les 1: inleiding – geschiedenis – toetreding en uittrede ...........................................................................7
Actua ...............................................................................................................................................7
europese zorgplichtwet .................................................................................................................7
nieuwe begrotingsregels – bezuiniging – stabiliteits- en groeipact (sgp) - maastrichtcriteria ...............8
het belang van het eu-recht ............................................................................................................. 10
zaak c-148/22 op t. ans – totaalverbod op religieuze symbolen vs neutrale overheid ....................... 10
zaak c-128/22 nordic info t. belgische staat – sluiting grenzen vs volksgezondheid .......................... 10
zaak c-807/21 deutsche wohnen t. staatsanwaltschaft berlin – objectieve aansprakelijkheid bij avg
(gdpr) ......................................................................................................................................... 11
zaak c-700/21 o.g. – facultatieve weigeringsgrond europees aanhoudingsbevel bij niet eu-lid.......... 11
zaak c-689/21 x – verlies deense nationaliteit ............................................................................... 12
korte geschiedenis eu ..................................................................................................................... 13
1648 – vrede van westfalen .......................................................................................................... 13
19e eeuw .................................................................................................................................... 13
na wo i – interbellum – coudenhove-kalergi en briand .................................................................... 13
na wo ii – functionalisme (mitrany) – schumanverklaring – oprichting egks...................................... 13
verdieping .................................................................................................................................. 15
uitbreiding .................................................................................................................................. 17
terugblik ........................................................................................................................................ 21
les 2: de nieuwe en autonome rechtsorde – art 7 veu............................................................................ 22
actua ............................................................................................................................................. 22
digital services act (dsa) en digital markets act (dma) – overtredingen mededingingsrecht en gdpr .. 22
pis polen .................................................................................................................................... 26
de nieuwe en autonome rechtsorde – wat is de eu? – les verts zaak – opinie 2/13 - sui generis – rol hvj 27
Van Gend & Loos 1962 – voorwaarden directe werking – spoorwegstakingsarrest 1986 hoge raad ndl –
thonon Hof van Cassatie – waarom revolutionair?......................................................................... 29
voorrang – conflict unierecht en nationaal recht – costa t. enel (6/64) – commissie t. luxemburg en
belgië (90&91/63) – internationale handelsgesellschaft (11/70) – simmenthal (166/77) – poplawksi (c-
573/17) (buitencontractuele aansprakelijkheid) – le ski/smeerkaasarrest (1971) (Hof van Cassatie) –
orfinger/nmbs-arresten (1996) (raad van state) – art. 34 gw - stabiliteitsverdragarrest (62/2016) –
constitutioneel pluralisme ........................................................................................................... 32
waarden van de unie – art 2 veu ....................................................................................................... 35
Wat als een kandidaat-LS aan deze voorwaarden voldoet maar eenmaal ze toetreden tot de EU
‘afglijden’ en deze waarden niet meer respecteren? – repubblika (c-896/19, ro. 63) (non-regressie) –
hongarije t. raad (c-165/21, ro. 127) – constitutionele identiteit ...................................................... 35
botsing nationale constitutione id en europese constitutione id – conflict met art. 2 veu - art. 7 veu –
mogelijke oplossingen – conditionaliteitsmechanisme (budgetaire maatregelen) ........................... 35
terugblik ........................................................................................................................................ 37
les 3: de instellingen deel 1 ................................................................................................................. 38
1
, actua ............................................................................................................................................. 38
migratie – richtlijn 2003/86 – rwandaplan vk – shahzad t. hongarije (ehrm) – gemeenschappelijk
europees asielstelsel – dublinverordering – mss t. be & el (evrm) – eu-asielagentschap – x&x
(visumzaak) – nieuw solidariteitsmechanisme – blauwekaartrichtlijn ............................................. 38
ursula von der leyen – de “baas” van europa – voorzitter europese commissie – constructiefout –
herstel/versterking legitimiteit ..................................................................................................... 41
inleiding eu-instellingen .................................................................................................................. 42
art. 13 veu .................................................................................................................................. 42
europees parlement ....................................................................................................................... 42
art. 14 veu – art. 223-234 vweu – samenstelling – belangrijkste bevoegdheden – debat europese
kieskring ..................................................................................................................................... 42
samenstelling – degressieve proportionaliteit – lissabon-urteil zaak (duits grondwettelijk hof) ......... 44
besluitvorming ............................................................................................................................ 46
bevoegdheden – wetgeving – begroting – controle op commissie ................................................... 46
europese raad ................................................................................................................................ 48
oorsprong – functioneren – samenstelling .................................................................................... 48
bevoegdheden – ontwikkeling unie – bepaling algemene politieke beleidslijnen en prioriteiten – geen
expliciete wetgevende bevoegdheid - besluitvorming .................................................................... 48
terugblik ........................................................................................................................................ 49
les 4: de instellingen deel 2 ................................................................................................................. 50
opdracht: the hungarian positition to be represented regarind the future of the european union (bijlage 1)
– resolutie hongaars parlement 19/06/2022 ..................................................................................... 50
actua ............................................................................................................................................. 50
europa medeplichtig aan dood van migranten? – frontex – buitengrenzen (spill-over) – pushback – rol
eu ombudsman – W.S. e.a. t. Frontex (T-600/21) – Hamoudi t. Frontex (T-136/22) ........................... 50
zorgplichtwet – kan de raad nog besluit nemen? ........................................................................... 52
het recht op reparatie / the right to repair – geplande veroudering – aanpassing appleproducten ikv dma
.................................................................................................................................................. 53
raad van de eu ................................................................................................................................ 54
samenstelling - voorzitter ............................................................................................................ 54
besluitvorming – gekwalificeerde meerheid – blokkeringsminderheid – onthoudingen – coreper ...... 54
bevoegdheden – beleid – internationale akkoorden – raad t. commissie (itlos) (zwitsers mou) ......... 56
de europese commissie .................................................................................................................. 57
samenstelling – verkiezing/benoeming – onderscheid voorzitter, hv en gewone leden – belang
europese kieskring – toebedeling portefeuilles – individueel ontslag van commissaris .................... 57
besluitvorming – mondeling – schriftelijk – delegatie ..................................................................... 59
administratie – directoraten-generaal – verzelfstandigde uitvoerende agentschappen –
gedecentraliseerde agentschappen – short selling zaak ................................................................ 59
bevoegdheden – burgerinitiatief – wetgeving: voorstel, uitvoering, controle – externe
vertegenwoordiging – stoelincident erdogan, michel en von der leyen ............................................ 61
2
, institutioneel bestel van de eu ......................................................................................................... 62
terugblik ........................................................................................................................................ 62
les 5: besluitvorming deel 1 ................................................................................................................ 63
actua ............................................................................................................................................. 63
apple krijgt boete voor concurrentievervalsing – dsa en dma.......................................................... 63
statiegeld op plastic .................................................................................................................... 64
beginsel van toegewezen bevoegdheden (art. 5 (2) veu) .................................................................... 64
rechtsbasis (doelstelling, procedure en bevoegdheid om te handelen) – impliciete bevoegdheden –
kaderverdragen – horizontale verdragsbepalingen – reparations for injuries case icj 1949 – aetr-zaak
hvj – arbeidstijdenzaak (c-84/94) - Kompetenz-Kompetenz – advies 2/94 – bevoegdhedencatalogus –
onderscheid exclusieve, gedeelde en ondersteunende bevoegdheden – keuze juiste rechtsbasis –
opinion 2/00 – titaandioxide-zaak (commissie t. raad) c300/98 – commissie t. raad (armenië) c-180/20
– commissie t. parlement en raad (c-187/03) ................................................................................ 64
procedure van verdragswijziging (art. 48 veu) ................................................................................ 70
subsidiariteit (art. 5 (3) veu) ............................................................................................................. 71
evenredigheid (art. 5 (4) veu) ........................................................................................................... 72
hoe moet eu optreden? – geschiktheid, noozakelijkheid, proportionaliteit - Islentyeva t. Raad (T-
233/22)....................................................................................................................................... 72
Ahokainen case (c-434/04) .......................................................................................................... 73
opdracht ....................................................................................................................................... 74
oplossing ................................................................................................................................... 74
terugblik ........................................................................................................................................ 75
les 6: besluitvorming deel 2, normenhiërarchie en rechterlijke architectuur .......................................... 76
actua ............................................................................................................................................. 76
europese wet om aanvoerketens te zuiveren haalt finish – zorgplichtwet – enkel verantwoordelijk voor
directe contracten ...................................................................................................................... 76
besluitvorming ............................................................................................................................... 76
wetgeving – slowakije en hongarije t. raad (c-643/15 en c-647/15) – gewone wetgevingsprocedure –
bijzondere wetgevingsprocedure – intrekking voorstel commissie - mfb case (C-409/13) – beginsel van
loyale samenwerking – vereisten wetgeving vs niet-wetgeving – procedure van een wijziging ........... 77
niet-wetgeving: gedelegeerde handelingen, uitvoeringshandelingen en internationale akkoorden ... 79
hiërarchie der rechtsnormen ........................................................................................................... 84
primair vs secundair recht – nold arrest (4/73) – haegeman arrest (181/73) – kadi & al barakaat arrest
(c-402/05 p en c-415/05 p) – air transport association of america arrest (c-366/10) – poulsen & diva
navigation arrest (C-286/90) ........................................................................................................ 84
oefening fast fashion ................................................................................................................... 84
rechterlijke architectuur in de eu ..................................................................................................... 85
meerlagige rechtsbescherming – hvj activistisch – simmenthal zaak (106/77) – decentraal – rol
advocaat-generaal – hoe rechter worden? .................................................................................... 85
terugblik ........................................................................................................................................ 87
3
,les 7: inbreukprocedures .................................................................................................................... 88
actua ............................................................................................................................................. 88
natuurherstelwet – positie politiek akkoord - trialoog .................................................................... 88
vingerafdrukken op id-kaart – zaak c-61/22 – geldigheid verordening 2019/1157 – foute rechtsbasis 90
inbreukprocedures ......................................................................................................................... 91
art. 258 vweu - Commissie t. Ierland (415/85) (249/81) - Commissie t. Duitsland (C-256/05) –
Commissie t. Polen (C-619/18) – Commissie t. Frankrijk (C-416/17) - eu pilot - Commissie t. Italië (c-
87/02) (7/65) – clarke zaak (C-284/19 P)........................................................................................ 91
art. 260 vweu – niet naleving arrest – commissie t. italië (c-443/18) – waterkeyn – commissie t. frankrijk
(c-152/78) (C-304/02) – opleggen dwangsom - Commissie t. Griekenland (c-51/20) - Commissie t.
België (C-533/11) (c-27/03) - Commissie t. Polen (Bialowieska) - voorlopige maatregelen - niet-tijdige
omzetting richtlijn ....................................................................................................................... 97
art. 259 vweu ............................................................................................................................ 100
terugblik ...................................................................................................................................... 100
les 8: annulatieberoep, beroep wegens nalaten te handelen, beroep tot schadevergoeding ................. 101
annulatieberoep/beroep tot nietigverklaring................................................................................... 101
LOCUS STANDI – PASSIEVE PROCESBEVOEGDHEID – RAAD T. CHRYSOSTOMIDES (EUROGROEP) (C-
597/18 P) .................................................................................................................................. 101
ACTIEVE PROCESBEVOEGDHEID – (SEMI)/(NIET)GEPRIVILEGIEERDE PARTIJEN - RESTRICTIEF LS-
BEGRIP - VL GEWEST EN GEMEENSCHAP T. EP EN RAAD (T-66/19) - INDIVIDUEEL EN RECHTSTREEKS
RAKEN - PLAUMANN DOCTRINE (25/62) – NESTLE-PERRIER (T-96/92) - ARREST JÉGO-QUÉRÉ (C-
263/02 P) – UNION DE PEQUENOS AGRICULTORES (C-50/00 P) - INUIT TAPIRIIT KANTAMI (T-18/10) –
ARREST MICROBAN (T-262/10) - Nord Stream t. EP & Raad (C-348/20 P) - Scuola Elementare Maria
Montessori Srl (C-622/16 P - C-624/16 P) .................................................................................... 102
termijn ..................................................................................................................................... 106
bevoegde rechter ...................................................................................................................... 107
voorwerp – belgië t. commissie (c-16/16 p) - aanvaardbare handelingen – commissie t. raad (22/70)
................................................................................................................................................ 107
middelen – ongeldigheid wegens onbevoegdheid – schending van wezenlijke vormvoorschriften –
schending van verdragen of enige uitvoeringsregeling daarvan – misbruik van bevoegdheid – raad, ep
& commissie t. milieu defensie .................................................................................................. 108
gevolgen nietigverklaring – ex tunc – erga omnes – arrest kadi i (C-402/05 P en C-415/05 P) ........... 109
beroep wegens nalaten ................................................................................................................. 109
beroep tot schadevergoeding – art. 268-340 vweu .......................................................................... 110
algemeen - termijn .................................................................................................................... 110
gbvb – bank refah kargaran zaak (C-134/19 P) ............................................................................. 110
voorwaarden – bergaderm arrest (c-352/98 p) - schending, schade, causaal verband – t-600/21 w.s.
e.a. t/ frontex ............................................................................................................................ 112
terugblik ...................................................................................................................................... 114
oefening....................................................................................................................................... 115
oplossing ................................................................................................................................. 115
4
,les 9: prejudiciële procedure deel 1................................................................................................... 117
actua ........................................................................................................................................... 117
wonen in eigen streek decreet aangevochten voor het gwh – voldoende band – ongerechtvaardigde
beperking van het vrij verkeer ..................................................................................................... 117
prejudiciële procedure.................................................................................................................. 118
kenmerken – advies 2/13 en 1/09 ............................................................................................... 118
aan welke eu-instantie stel je een vraag? – gerecht bij specifieke geschillen – art. 50b statuut - hof 119
wat is een rechterlijke instantie? – vaassen criteria (61/65) – syfait-zaak (c-53/03) – belov-zaak (c-
394/11) – pis-regering polen (C-718/21) ...................................................................................... 120
wanneer is een beslissing op dit punt ‘noodzakelijk’? – foglia t. novello (244/80) – question prioritaire
de constitutionnalité in frankrijk – melki & adbeli zaak (c-188/10 en c-189/10) .............................. 121
wanneer wordt een vraag opgeworpen? – consorzio italian management zaak (C-561/19) – msd sharp
& dohme (C-316/09) – EM (C-674/18 & C-675/18) – New Valmar (C-15/15) – belgische petroleum unie
zaak (C‑26/11) .......................................................................................................................... 122
welke vragen? – gbvb – rosneft zaak (C-72/15) (link met bank refah kargaran) – geldigheidsvragen over
secundair recht – interpretatievragen over alle eu-recht – bindend antwoord – elchinov zaak (C-173/09)
– weiss zaak (C-493/17) ............................................................................................................. 124
prejudiciële geldigheidsvragen – foto frost zaak (314/85) – icc zaak (66/80) – gevolgen
ongeldigheidsverklaring – schul zaak (C-461/03) ......................................................................... 125
verhouding annulatieberoep en prejudiciële procedure – fbf zaak (C-911/19) – textilwerke deggendorf
zaak (C-188/92) ........................................................................................................................ 127
oefening....................................................................................................................................... 129
antwoord .................................................................................................................................. 129
terugblik ...................................................................................................................................... 130
les 10: de prejudiciële procedure deel II ............................................................................................ 131
actua ........................................................................................................................................... 131
ursula von der leyen .................................................................................................................. 131
prejudiciële procedure.................................................................................................................. 131
interpretatievragen – cilfit-uitzondering (283/81) – consorzio italian management (c-561/19) – acte
éclairé – acte claire – taalverplichting (ro. 42 e.v.) – ferreira da silva e brito – link art. 6 evrm – vergauwen-
zaak, ehrm (4832/04) - hoogste rechterlijke instanties – aquino-zaak (C-3/16) – Lyckeskog (C-99/00)
................................................................................................................................................ 131
gevolgen van een interpretatie-arrest – DENKAVIT-ZAAK (61/79) – BINDEND – EX TUNC – ERGA OMNES
– BLAIZOT-ZAAK (24/86) – DEFRENNE-ZAAK (24/86) – KÜHNE-ZAAK (C-453/00) – KAPFERER-ZAAK (C-
234/04)..................................................................................................................................... 136
rechtstreekse werking .................................................................................................................. 138
van gend & loos – reyners-zaak (2/74) (art. 49 vweu) – baumbast-zaak (C-416/99) (art. 21 (1) vweu) –
horzontale geschillen – walrave-koch (36/74) – bosman (c-415/93) – antwerp fc (c-680/21) – angonese
(c-281/98) – defrenne (43/75) – rechtstreekse werking van een beginsel – wijsenbeek (c-378/97) –
rechtstreekse werking van een doelstelling - casati (203/80)........................................................ 138
Terugblik ...................................................................................................................................... 141
5
,les 11: rechtstreekse werking ........................................................................................................... 142
secundair recht – internationale akkoorden – art. 216 vweu – kupferberg-zaak (104/81) – simutenkov
(C-265/03) – demirel (12/86) – gatt en wto-akkoorden – international fruit company (21-24/72) –
portugal t. raad (c-194/96) – van parys (c-377/02) ....................................................................... 142
verordeningen – leonesio (93/71) – muñoz (c-235/00) .................................................................. 146
richtlijnen – SMITH-ARREST (C-122/17) – COMMISSIE T. BELGIË (102/79) – GRAD (9/70) – VAN DUYN
(41/74) – NOOIT HORIZONTALE RECHTSTREEKSE WERKING – DRIEHOEKSRELATIES – WELLS-ZAAK (C-
201/02) – STICHTING ZUID-HOLLANDSE MILIEUFEDERATIE (C-316/04) – INTER-ENVIRONNEMENT
WALLONIE (C-129/96) – FRANCOVICH (C-6/90 EN C-9/90) – GHAREHVERAN (C-441/99) – FACCINI
DORI ........................................................................................................................................ 147
verfijning rechtspraak ................................................................................................................ 150
oefening....................................................................................................................................... 153
antwoord .................................................................................................................................. 153
terugblik ...................................................................................................................................... 154
les 12: grondrechten ........................................................................................................................ 155
actua ........................................................................................................................................... 155
europees hof buigt zich over procedureslag rond loslippige labille (ps) ......................................... 155
perscomminuqué: de oostenrijkse arbitragecommissie voor dopingbestrijding isn niet bevoegd om
vragen voor te leggen aan het hof van justitie – nada zaak (c-155/22) ............................................ 155
handvest van de grondrechten ...................................................................................................... 156
mensenrechtengeschiedenis – solange i – stauder (26/69) – internationale handelsgesellschaft (11/70)
– nold (4/73) – hauer (44/79) – solange ii ..................................................................................... 156
link eu en evrm – matthews t. vk (ehrm, 24833/94) – bosphorus t. ierland (ehrm, 45036/98) – Opinie
2/94 – Opinie 2/13 ..................................................................................................................... 157
inhoud en krachtlijnen van het handvest – interpretatie handvest – toepassingsgebied –
tenuitvoerbrenging van het unierecht - Åkerberg Fransson (C‑617/10) – beschermingsniveau – melloni
(c-399/11) – m.s.s. v. belgium and greece (ehrm, 30696/09) – beperkingen (art. 52) – c-37/20 en c-
601/20...................................................................................................................................... 159
terugblik ...................................................................................................................................... 161
6
,LES 1: INLEIDING – GESCHIEDENIS – TOETREDING EN UITTREDE
Leerdoelen:
- De student vormt zich een duidelijk beeld van de belangrijkste stappen in het Europese
integratieproces.
- De student weet hoe de EU-instellingen zijn samengesteld, hoe zij intern georganiseerd zijn, welke
hun bevoegdheden/taken zijn (in grote lijnen) en hoe zij rechtshandelingen aannemen of uitspraak
doen in geschillen.
- De student weet wat de verhouding is tussen nationaal en EU-recht.
- De student weet hoe het EU-recht kan worden ingeroepen en afgedwongen.
ACTUA
EUROPESE ZORGPLICHTWET
Wie neemt wetgeving aan? Raad van de Europese Unie (ministers uit alle EU-landen) en Europees
Parlement.
Duitse démarche is not done. Het betrof een politiek akkoord tussen het Parlement en de Raad van de EU
dat in december werd genomen en nu normaliter enkel nog formeel bevestigd moest worden.
Zorgplichtwet is een richtlijn (bindende handeling) die van toepassing is op bedrijven met meer dan 500
werknemers en een netto jaarlijkse omzet van 150 miljoen euro die erin voorziet dat bedrijven risico’s in de
productieketen moeten identificeren en adressen en hen aansprakelijk maakt voor mistoestanden op het
vlak van milieu, arbeid en mensenrechten bij hun leveranciers. Het creëert een verantwoordelijkheid voor
bedrijven voor wat er in hun productieketen gebeurt. Logica: bedrijven produceren geen goederen meer van
a tot z en gaan met de input van verschillende leveranciers een nieuw product creëren. Als er iets misloopt
in die productieketen, kan het bedrijf dat afschuiven op de onderaannemer/leverancier.
Relevantie? Foto: ingestort gebouw in Bangladesh waarbij 1.000 textielarbeiders zijn omgekomen.
Grote bedrijven, zoals H&M in dit geval, produceren goedkope
kledij niet zelf maar nemen deze af van textielfabrieken in
ontwikkelingslanden met slechte werkomstandigheden. De
richtlijn is een manier om deze bedrijven ter verantwoording te
roepen en eventueel te beboeten dan wel aansprakelijk te
stellen voor de wantoestanden in hun productieketen, ook al
zijn deze niet formeel onder hun gezag.
7
, Het Duitse démarche is des te opmerkelijker aangezien Duitsland zelf recent een Lieferkettengesetz heeft
(wetgeving op de productieketen). Inhoudelijk legt dit ongeveer dezelfde verplichtingen op met het verschil
dat hun toepassingsgebied beperkter is in die zin dat het daar gaat om bedrijven met meer dan 1.000
werknemers (i.t.t. 500 werknemers bij de Europese richtlijn). Voor het overige is de Europese richtlijn
grotendeels in overeenstemming met bestaande wetgeving in Duitsland.
Zie EU-besluitvorming (les 3): als je onvoldoende lidstaten kan overtuigen dat zo’n zorgplichtwet op EU-
niveau nodig is, komt die er niet.
De vraag is of België als voorzitter van de EU erin zal slagen om de zorgplichtwet terug op de agenda te
plaatsen en voldoende staten kan overtuigen om deze aan te nemen.
Hoe sluit de Zorgplichtwet aan met de beginselen en verplichtingen van het Europees Recht?
NIEUWE BEGROTINGSREGELS – BEZUINIGING – STABILITEITS- EN GROEIPACT (SGP) -
MAASTRICHTCRITERIA
Er is een nieuw akkoord tussen de EU-lidstaten en het Europees Parlement over nieuwe begrotingsregels.
Resultaat: België moet 27 miljard euro besparen.
Juridische relevantie? Het akkoord dat werd bereikt houdt een wijziging van het Stabiliteits- en Groeipact
(SGP) in. Dit is een pact dat werd afgesproken tussen de EU-lidstaten om de invoering van de euro mogelijk
te maken.
De euro werd ingevoerd in 2002 maar het besluit daartoe dateert van het Verdrag van Maastricht (1992).
Daar werd beslist tot één gemeenschappelijke munt maar elke lidstaat blijft afzonderlijk bevoegd voor
het economisch en fiscaal beleid.
Economen stelden in de jaren ’90 dat een muntunie creëren op niveau X ook vereist dat er een economisch
en fiscaal beleid gevoerd wordt op niveau X, zo niet is de muntunie instabiel. De Eurozone moet
onderbouwd zijn door een voldoende gecoördineerd uniform economisch en fiscaal beleid, anders creëer
je een muntunie met divergerende economieën.
Antwoord EU-lidstaten: Vooraleer je lid kan worden van de Eurozone, moet je economie voldoen aan de
Maastrichtcriteria (lage inflatie, lage overheidsschuld, laag begrotingstekort). Dit zorgt ervoor dat enkel
gezonde economieën zullen worden toegelaten en dat leidt dan tot een stabiele muntunie.
Probleem: de Maastrichtcriteria zeggen niet wat er gebeurt als je eenmaal lid bent geworden van de
muntunie. Daarvoor hebben we de het SGP. Dit bevat alle regels die gelden voor Eurozonelidstaten nadat
8
Actua ...............................................................................................................................................7
europese zorgplichtwet .................................................................................................................7
nieuwe begrotingsregels – bezuiniging – stabiliteits- en groeipact (sgp) - maastrichtcriteria ...............8
het belang van het eu-recht ............................................................................................................. 10
zaak c-148/22 op t. ans – totaalverbod op religieuze symbolen vs neutrale overheid ....................... 10
zaak c-128/22 nordic info t. belgische staat – sluiting grenzen vs volksgezondheid .......................... 10
zaak c-807/21 deutsche wohnen t. staatsanwaltschaft berlin – objectieve aansprakelijkheid bij avg
(gdpr) ......................................................................................................................................... 11
zaak c-700/21 o.g. – facultatieve weigeringsgrond europees aanhoudingsbevel bij niet eu-lid.......... 11
zaak c-689/21 x – verlies deense nationaliteit ............................................................................... 12
korte geschiedenis eu ..................................................................................................................... 13
1648 – vrede van westfalen .......................................................................................................... 13
19e eeuw .................................................................................................................................... 13
na wo i – interbellum – coudenhove-kalergi en briand .................................................................... 13
na wo ii – functionalisme (mitrany) – schumanverklaring – oprichting egks...................................... 13
verdieping .................................................................................................................................. 15
uitbreiding .................................................................................................................................. 17
terugblik ........................................................................................................................................ 21
les 2: de nieuwe en autonome rechtsorde – art 7 veu............................................................................ 22
actua ............................................................................................................................................. 22
digital services act (dsa) en digital markets act (dma) – overtredingen mededingingsrecht en gdpr .. 22
pis polen .................................................................................................................................... 26
de nieuwe en autonome rechtsorde – wat is de eu? – les verts zaak – opinie 2/13 - sui generis – rol hvj 27
Van Gend & Loos 1962 – voorwaarden directe werking – spoorwegstakingsarrest 1986 hoge raad ndl –
thonon Hof van Cassatie – waarom revolutionair?......................................................................... 29
voorrang – conflict unierecht en nationaal recht – costa t. enel (6/64) – commissie t. luxemburg en
belgië (90&91/63) – internationale handelsgesellschaft (11/70) – simmenthal (166/77) – poplawksi (c-
573/17) (buitencontractuele aansprakelijkheid) – le ski/smeerkaasarrest (1971) (Hof van Cassatie) –
orfinger/nmbs-arresten (1996) (raad van state) – art. 34 gw - stabiliteitsverdragarrest (62/2016) –
constitutioneel pluralisme ........................................................................................................... 32
waarden van de unie – art 2 veu ....................................................................................................... 35
Wat als een kandidaat-LS aan deze voorwaarden voldoet maar eenmaal ze toetreden tot de EU
‘afglijden’ en deze waarden niet meer respecteren? – repubblika (c-896/19, ro. 63) (non-regressie) –
hongarije t. raad (c-165/21, ro. 127) – constitutionele identiteit ...................................................... 35
botsing nationale constitutione id en europese constitutione id – conflict met art. 2 veu - art. 7 veu –
mogelijke oplossingen – conditionaliteitsmechanisme (budgetaire maatregelen) ........................... 35
terugblik ........................................................................................................................................ 37
les 3: de instellingen deel 1 ................................................................................................................. 38
1
, actua ............................................................................................................................................. 38
migratie – richtlijn 2003/86 – rwandaplan vk – shahzad t. hongarije (ehrm) – gemeenschappelijk
europees asielstelsel – dublinverordering – mss t. be & el (evrm) – eu-asielagentschap – x&x
(visumzaak) – nieuw solidariteitsmechanisme – blauwekaartrichtlijn ............................................. 38
ursula von der leyen – de “baas” van europa – voorzitter europese commissie – constructiefout –
herstel/versterking legitimiteit ..................................................................................................... 41
inleiding eu-instellingen .................................................................................................................. 42
art. 13 veu .................................................................................................................................. 42
europees parlement ....................................................................................................................... 42
art. 14 veu – art. 223-234 vweu – samenstelling – belangrijkste bevoegdheden – debat europese
kieskring ..................................................................................................................................... 42
samenstelling – degressieve proportionaliteit – lissabon-urteil zaak (duits grondwettelijk hof) ......... 44
besluitvorming ............................................................................................................................ 46
bevoegdheden – wetgeving – begroting – controle op commissie ................................................... 46
europese raad ................................................................................................................................ 48
oorsprong – functioneren – samenstelling .................................................................................... 48
bevoegdheden – ontwikkeling unie – bepaling algemene politieke beleidslijnen en prioriteiten – geen
expliciete wetgevende bevoegdheid - besluitvorming .................................................................... 48
terugblik ........................................................................................................................................ 49
les 4: de instellingen deel 2 ................................................................................................................. 50
opdracht: the hungarian positition to be represented regarind the future of the european union (bijlage 1)
– resolutie hongaars parlement 19/06/2022 ..................................................................................... 50
actua ............................................................................................................................................. 50
europa medeplichtig aan dood van migranten? – frontex – buitengrenzen (spill-over) – pushback – rol
eu ombudsman – W.S. e.a. t. Frontex (T-600/21) – Hamoudi t. Frontex (T-136/22) ........................... 50
zorgplichtwet – kan de raad nog besluit nemen? ........................................................................... 52
het recht op reparatie / the right to repair – geplande veroudering – aanpassing appleproducten ikv dma
.................................................................................................................................................. 53
raad van de eu ................................................................................................................................ 54
samenstelling - voorzitter ............................................................................................................ 54
besluitvorming – gekwalificeerde meerheid – blokkeringsminderheid – onthoudingen – coreper ...... 54
bevoegdheden – beleid – internationale akkoorden – raad t. commissie (itlos) (zwitsers mou) ......... 56
de europese commissie .................................................................................................................. 57
samenstelling – verkiezing/benoeming – onderscheid voorzitter, hv en gewone leden – belang
europese kieskring – toebedeling portefeuilles – individueel ontslag van commissaris .................... 57
besluitvorming – mondeling – schriftelijk – delegatie ..................................................................... 59
administratie – directoraten-generaal – verzelfstandigde uitvoerende agentschappen –
gedecentraliseerde agentschappen – short selling zaak ................................................................ 59
bevoegdheden – burgerinitiatief – wetgeving: voorstel, uitvoering, controle – externe
vertegenwoordiging – stoelincident erdogan, michel en von der leyen ............................................ 61
2
, institutioneel bestel van de eu ......................................................................................................... 62
terugblik ........................................................................................................................................ 62
les 5: besluitvorming deel 1 ................................................................................................................ 63
actua ............................................................................................................................................. 63
apple krijgt boete voor concurrentievervalsing – dsa en dma.......................................................... 63
statiegeld op plastic .................................................................................................................... 64
beginsel van toegewezen bevoegdheden (art. 5 (2) veu) .................................................................... 64
rechtsbasis (doelstelling, procedure en bevoegdheid om te handelen) – impliciete bevoegdheden –
kaderverdragen – horizontale verdragsbepalingen – reparations for injuries case icj 1949 – aetr-zaak
hvj – arbeidstijdenzaak (c-84/94) - Kompetenz-Kompetenz – advies 2/94 – bevoegdhedencatalogus –
onderscheid exclusieve, gedeelde en ondersteunende bevoegdheden – keuze juiste rechtsbasis –
opinion 2/00 – titaandioxide-zaak (commissie t. raad) c300/98 – commissie t. raad (armenië) c-180/20
– commissie t. parlement en raad (c-187/03) ................................................................................ 64
procedure van verdragswijziging (art. 48 veu) ................................................................................ 70
subsidiariteit (art. 5 (3) veu) ............................................................................................................. 71
evenredigheid (art. 5 (4) veu) ........................................................................................................... 72
hoe moet eu optreden? – geschiktheid, noozakelijkheid, proportionaliteit - Islentyeva t. Raad (T-
233/22)....................................................................................................................................... 72
Ahokainen case (c-434/04) .......................................................................................................... 73
opdracht ....................................................................................................................................... 74
oplossing ................................................................................................................................... 74
terugblik ........................................................................................................................................ 75
les 6: besluitvorming deel 2, normenhiërarchie en rechterlijke architectuur .......................................... 76
actua ............................................................................................................................................. 76
europese wet om aanvoerketens te zuiveren haalt finish – zorgplichtwet – enkel verantwoordelijk voor
directe contracten ...................................................................................................................... 76
besluitvorming ............................................................................................................................... 76
wetgeving – slowakije en hongarije t. raad (c-643/15 en c-647/15) – gewone wetgevingsprocedure –
bijzondere wetgevingsprocedure – intrekking voorstel commissie - mfb case (C-409/13) – beginsel van
loyale samenwerking – vereisten wetgeving vs niet-wetgeving – procedure van een wijziging ........... 77
niet-wetgeving: gedelegeerde handelingen, uitvoeringshandelingen en internationale akkoorden ... 79
hiërarchie der rechtsnormen ........................................................................................................... 84
primair vs secundair recht – nold arrest (4/73) – haegeman arrest (181/73) – kadi & al barakaat arrest
(c-402/05 p en c-415/05 p) – air transport association of america arrest (c-366/10) – poulsen & diva
navigation arrest (C-286/90) ........................................................................................................ 84
oefening fast fashion ................................................................................................................... 84
rechterlijke architectuur in de eu ..................................................................................................... 85
meerlagige rechtsbescherming – hvj activistisch – simmenthal zaak (106/77) – decentraal – rol
advocaat-generaal – hoe rechter worden? .................................................................................... 85
terugblik ........................................................................................................................................ 87
3
,les 7: inbreukprocedures .................................................................................................................... 88
actua ............................................................................................................................................. 88
natuurherstelwet – positie politiek akkoord - trialoog .................................................................... 88
vingerafdrukken op id-kaart – zaak c-61/22 – geldigheid verordening 2019/1157 – foute rechtsbasis 90
inbreukprocedures ......................................................................................................................... 91
art. 258 vweu - Commissie t. Ierland (415/85) (249/81) - Commissie t. Duitsland (C-256/05) –
Commissie t. Polen (C-619/18) – Commissie t. Frankrijk (C-416/17) - eu pilot - Commissie t. Italië (c-
87/02) (7/65) – clarke zaak (C-284/19 P)........................................................................................ 91
art. 260 vweu – niet naleving arrest – commissie t. italië (c-443/18) – waterkeyn – commissie t. frankrijk
(c-152/78) (C-304/02) – opleggen dwangsom - Commissie t. Griekenland (c-51/20) - Commissie t.
België (C-533/11) (c-27/03) - Commissie t. Polen (Bialowieska) - voorlopige maatregelen - niet-tijdige
omzetting richtlijn ....................................................................................................................... 97
art. 259 vweu ............................................................................................................................ 100
terugblik ...................................................................................................................................... 100
les 8: annulatieberoep, beroep wegens nalaten te handelen, beroep tot schadevergoeding ................. 101
annulatieberoep/beroep tot nietigverklaring................................................................................... 101
LOCUS STANDI – PASSIEVE PROCESBEVOEGDHEID – RAAD T. CHRYSOSTOMIDES (EUROGROEP) (C-
597/18 P) .................................................................................................................................. 101
ACTIEVE PROCESBEVOEGDHEID – (SEMI)/(NIET)GEPRIVILEGIEERDE PARTIJEN - RESTRICTIEF LS-
BEGRIP - VL GEWEST EN GEMEENSCHAP T. EP EN RAAD (T-66/19) - INDIVIDUEEL EN RECHTSTREEKS
RAKEN - PLAUMANN DOCTRINE (25/62) – NESTLE-PERRIER (T-96/92) - ARREST JÉGO-QUÉRÉ (C-
263/02 P) – UNION DE PEQUENOS AGRICULTORES (C-50/00 P) - INUIT TAPIRIIT KANTAMI (T-18/10) –
ARREST MICROBAN (T-262/10) - Nord Stream t. EP & Raad (C-348/20 P) - Scuola Elementare Maria
Montessori Srl (C-622/16 P - C-624/16 P) .................................................................................... 102
termijn ..................................................................................................................................... 106
bevoegde rechter ...................................................................................................................... 107
voorwerp – belgië t. commissie (c-16/16 p) - aanvaardbare handelingen – commissie t. raad (22/70)
................................................................................................................................................ 107
middelen – ongeldigheid wegens onbevoegdheid – schending van wezenlijke vormvoorschriften –
schending van verdragen of enige uitvoeringsregeling daarvan – misbruik van bevoegdheid – raad, ep
& commissie t. milieu defensie .................................................................................................. 108
gevolgen nietigverklaring – ex tunc – erga omnes – arrest kadi i (C-402/05 P en C-415/05 P) ........... 109
beroep wegens nalaten ................................................................................................................. 109
beroep tot schadevergoeding – art. 268-340 vweu .......................................................................... 110
algemeen - termijn .................................................................................................................... 110
gbvb – bank refah kargaran zaak (C-134/19 P) ............................................................................. 110
voorwaarden – bergaderm arrest (c-352/98 p) - schending, schade, causaal verband – t-600/21 w.s.
e.a. t/ frontex ............................................................................................................................ 112
terugblik ...................................................................................................................................... 114
oefening....................................................................................................................................... 115
oplossing ................................................................................................................................. 115
4
,les 9: prejudiciële procedure deel 1................................................................................................... 117
actua ........................................................................................................................................... 117
wonen in eigen streek decreet aangevochten voor het gwh – voldoende band – ongerechtvaardigde
beperking van het vrij verkeer ..................................................................................................... 117
prejudiciële procedure.................................................................................................................. 118
kenmerken – advies 2/13 en 1/09 ............................................................................................... 118
aan welke eu-instantie stel je een vraag? – gerecht bij specifieke geschillen – art. 50b statuut - hof 119
wat is een rechterlijke instantie? – vaassen criteria (61/65) – syfait-zaak (c-53/03) – belov-zaak (c-
394/11) – pis-regering polen (C-718/21) ...................................................................................... 120
wanneer is een beslissing op dit punt ‘noodzakelijk’? – foglia t. novello (244/80) – question prioritaire
de constitutionnalité in frankrijk – melki & adbeli zaak (c-188/10 en c-189/10) .............................. 121
wanneer wordt een vraag opgeworpen? – consorzio italian management zaak (C-561/19) – msd sharp
& dohme (C-316/09) – EM (C-674/18 & C-675/18) – New Valmar (C-15/15) – belgische petroleum unie
zaak (C‑26/11) .......................................................................................................................... 122
welke vragen? – gbvb – rosneft zaak (C-72/15) (link met bank refah kargaran) – geldigheidsvragen over
secundair recht – interpretatievragen over alle eu-recht – bindend antwoord – elchinov zaak (C-173/09)
– weiss zaak (C-493/17) ............................................................................................................. 124
prejudiciële geldigheidsvragen – foto frost zaak (314/85) – icc zaak (66/80) – gevolgen
ongeldigheidsverklaring – schul zaak (C-461/03) ......................................................................... 125
verhouding annulatieberoep en prejudiciële procedure – fbf zaak (C-911/19) – textilwerke deggendorf
zaak (C-188/92) ........................................................................................................................ 127
oefening....................................................................................................................................... 129
antwoord .................................................................................................................................. 129
terugblik ...................................................................................................................................... 130
les 10: de prejudiciële procedure deel II ............................................................................................ 131
actua ........................................................................................................................................... 131
ursula von der leyen .................................................................................................................. 131
prejudiciële procedure.................................................................................................................. 131
interpretatievragen – cilfit-uitzondering (283/81) – consorzio italian management (c-561/19) – acte
éclairé – acte claire – taalverplichting (ro. 42 e.v.) – ferreira da silva e brito – link art. 6 evrm – vergauwen-
zaak, ehrm (4832/04) - hoogste rechterlijke instanties – aquino-zaak (C-3/16) – Lyckeskog (C-99/00)
................................................................................................................................................ 131
gevolgen van een interpretatie-arrest – DENKAVIT-ZAAK (61/79) – BINDEND – EX TUNC – ERGA OMNES
– BLAIZOT-ZAAK (24/86) – DEFRENNE-ZAAK (24/86) – KÜHNE-ZAAK (C-453/00) – KAPFERER-ZAAK (C-
234/04)..................................................................................................................................... 136
rechtstreekse werking .................................................................................................................. 138
van gend & loos – reyners-zaak (2/74) (art. 49 vweu) – baumbast-zaak (C-416/99) (art. 21 (1) vweu) –
horzontale geschillen – walrave-koch (36/74) – bosman (c-415/93) – antwerp fc (c-680/21) – angonese
(c-281/98) – defrenne (43/75) – rechtstreekse werking van een beginsel – wijsenbeek (c-378/97) –
rechtstreekse werking van een doelstelling - casati (203/80)........................................................ 138
Terugblik ...................................................................................................................................... 141
5
,les 11: rechtstreekse werking ........................................................................................................... 142
secundair recht – internationale akkoorden – art. 216 vweu – kupferberg-zaak (104/81) – simutenkov
(C-265/03) – demirel (12/86) – gatt en wto-akkoorden – international fruit company (21-24/72) –
portugal t. raad (c-194/96) – van parys (c-377/02) ....................................................................... 142
verordeningen – leonesio (93/71) – muñoz (c-235/00) .................................................................. 146
richtlijnen – SMITH-ARREST (C-122/17) – COMMISSIE T. BELGIË (102/79) – GRAD (9/70) – VAN DUYN
(41/74) – NOOIT HORIZONTALE RECHTSTREEKSE WERKING – DRIEHOEKSRELATIES – WELLS-ZAAK (C-
201/02) – STICHTING ZUID-HOLLANDSE MILIEUFEDERATIE (C-316/04) – INTER-ENVIRONNEMENT
WALLONIE (C-129/96) – FRANCOVICH (C-6/90 EN C-9/90) – GHAREHVERAN (C-441/99) – FACCINI
DORI ........................................................................................................................................ 147
verfijning rechtspraak ................................................................................................................ 150
oefening....................................................................................................................................... 153
antwoord .................................................................................................................................. 153
terugblik ...................................................................................................................................... 154
les 12: grondrechten ........................................................................................................................ 155
actua ........................................................................................................................................... 155
europees hof buigt zich over procedureslag rond loslippige labille (ps) ......................................... 155
perscomminuqué: de oostenrijkse arbitragecommissie voor dopingbestrijding isn niet bevoegd om
vragen voor te leggen aan het hof van justitie – nada zaak (c-155/22) ............................................ 155
handvest van de grondrechten ...................................................................................................... 156
mensenrechtengeschiedenis – solange i – stauder (26/69) – internationale handelsgesellschaft (11/70)
– nold (4/73) – hauer (44/79) – solange ii ..................................................................................... 156
link eu en evrm – matthews t. vk (ehrm, 24833/94) – bosphorus t. ierland (ehrm, 45036/98) – Opinie
2/94 – Opinie 2/13 ..................................................................................................................... 157
inhoud en krachtlijnen van het handvest – interpretatie handvest – toepassingsgebied –
tenuitvoerbrenging van het unierecht - Åkerberg Fransson (C‑617/10) – beschermingsniveau – melloni
(c-399/11) – m.s.s. v. belgium and greece (ehrm, 30696/09) – beperkingen (art. 52) – c-37/20 en c-
601/20...................................................................................................................................... 159
terugblik ...................................................................................................................................... 161
6
,LES 1: INLEIDING – GESCHIEDENIS – TOETREDING EN UITTREDE
Leerdoelen:
- De student vormt zich een duidelijk beeld van de belangrijkste stappen in het Europese
integratieproces.
- De student weet hoe de EU-instellingen zijn samengesteld, hoe zij intern georganiseerd zijn, welke
hun bevoegdheden/taken zijn (in grote lijnen) en hoe zij rechtshandelingen aannemen of uitspraak
doen in geschillen.
- De student weet wat de verhouding is tussen nationaal en EU-recht.
- De student weet hoe het EU-recht kan worden ingeroepen en afgedwongen.
ACTUA
EUROPESE ZORGPLICHTWET
Wie neemt wetgeving aan? Raad van de Europese Unie (ministers uit alle EU-landen) en Europees
Parlement.
Duitse démarche is not done. Het betrof een politiek akkoord tussen het Parlement en de Raad van de EU
dat in december werd genomen en nu normaliter enkel nog formeel bevestigd moest worden.
Zorgplichtwet is een richtlijn (bindende handeling) die van toepassing is op bedrijven met meer dan 500
werknemers en een netto jaarlijkse omzet van 150 miljoen euro die erin voorziet dat bedrijven risico’s in de
productieketen moeten identificeren en adressen en hen aansprakelijk maakt voor mistoestanden op het
vlak van milieu, arbeid en mensenrechten bij hun leveranciers. Het creëert een verantwoordelijkheid voor
bedrijven voor wat er in hun productieketen gebeurt. Logica: bedrijven produceren geen goederen meer van
a tot z en gaan met de input van verschillende leveranciers een nieuw product creëren. Als er iets misloopt
in die productieketen, kan het bedrijf dat afschuiven op de onderaannemer/leverancier.
Relevantie? Foto: ingestort gebouw in Bangladesh waarbij 1.000 textielarbeiders zijn omgekomen.
Grote bedrijven, zoals H&M in dit geval, produceren goedkope
kledij niet zelf maar nemen deze af van textielfabrieken in
ontwikkelingslanden met slechte werkomstandigheden. De
richtlijn is een manier om deze bedrijven ter verantwoording te
roepen en eventueel te beboeten dan wel aansprakelijk te
stellen voor de wantoestanden in hun productieketen, ook al
zijn deze niet formeel onder hun gezag.
7
, Het Duitse démarche is des te opmerkelijker aangezien Duitsland zelf recent een Lieferkettengesetz heeft
(wetgeving op de productieketen). Inhoudelijk legt dit ongeveer dezelfde verplichtingen op met het verschil
dat hun toepassingsgebied beperkter is in die zin dat het daar gaat om bedrijven met meer dan 1.000
werknemers (i.t.t. 500 werknemers bij de Europese richtlijn). Voor het overige is de Europese richtlijn
grotendeels in overeenstemming met bestaande wetgeving in Duitsland.
Zie EU-besluitvorming (les 3): als je onvoldoende lidstaten kan overtuigen dat zo’n zorgplichtwet op EU-
niveau nodig is, komt die er niet.
De vraag is of België als voorzitter van de EU erin zal slagen om de zorgplichtwet terug op de agenda te
plaatsen en voldoende staten kan overtuigen om deze aan te nemen.
Hoe sluit de Zorgplichtwet aan met de beginselen en verplichtingen van het Europees Recht?
NIEUWE BEGROTINGSREGELS – BEZUINIGING – STABILITEITS- EN GROEIPACT (SGP) -
MAASTRICHTCRITERIA
Er is een nieuw akkoord tussen de EU-lidstaten en het Europees Parlement over nieuwe begrotingsregels.
Resultaat: België moet 27 miljard euro besparen.
Juridische relevantie? Het akkoord dat werd bereikt houdt een wijziging van het Stabiliteits- en Groeipact
(SGP) in. Dit is een pact dat werd afgesproken tussen de EU-lidstaten om de invoering van de euro mogelijk
te maken.
De euro werd ingevoerd in 2002 maar het besluit daartoe dateert van het Verdrag van Maastricht (1992).
Daar werd beslist tot één gemeenschappelijke munt maar elke lidstaat blijft afzonderlijk bevoegd voor
het economisch en fiscaal beleid.
Economen stelden in de jaren ’90 dat een muntunie creëren op niveau X ook vereist dat er een economisch
en fiscaal beleid gevoerd wordt op niveau X, zo niet is de muntunie instabiel. De Eurozone moet
onderbouwd zijn door een voldoende gecoördineerd uniform economisch en fiscaal beleid, anders creëer
je een muntunie met divergerende economieën.
Antwoord EU-lidstaten: Vooraleer je lid kan worden van de Eurozone, moet je economie voldoen aan de
Maastrichtcriteria (lage inflatie, lage overheidsschuld, laag begrotingstekort). Dit zorgt ervoor dat enkel
gezonde economieën zullen worden toegelaten en dat leidt dan tot een stabiele muntunie.
Probleem: de Maastrichtcriteria zeggen niet wat er gebeurt als je eenmaal lid bent geworden van de
muntunie. Daarvoor hebben we de het SGP. Dit bevat alle regels die gelden voor Eurozonelidstaten nadat
8
