HOOFDSTUK 1: OM TE BEGINNEN ......................................................................................................................... 5
WHAT’S IN A NAME ......................................................................................................................................................... 5
BELANG VAN KRITISCH DENKEN .......................................................................................................................................... 6
FREUD EN PSYCHOLOGIE .................................................................................................................................................. 6
mythes en misvattingen ........................................................................................................................................ 7
EEN BEKNOPT HISTORISCH OVERZICHTH ............................................................................................................................... 7
METHODOLOGISCHE EISEN VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK ........................................................................................... 9
systematisch emprisme ......................................................................................................................................... 9
verifieerbare kennis ............................................................................................................................................... 9
toetsbare theorieën en uitspraken ........................................................................................................................ 9
van kennis tot wetenschappelijke wet ................................................................................................................ 10
ONDERZOEKSMETHODEN ............................................................................................................................................... 10
1 Naturalistische observatie ................................................................................................................................ 11
2 gevalstudies/ case studies ................................................................................................................................ 11
3 interviews ......................................................................................................................................................... 11
4 surveys .............................................................................................................................................................. 11
5 tests .................................................................................................................................................................. 11
6 correlationeel onderzoek .................................................................................................................................. 12
7 experimentele studie ........................................................................................................................................ 14
ENKELE EXEPLARISCHE VOORBEELDEN ............................................................................................................................... 17
zitten er grootmoedercellen in onze hersenen .................................................................................................... 17
vragenlijsten en het voorspellen van gedrag ...................................................................................................... 19
wat heet dan gelukkig zijn .................................................................................................................................. 20
Komen mannen werkelijk van Mars .................................................................................................................... 21
voelen zonder te voelen....................................................................................................................................... 23
ethische kwesties in onderzoek met mensen en dieren....................................................................................... 24
HOOFDSTUK 3: PAVLOVS HOND EN THORNDIKES KAT .........................................................................................25
TWEE VORMEN VAN LEREN ............................................................................................................................................. 25
KLASSIEKE CONDITIONERING ........................................................................................................................................... 27
belangrijke processen van klassieke conditionering ............................................................................................ 28
Geconditioneerde aversie .................................................................................................................................... 30
experiment over het effect van radioactieve straling op smaak bij ratten ......................................................... 31
OPERANTE CONDITIONERING........................................................................................................................................... 32
4 bekrachtigingsschema’s → intermittende bekrachtiging ................................................................................ 34
APOPO – RATTEN IN ACTIE ........................................................................................................................................... 36
samenwerken klassieke en operante conditionering .......................................................................................... 37
SPAART WIE ZIJN KIND LIEFHEEFT DE ROEDE (NIET) ? ............................................................................................................ 37
DE BIJGELOOFEXPERIMENTEN .......................................................................................................................................... 38
OPERANTE CONDITIONERING EN DE BEHAVIORISTISCHE VISIE OP GEDRAG : ZELFHERKENNING BIJ DUIVEN ........................................ 38
ANDERE SOORTEN VAN LEERGEDRAG ................................................................................................................................ 40
COGNITITIEF LEREN ....................................................................................................................................................... 41
OBSERVATIONEEL LEREN ................................................................................................................................................ 41
HEDENDAAGSE BEHAVIORISME ........................................................................................................................................ 42
HOOFDSTUK 4: DE WORTEL EN DE STOK ..............................................................................................................43
HET MONTY HALL-DILEMMA ........................................................................................................................................... 43
Leren mensen door herhaling de juiste strategie? .............................................................................................. 44
1
, Zijn duiven slimmer dan wiskundigen ................................................................................................................. 45
FALENDE BELONINGEN .................................................................................................................................................. 46
Biologische beperkingen bij conditionering......................................................................................................... 46
Onverwacht gedrag van kindern en volwassenen ............................................................................................... 46
HET PRINCIPE VAN DE WORTEL DE STOK ............................................................................................................................. 48
BELONIGEN , STEREOTYPIE EN PROBLEMEN OPLOSSEN .......................................................................................................... 48
JOODSE WIJSHEID ......................................................................................................................................................... 49
MOTIVATIE ALS DRIJVENDE KRACHT .................................................................................................................................. 49
Vormen van extrinsieke en intrinsieke motivatie ................................................................................................ 50
basibehoeften = zelfdeterminatietheorie ............................................................................................................ 53
PUNISHED BY REWARDS ................................................................................................................................................. 53
Studie met kleuters (Lepper, Greene & Nisbett, 1973) ........................................................................................ 53
Betalen per prestatie ........................................................................................................................................... 54
Extrinsic incentive bias, hij en zij wel maar ik niet ............................................................................................... 55
Functies van beloningen en straffen bij kinderen ................................................................................................ 56
SKINNERS PRINCIPES BIJ DUIVEN EN BIJ MENSEN UIT VERSCHILLENDE CULTUREN ........................................................................ 57
Experiment met kinderen (anagrammen) ........................................................................................................... 57
SKINNER: VOOR EN TEGEN .............................................................................................................................................. 59
HOOFDSTUK 6: IS DAAR IEMAND? .......................................................................................................................60
wie is de snelste? & Werkt afvallen beter als je alleen eet? ................................................................................ 60
SOCIALE BELEMMERING EN SOCIALE FACILITATIE ................................................................................................................. 61
Sociale belemmering ........................................................................................................................................... 61
Sociale facilitatie ................................................................................................................................................. 63
INTEGRATIEHYPOTHESE VAN ZAJONC ................................................................................................................................ 64
Sociale belemmering en sociale facilitatie op de werkvloer ................................................................................ 69
De avatar als soortgenoot ................................................................................................................................... 70
SOCIAAL PARASITEREN = SOCIAL LOAFING .......................................................................................................................... 70
Stiekem profiteren ............................................................................................................................................... 71
SOCIAAL PARASITEREN BEGREPEN VANUIT DE SOCIALE-ACTIVERINGSTHEORIE ............................................................................ 71
WAARVOOR ZOEK JE NU BEST GEZELSCHAP? ...................................................................................................................... 73
VERSCHIL TUSSEN JONGENS EN MEISJES ............................................................................................................................. 73
HOOFSTUK 7: WAT DOEN ANDEREN ....................................................................................................................74
OVER MODE, EEN MEDEWERKSTER VAN MCDONALD’S EN EEN GEPESET MEISJE......................................................................... 74
CONFORMISME, DE MEERDERHEID BEÏNVLOEDT ONS GEDRAG ............................................................................................... 74
Van informatieve sociale beïnvloeding naar innerlijke acceptatie ..................................................................... 74
Van sociale beïnvloeding naar ongewenste interpretaties ................................................................................. 76
Van normatieve sociale beïnvloeding naar openlijke volgzaamheid ................................................................. 76
Experimenten van Asch ....................................................................................................................................... 77
Crutchfield-variant .............................................................................................................................................. 78
FACTOREN DIE CONFORMISME BEÏNVLOEDEN ..................................................................................................................... 79
Invloed van het aantal......................................................................................................................................... 79
conformisme door informatieve beïnvloeding + moeilijkheid taak ..................................................................... 79
Aanwezigheid van een bondgenoot .................................................................................................................... 80
Is conformisme historisch en cultureel bepaald? ................................................................................................ 80
GEWENSTE EN ONGEWENSTE EFFECTEN VAN NORMATIEVE SOCIALE INVLOED............................................................................ 81
2 soorten normen ................................................................................................................................................ 82
INNOVATIE, HOE MINDERHEID TOCH INVLOED KAN UITOEFENEN............................................................................................. 83
Theorie van Serge Moscovici ............................................................................................................................... 84
Twee soorten consequentheid ............................................................................................................................ 84
2
, Moscovici (1994) – Theorie minderheidsinvloed ................................................................................................. 84
Extra experiment van Nemeth, Swedlund & Kanki (1974) – twee extra condities .............................................. 85
Processen die beïnvloeding verklaren ................................................................................................................. 86
GEHOORZAAMHEID AAN EEN AUTORITEIT .......................................................................................................................... 89
De milgram- experimenten ................................................................................................................................. 89
Situationele beïnvloeding .................................................................................................................................... 91
Informationele beïnvloeding ............................................................................................................................... 93
EFFECT VAN SITUATIONELE FACTOREN BIJ HET HELPEN VAN MENSEN IN NOOD........................................................................... 93
Hoe meer, hoe minder ......................................................................................................................................... 98
HOOFDSTUK 8: WAAROM DOET DIE DAT? ...........................................................................................................99
WORDEN PRIESTERS PEDOFIELEN OF WORDEN PEDOFIELEN PRIESTERS? ................................................................................... 99
CAUSALE ATTRIBUTIE OF DE VRAAG WAAROM IEMAND ZICH ZO GEDRAAGT ............................................................................... 99
Kelleys covariatiemodel ..................................................................................................................................... 100
GEBREK AAN CONSENSUS ............................................................................................................................................. 101
OPVALLENDHEID......................................................................................................................................................... 102
DE FUNDAMENTELE ATTRIBUTTIEFOUT ............................................................................................................................ 103
CULTURELE VERSCHILLEN IN ATTRIBUTIE .......................................................................................................................... 105
HET VERSCHIL TUSSEN ACTOR EN OBSERVATOR ................................................................................................................. 107
DE TAAK VAN PSYCHOTHERAPEUT .................................................................................................................................. 110
GEEF DE VERKLARING DIE HET BEST IN JOUW KRAAM PAST ................................................................................................... 111
ATTRIBUTIE EN REPUTATIE: SITUATIONELE CRISISCOMMUNICATIE.......................................................................................... 112
BLAMING THE BOOZE … WANT (ENKEL) MANNEN WETEN WAAROM ...................................................................................... 112
HOOFSTUK 10: KIEZEN EN OORDELEN ................................................................................................................113
ENKELE VRAGEN ......................................................................................................................................................... 113
REPRESENTATIVITEITSHEURISTIEK ................................................................................................................................... 114
linda-effect ........................................................................................................................................................ 114
wanneer minder meer wordt ............................................................................................................................ 115
wanneer weinig niet genoeg is.......................................................................................................................... 116
the gambler’s fallacy ......................................................................................................................................... 118
The hot-hand theory.......................................................................................................................................... 119
de beste stuurlui … kennen geen toeval ............................................................................................................ 120
intuïtieve experts versus droge statistiek .......................................................................................................... 122
verdelingslogica ................................................................................................................................................ 125
regressie naar het gemiddelde .......................................................................................................................... 125
DE KRACHT VAN DE AVAILABILITYHEURISTIEK .................................................................................................................... 128
HOE WAARSCHIJNLIJK IS HET? REDENEREN MET PROBABILITEITEN ......................................................................................... 130
omkeren met voorwaardelijke kansen .............................................................................................................. 130
de fout van optimisten ...................................................................................................................................... 132
DAT KAN GEEN TOEVAL ZIJN! ......................................................................................................................................... 133
SELF-FULFILLING PROPHECIES ........................................................................................................................................ 135
VERANKERING EN AANPASSING: OVER DE BEATLES EN VASTGOEDMAKELAARS.......................................................................... 136
DE TWEEPROCESSENTHEORIE VAN STANOVICH EN WEST .................................................................................................... 138
HOOFDSTUK 11: HOE VOEL JE JE? .......................................................................................................................141
HOE PORTEFEUILLES EN FOTOTOESTELLEN VERANDEREN IN VUURWARPENS WANNEER JE ANGSTIG EN KWAAD BENT........................ 141
EMOTIE .................................................................................................................................................................... 141
DIERLIJKE EMOTIES ...................................................................................................................................................... 142
EMOTICONS, EMOTIES EN LEUGENDETECTIE VAN DE AMERIKAANSE GRENZEN .......................................................................... 143
emotionele gezichten ........................................................................................................................................ 144
3
, hoorbare en voelbare emoties .......................................................................................................................... 146
een breder palet van emoties ............................................................................................................................ 147
EMOTIES IN BABYLONIË ................................................................................................................................................ 150
mijn emoties of onze emoties? .......................................................................................................................... 151
culturele verschillen bij atleten en in cartoons .................................................................................................. 152
reacties op onrechtvaardigheden en mislukkingen in Amerika en Nepal ......................................................... 154
EMOTIES KLEUREN ONZE PERCEPTIE IN HET LABO.. ............................................................................................................. 155
.. EN ELDERS … .......................................................................................................................................................... 156
… EN STUREN ONZE AANDACHT ..................................................................................................................................... 159
DE RISICO’S ALS JE ME KWAAD MAAKT............................................................................................................................. 160
WAT VOEL JE ALS JE OPGEWONDEN BENT? ....................................................................................................................... 161
KWADE JAN IS DE BAAS................................................................................................................................................ 165
EMOTIES AAN DE ONDERHANDELINGSTAFEL ..................................................................................................................... 168
OPVLIEGEND JANTJE, KWADE JAN?................................................................................................................................ 169
WAT HEET DAN GELUKKIG ZIJN IN VERSCHILLENDE LANDEN .................................................................................................. 170
GELUKKIG ZIJN, FACEBOOK EN GELD ................................................................................................................................ 172
4