
2.4 Descriptieve wetenschapsfilosofie: moderne opvattingen ..................................................... 6
2.5 Descriptieve wetenschapsfilosofie: realisme......................................................................... 7
2.6 Descriptieve wetenschapsfilosofie: wetenschappelijke verandering...................................... 7
2.7 Descriptieve wetenschapsfilosofie: wetenschap als socio-historisch fenomeen .................... 7
3. Drie niveaus van onderzoek ..................................................................................................... 7
3.1 Fundamenteel onderzoek ..................................................................................................... 7
3.2 Toegepast onderzoek ........................................................................................................... 8
3.3 Onderzoek in opdracht ......................................................................................................... 8
3.4 Classificatie: enkele bedenkingen ........................................................................................ 8
3.5 Wisselwerking tussen de niveaus ......................................................................................... 9
3.6 Bedrijfswetenschappelijk onderzoek gekaderd ..................................................................... 9
4. Kenmerken van wetenschappelijk onderzoek ........................................................................ 9
5. Kwaliteit van onderzoek ......................................................................................................... 10
Hoofdstuk 2 — Het onderzoeksproces ...................................................................................... 12
Wetenschappelijk onderzoek is vooral een proces ................................................................... 12
1. Van probleem naar probleemstelling .................................................................................... 12
Onderzoek Bedrijfseconomische Wetenschappen.................................................................... 12
De wetenschappelijke (deductieve) methode ........................................................................... 12
Het begin: beschrijven van het “probleem” ............................................................................... 12
Formuleer een probleemstelling ............................................................................................... 13
Onderzoeksdoelstelling en onderzoeksvragen ......................................................................... 14
Hoe kom je tot een interessante probleemstelling? .................................................................. 14
Kenmerken van een goede probleemstelling ............................................................................ 15
2. Classificatie van het onderzoeksproces ............................................................................... 15
Twee onderzoeksbenaderingen ............................................................................................... 15
Deductieve benadering (wetenschappelijke methode) .............................................................. 15
Inductieve benadering (empirisch onderzoek o.b.v. waarnemingen) ........................................ 16
Classificatie volgens onderzoeksdoelen ................................................................................... 16
3. Literatuuroverzicht.................................................................................................................. 17
Functie van een literatuuroverzicht ........................................................................................... 17
Structuur van een literatuuroverzicht ........................................................................................ 17
Onderzoeksmethodologie | 1
, Informatiebronnen .................................................................................................................... 18
Types van informatiebronnen ................................................................................................... 18
Wanneer gebruik ik welke soort bron?...................................................................................... 18
Gebruik van databanken .......................................................................................................... 19
Hoe formuleer je een goede zoekopdracht? ............................................................................. 19
Informatie evalueren................................................................................................................. 19
Hoe refereren? ......................................................................................................................... 20
Plagiaat .................................................................................................................................... 20
4. Het bepalen van de theorie en de hypothesen ...................................................................... 20
Theoretisch kader .................................................................................................................... 20
Drie belangrijke stappen ........................................................................................................... 21
Stap 1 — identificeer en definieer de variabelen ...................................................................... 21
Verklaar de relaties a.d.h.v. theorie .......................................................................................... 22
Ontwikkel hypothesen .............................................................................................................. 22
Kenmerken van goede hypothesen .......................................................................................... 23
Beargumentering ...................................................................................................................... 23
5. Ethische bekommernissen ..................................................................................................... 23
Ethische kadering ..................................................................................................................... 24
Behandeling van de deelnemers .............................................................................................. 24
Data management .................................................................................................................... 24
Integriteit .................................................................................................................................. 24
Hoofdstuk 3 — Onderzoeksmethoden in de bedrijfseconomie ............................................... 25
1. Situering van onderzoeksmethoden ...................................................................................... 25
1.1 Basisdimensie 1 — Gegevensverzameling......................................................................... 25
1.2 Basisdimensie 2 — Gegevensontsluiting ............................................................................ 25
1.3 Karakterisering van de methoden ....................................................................................... 25
2. Methoden van verzamelen — Observatie .............................................................................. 26
2.1 Types observatie ................................................................................................................ 26
Directe gedragsobservatie ................................................................................................... 26
Spoorobservatie .................................................................................................................. 26
2.2 Voordelen van observatie ................................................................................................... 26
2.3 Hoe voer je het uit? ............................................................................................................ 26
2.4 Voorbeeldonderzoek (Breugelmans & Campo, 2016) ......................................................... 27
2.5 Hoe de gekozen methode verantwoorden? ........................................................................ 27
3. Methoden van verzamelen — Bevraging en survey ............................................................. 27
3.1 Waarvoor worden ze gebruikt? ........................................................................................... 27
3.2 Sterktes en zwaktes ........................................................................................................... 28
3.3 Wanneer niet gebruiken? ................................................................................................... 28
3.4 Types surveys .................................................................................................................... 28
3.5 Opbouw van surveys .......................................................................................................... 28
3.6 Belangrijke opmerkingen .................................................................................................... 28
3.7 Voorbeeldonderzoek — de employability paradox .............................................................. 29
4. Methoden van verzamelen — Manipulatie (experimenten) .................................................. 29
4.1 De manipulatie als essentie van het experiment ................................................................. 29
4.2 Sterkte — solide causaliteitsinferenties .............................................................................. 29
4.3 Voorwaarde 1 — Interne validiteit ....................................................................................... 30
4.4 Randomisering ................................................................................................................... 30
4.5 Voorwaarde 2 — Manipuleerbaarheid ................................................................................ 30
Onderzoeksmethodologie | 2
, 4.6 Uitdaging — Externe validiteit............................................................................................. 30
4.7 Conclusie — afhankelijk van de subdiscipline .................................................................... 31
4.8 Types experimenten ........................................................................................................... 31
4.9 Basis experimentele designs .............................................................................................. 31
4.10 Factorieel design .............................................................................................................. 32
4.11 Voorbeeld — hoe voer je het uit? ..................................................................................... 32
5. Gecombineerde methoden — Kwalitatief onderzoek ........................................................... 33
5.1 Wat is kwalitatief onderzoek? ............................................................................................. 33
5.2 Wanneer kwalitatief? .......................................................................................................... 33
5.3 Kwantitatief vs. kwalitatief ................................................................................................... 33
5.4 Onderzoeksbenaderingen in kwalitatief onderzoek............................................................. 33
5.5 Dataverzamelingsmethodes ............................................................................................... 34
Steekproeftrekking ............................................................................................................... 34
Interviews ............................................................................................................................ 34
Focus groups ....................................................................................................................... 34
Observatie en documentanalyse ......................................................................................... 34
5.6 Het analyseren van kwalitatieve data ................................................................................. 35
5.7 Het evalueren van kwalitatief onderzoek (Cohen & Crabtree, 2008) ................................... 35
6. Gecombineerde methoden — Secundaire data .................................................................... 35
6.1 Definitie en functie .............................................................................................................. 35
6.2 Bestaande databanken....................................................................................................... 36
6.3 Aandachtspunten ............................................................................................................... 36
7. Gecombineerde methoden — De econometrische methode ............................................... 36
7.1 Doel en basis ..................................................................................................................... 36
7.2 Enkelvoudige regressie ...................................................................................................... 36
7.3 Meervoudige regressie ....................................................................................................... 36
7.4 Regressie met paneldata.................................................................................................... 37
7.5 Endogeniteit ....................................................................................................................... 37
7.6 Voorspellen met regressiemodellen.................................................................................... 37
8. Wegwijs bij de selectie van de methode ............................................................................... 38
8.1 Vraag 1 — Is de methode gegeven? .................................................................................. 38
8.2 Vraag 2 — Gaat het om causaal onderzoek? ..................................................................... 38
8.3 Pad 1 — Experiment of causaal econometrisch onderzoek? .............................................. 38
8.4 Pad 2 — Kwantitatief of kwalitatief meetbaar? .................................................................... 38
Onderzoeksmethodologie | 3
, Onderzoeksmethodologie
Hoofdstuk 1 — Kenmerken van het wetenschappelijk onderzoek in
de bedrijfseconomie
Inhoud: wat levert wetenschappelijk onderzoek op · wetenschapsfilosofische invalshoek · drie niveaus van
onderzoek · kenmerken van wetenschappelijk onderzoek · kwaliteit van onderzoek
1. Wat levert wetenschappelijk onderzoek op?
Twee invalshoeken: de pragmatische invalshoek (manager & organisatie, economie &
maatschappij) en de wetenschapsfilosofische invalshoek.
1.1 Pragmatische invalshoek — Manager & Organisatie
Belang van wetenschap voor de manager
• Oplossen van dagelijkse problemen wordt verrijkt met kennis
◦ Op basis van wetenschappelijk onderzoek kan de manager betere keuzes maken.
◦ Vb. Als ik een opleiding organiseer voor werknemers, gaan ze dan makkelijker weg naar
een ander bedrijf?
◦ Vb. Als ik de deur van mijn winkel dichtlaat om energie te besparen, blijven de klanten
dan weg?
• Oplossen van grote (risicovolle) problemen wordt versterkt met kennis
◦ Vb. Extra varianten van mijn product fabriceren? → optimum zoeken.
▪ Te weinig ⇒ minder markt, minder winst.
▪ Te veel ⇒ veel kosten, winstverlies.
• Manager kan goed en slecht onderzoek onderscheiden
◦ Als je er als manager niets van kent, ben je volledig afhankelijk van derden → belangrijk
dat je kan meedenken en hulp kan vragen bij experten.
◦ Kent de grote lijnen van de literatuur en de onderzoekstechnieken die tot aanvaardbare
kennis leiden.
◦ Kan beter meedenken met de onderzoekers en hen bijsturen.
◦ Kan toekomstige trends en opportuniteiten laten onderzoeken.
• Academische/onderzoekende houding maakt de manager bewust van alternatieve
verklaringen voor een fenomeen (i.p.v. de intuïtieve, vaak foute, verklaring)
◦ Alternatieve verklaring = een andere mogelijke oorzaak voor een bepaald fenomeen.
◦ Vb. verkoop van mijn product daalt maand na maand. Intuïtieve verklaring: ‘er komt
goedkope concurrentie uit China’. Alternatieve verklaring: verouderd product → impliceert
een heel andere strategie.
◦ Open-mind-attitude: een probleem kan groter worden als men foute oorzaken aanneemt
en dus foute oplossingen zoekt.
• Academische houding maakt de manager bewust van de complexiteit van de verklaring
◦ Er kunnen zich onvermoede interacties voordoen tussen causale factoren.
◦ Vb. prijspromoties leiden tot hogere verkoop, maar kunnen bij sommige segmenten tot
vérminderde kooplust leiden omdat een lage prijs lage kwaliteit suggereert. Wie de
interactie niet onderzoekt, mist dit.
◦ Niet elke bevinding kan veralgemeend worden naar de gehele populatie, naar andere
tijden, contexten of culturen → belangrijk om de doelgroep en omgevingsfactoren te
kennen.
Belang van wetenschap voor het bedrijf / de organisatie
• Kostenbesparend
◦ Een verkeerde verklaring kan veel geld kosten, bv. door omgekeerde causaliteit.
▪ Vb. adverteren → verkoopcijfers? Maar wat als bedrijven juist méér adverteren
wanneer er meer budget is (door hogere verkoopcijfers)?
Onderzoeksmethodologie | 4
Inhoud
Hoofdstuk 1 — Kenmerken van het wetenschappelijk onderzoek in de bedrijfseconomie ..... 4
1. Wat levert wetenschappelijk onderzoek op? .......................................................................... 4
1.1 Pragmatische invalshoek — Manager & Organisatie ............................................................ 4
Belang van wetenschap voor de manager ............................................................................. 4
Belang van wetenschap voor het bedrijf / de organisatie ....................................................... 4
1.2 Pragmatische invalshoek — Economie & Maatschappij ....................................................... 5
2. Wetenschapsfilosofische invalshoek ...................................................................................... 5
2.1 Op zoek naar de waarheid? Het logisch empirisme (vb. Carnap) ......................................... 5
2.2 Probabilistische confirmatie .................................................................................................. 5
2.3 Eliminatie en falsificatie (K. Popper) ..................................................................................... 6
Voorbeelden van falsificatie ................................................................................................... 6
2.4 Descriptieve wetenschapsfilosofie: moderne opvattingen ..................................................... 6
2.5 Descriptieve wetenschapsfilosofie: realisme......................................................................... 7
2.6 Descriptieve wetenschapsfilosofie: wetenschappelijke verandering...................................... 7
2.7 Descriptieve wetenschapsfilosofie: wetenschap als socio-historisch fenomeen .................... 7
3. Drie niveaus van onderzoek ..................................................................................................... 7
3.1 Fundamenteel onderzoek ..................................................................................................... 7
3.2 Toegepast onderzoek ........................................................................................................... 8
3.3 Onderzoek in opdracht ......................................................................................................... 8
3.4 Classificatie: enkele bedenkingen ........................................................................................ 8
3.5 Wisselwerking tussen de niveaus ......................................................................................... 9
3.6 Bedrijfswetenschappelijk onderzoek gekaderd ..................................................................... 9
4. Kenmerken van wetenschappelijk onderzoek ........................................................................ 9
5. Kwaliteit van onderzoek ......................................................................................................... 10
Hoofdstuk 2 — Het onderzoeksproces ...................................................................................... 12
Wetenschappelijk onderzoek is vooral een proces ................................................................... 12
1. Van probleem naar probleemstelling .................................................................................... 12
Onderzoek Bedrijfseconomische Wetenschappen.................................................................... 12
De wetenschappelijke (deductieve) methode ........................................................................... 12
Het begin: beschrijven van het “probleem” ............................................................................... 12
Formuleer een probleemstelling ............................................................................................... 13
Onderzoeksdoelstelling en onderzoeksvragen ......................................................................... 14
Hoe kom je tot een interessante probleemstelling? .................................................................. 14
Kenmerken van een goede probleemstelling ............................................................................ 15
2. Classificatie van het onderzoeksproces ............................................................................... 15
Twee onderzoeksbenaderingen ............................................................................................... 15
Deductieve benadering (wetenschappelijke methode) .............................................................. 15
Inductieve benadering (empirisch onderzoek o.b.v. waarnemingen) ........................................ 16
Classificatie volgens onderzoeksdoelen ................................................................................... 16
3. Literatuuroverzicht.................................................................................................................. 17
Functie van een literatuuroverzicht ........................................................................................... 17
Structuur van een literatuuroverzicht ........................................................................................ 17
Onderzoeksmethodologie | 1
, Informatiebronnen .................................................................................................................... 18
Types van informatiebronnen ................................................................................................... 18
Wanneer gebruik ik welke soort bron?...................................................................................... 18
Gebruik van databanken .......................................................................................................... 19
Hoe formuleer je een goede zoekopdracht? ............................................................................. 19
Informatie evalueren................................................................................................................. 19
Hoe refereren? ......................................................................................................................... 20
Plagiaat .................................................................................................................................... 20
4. Het bepalen van de theorie en de hypothesen ...................................................................... 20
Theoretisch kader .................................................................................................................... 20
Drie belangrijke stappen ........................................................................................................... 21
Stap 1 — identificeer en definieer de variabelen ...................................................................... 21
Verklaar de relaties a.d.h.v. theorie .......................................................................................... 22
Ontwikkel hypothesen .............................................................................................................. 22
Kenmerken van goede hypothesen .......................................................................................... 23
Beargumentering ...................................................................................................................... 23
5. Ethische bekommernissen ..................................................................................................... 23
Ethische kadering ..................................................................................................................... 24
Behandeling van de deelnemers .............................................................................................. 24
Data management .................................................................................................................... 24
Integriteit .................................................................................................................................. 24
Hoofdstuk 3 — Onderzoeksmethoden in de bedrijfseconomie ............................................... 25
1. Situering van onderzoeksmethoden ...................................................................................... 25
1.1 Basisdimensie 1 — Gegevensverzameling......................................................................... 25
1.2 Basisdimensie 2 — Gegevensontsluiting ............................................................................ 25
1.3 Karakterisering van de methoden ....................................................................................... 25
2. Methoden van verzamelen — Observatie .............................................................................. 26
2.1 Types observatie ................................................................................................................ 26
Directe gedragsobservatie ................................................................................................... 26
Spoorobservatie .................................................................................................................. 26
2.2 Voordelen van observatie ................................................................................................... 26
2.3 Hoe voer je het uit? ............................................................................................................ 26
2.4 Voorbeeldonderzoek (Breugelmans & Campo, 2016) ......................................................... 27
2.5 Hoe de gekozen methode verantwoorden? ........................................................................ 27
3. Methoden van verzamelen — Bevraging en survey ............................................................. 27
3.1 Waarvoor worden ze gebruikt? ........................................................................................... 27
3.2 Sterktes en zwaktes ........................................................................................................... 28
3.3 Wanneer niet gebruiken? ................................................................................................... 28
3.4 Types surveys .................................................................................................................... 28
3.5 Opbouw van surveys .......................................................................................................... 28
3.6 Belangrijke opmerkingen .................................................................................................... 28
3.7 Voorbeeldonderzoek — de employability paradox .............................................................. 29
4. Methoden van verzamelen — Manipulatie (experimenten) .................................................. 29
4.1 De manipulatie als essentie van het experiment ................................................................. 29
4.2 Sterkte — solide causaliteitsinferenties .............................................................................. 29
4.3 Voorwaarde 1 — Interne validiteit ....................................................................................... 30
4.4 Randomisering ................................................................................................................... 30
4.5 Voorwaarde 2 — Manipuleerbaarheid ................................................................................ 30
Onderzoeksmethodologie | 2
, 4.6 Uitdaging — Externe validiteit............................................................................................. 30
4.7 Conclusie — afhankelijk van de subdiscipline .................................................................... 31
4.8 Types experimenten ........................................................................................................... 31
4.9 Basis experimentele designs .............................................................................................. 31
4.10 Factorieel design .............................................................................................................. 32
4.11 Voorbeeld — hoe voer je het uit? ..................................................................................... 32
5. Gecombineerde methoden — Kwalitatief onderzoek ........................................................... 33
5.1 Wat is kwalitatief onderzoek? ............................................................................................. 33
5.2 Wanneer kwalitatief? .......................................................................................................... 33
5.3 Kwantitatief vs. kwalitatief ................................................................................................... 33
5.4 Onderzoeksbenaderingen in kwalitatief onderzoek............................................................. 33
5.5 Dataverzamelingsmethodes ............................................................................................... 34
Steekproeftrekking ............................................................................................................... 34
Interviews ............................................................................................................................ 34
Focus groups ....................................................................................................................... 34
Observatie en documentanalyse ......................................................................................... 34
5.6 Het analyseren van kwalitatieve data ................................................................................. 35
5.7 Het evalueren van kwalitatief onderzoek (Cohen & Crabtree, 2008) ................................... 35
6. Gecombineerde methoden — Secundaire data .................................................................... 35
6.1 Definitie en functie .............................................................................................................. 35
6.2 Bestaande databanken....................................................................................................... 36
6.3 Aandachtspunten ............................................................................................................... 36
7. Gecombineerde methoden — De econometrische methode ............................................... 36
7.1 Doel en basis ..................................................................................................................... 36
7.2 Enkelvoudige regressie ...................................................................................................... 36
7.3 Meervoudige regressie ....................................................................................................... 36
7.4 Regressie met paneldata.................................................................................................... 37
7.5 Endogeniteit ....................................................................................................................... 37
7.6 Voorspellen met regressiemodellen.................................................................................... 37
8. Wegwijs bij de selectie van de methode ............................................................................... 38
8.1 Vraag 1 — Is de methode gegeven? .................................................................................. 38
8.2 Vraag 2 — Gaat het om causaal onderzoek? ..................................................................... 38
8.3 Pad 1 — Experiment of causaal econometrisch onderzoek? .............................................. 38
8.4 Pad 2 — Kwantitatief of kwalitatief meetbaar? .................................................................... 38
Onderzoeksmethodologie | 3
, Onderzoeksmethodologie
Hoofdstuk 1 — Kenmerken van het wetenschappelijk onderzoek in
de bedrijfseconomie
Inhoud: wat levert wetenschappelijk onderzoek op · wetenschapsfilosofische invalshoek · drie niveaus van
onderzoek · kenmerken van wetenschappelijk onderzoek · kwaliteit van onderzoek
1. Wat levert wetenschappelijk onderzoek op?
Twee invalshoeken: de pragmatische invalshoek (manager & organisatie, economie &
maatschappij) en de wetenschapsfilosofische invalshoek.
1.1 Pragmatische invalshoek — Manager & Organisatie
Belang van wetenschap voor de manager
• Oplossen van dagelijkse problemen wordt verrijkt met kennis
◦ Op basis van wetenschappelijk onderzoek kan de manager betere keuzes maken.
◦ Vb. Als ik een opleiding organiseer voor werknemers, gaan ze dan makkelijker weg naar
een ander bedrijf?
◦ Vb. Als ik de deur van mijn winkel dichtlaat om energie te besparen, blijven de klanten
dan weg?
• Oplossen van grote (risicovolle) problemen wordt versterkt met kennis
◦ Vb. Extra varianten van mijn product fabriceren? → optimum zoeken.
▪ Te weinig ⇒ minder markt, minder winst.
▪ Te veel ⇒ veel kosten, winstverlies.
• Manager kan goed en slecht onderzoek onderscheiden
◦ Als je er als manager niets van kent, ben je volledig afhankelijk van derden → belangrijk
dat je kan meedenken en hulp kan vragen bij experten.
◦ Kent de grote lijnen van de literatuur en de onderzoekstechnieken die tot aanvaardbare
kennis leiden.
◦ Kan beter meedenken met de onderzoekers en hen bijsturen.
◦ Kan toekomstige trends en opportuniteiten laten onderzoeken.
• Academische/onderzoekende houding maakt de manager bewust van alternatieve
verklaringen voor een fenomeen (i.p.v. de intuïtieve, vaak foute, verklaring)
◦ Alternatieve verklaring = een andere mogelijke oorzaak voor een bepaald fenomeen.
◦ Vb. verkoop van mijn product daalt maand na maand. Intuïtieve verklaring: ‘er komt
goedkope concurrentie uit China’. Alternatieve verklaring: verouderd product → impliceert
een heel andere strategie.
◦ Open-mind-attitude: een probleem kan groter worden als men foute oorzaken aanneemt
en dus foute oplossingen zoekt.
• Academische houding maakt de manager bewust van de complexiteit van de verklaring
◦ Er kunnen zich onvermoede interacties voordoen tussen causale factoren.
◦ Vb. prijspromoties leiden tot hogere verkoop, maar kunnen bij sommige segmenten tot
vérminderde kooplust leiden omdat een lage prijs lage kwaliteit suggereert. Wie de
interactie niet onderzoekt, mist dit.
◦ Niet elke bevinding kan veralgemeend worden naar de gehele populatie, naar andere
tijden, contexten of culturen → belangrijk om de doelgroep en omgevingsfactoren te
kennen.
Belang van wetenschap voor het bedrijf / de organisatie
• Kostenbesparend
◦ Een verkeerde verklaring kan veel geld kosten, bv. door omgekeerde causaliteit.
▪ Vb. adverteren → verkoopcijfers? Maar wat als bedrijven juist méér adverteren
wanneer er meer budget is (door hogere verkoopcijfers)?
Onderzoeksmethodologie | 4
