2025 - 2026
Sustainability
Economics
Prof. Cathy Macharis
HOC 3 — Inequality
HOC 4 — History of Economic Theory & Sustainability
HOC 5 — Degrowth, Postgrowth and Ecological Macro
HOC 6 — Green Deal & EU Climate Policy
HOC 7 — Circular Economy
HOC 8 — Sustainability Reporting
HOC 9 — Sustainable Business Models
HOC 10 — Sustainable Sourcing
HOC 11 — Sustainable Technologies
HOC 12 — Finance: een regeneratieve toekomst
HOC 13 — Regenerative Leadership
Sustainability Economics — HOC3-13 1
,INHOUDSOPGAVE
INHOUDSOPGAVE .................................................................................................................................. 2
📋 EXAMENSTRUCTUUR EN OVERZICHT TE KENNEN LEERSTOF ........................................................... 5
Kanttekening — HOC1 & HOC2 (concepten wél te kennen) .................................................................. 7
3. INEQUALITY (HOC3) (Fransolet — 37 slides) .................................................................................. 10
3.1. WAT ZIJN SOCIAAL-ECOLOGISCHE ONGELIJKHEDEN? (slides 2–9) .......................................... 10
3.2. HET KADER VAN SOCIAL-ECOLOGICAL JUSTICE (slides 4–8) .................................................... 10
3.3. DE VIJF SOCIAAL-ECOLOGISCHE ONGELIJKHEDEN ⚠⚠ (slides 11–24) .................................. 11
3.4. DE 5 ONGELIJKHEDEN GEKOPPELD AAN DE 4 DIMENSIES (slides 29–30)................................ 13
3.5. VAN ONGELIJKHEDEN NAAR JUST TRANSITION POLICIES (slides 26–33) ................................ 13
3.6. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC3 .............................................................................. 14
4. HISTORY OF ECONOMIC THEORY & SUSTAINABILITY (HOC4) (La Gioia) ........................................ 16
4.1. ECONOMIC SCHOOLS OF THOUGHT (slides 4–16) ................................................................... 16
4.2. HISTORICAL PERSPECTIVE 🔘 (enkel MC) (slides 17–53) ........................................................ 18
4.3. ENVIRONMENTAL VS ECOLOGICAL ECONOMICS ⚠⚠ (slides 54–71) .................................... 20
4.4. NEW PARADIGMS ⚠ (enkel WPO-versie) (slides 72–102) ..................................................... 22
4.5. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC4 .............................................................................. 23
5. DEGROWTH, POSTGROWTH AND ECOLOGICAL MACRO (HOC5) (Van der Slycken) ...................... 25
5.1. WAAR GAAT ECONOMIE OVER? (slides 2–18) ......................................................................... 25
5.2. DIVERSE ECONOMIEËN VS. HET « GROSSLY DISMAL » PERSPECTIEF (slides 19–45) ............... 25
5.3. DEGROWTH ALS DEEL VAN DE PLURIVERSE (slides 46–86) ..................................................... 27
5.4. Transformatieve beleidsvoorstellen — 5 pathbreaking reforms (slides 87–95)...................... 29
5.5. ECOLOGISCHE MACROMODELLEN (slides 96–104) ................................................................. 30
5.6. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC5 .............................................................................. 30
6. GREEN DEAL & EU CLIMATE POLICY (HOC6) (Wyns) ...................................................................... 32
6.1. EEN BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN MENS EN MILIEU (slides 6–27) ...................................... 32
6.2. INTERNATIONALE KLIMAATAKKOORDEN ⚠ (slides 29–52) ................................................... 33
6.3. EU-INSTITUTIES EN HOE EU-BELEID GEMAAKT WORDT ⚠ (slides 53–61) ............................. 34
6.4. EU-KLIMAATBELEID 1990-2050 ⚠⚠ (slides 62–91) .............................................................. 35
6.5. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC6 .............................................................................. 36
7. CIRCULAR ECONOMY (HOC7) (Kalimo + Merckx) ........................................................................... 37
7.1. ORIGINS EN BETEKENIS VAN « CIRCULAR ECONOMY » ⚠ (Kalimo, slides 1–6) ..................... 37
7.2. CIRCULAR ECONOMY IN EU LAW AND POLICY ⚠⚠ (Kalimo, slides 7–12) ............................ 40
7.3. SUSTAINABLE PRODUCT POLICY EN ESPR ⚠ (Kalimo, slides 13–17) ...................................... 40
7.4. EXTENDED PRODUCER RESPONSIBILITY (EPR) (Kalimo, slides 17–19) ..................................... 42
7.5. DE CE GOVERNANCE TOOLBOX (Merckx) ................................................................................ 42
Sustainability Economics — HOC3-13 2
, 7.6. CILAB — EEN PRAKTIJKVOORBEELD UIT DE TEXTIELSECTOR (Merckx/CiLAB) ......................... 43
7.7. DE 10 R-STRATEGIEËN VAN CIRCULARITEIT ⚠ (CiLAB, slides 31–38) ..................................... 44
7.8. CILAB — A CIRCULAR TEXTILE LAB (CiLAB) .............................................................................. 45
7.9. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC7 .............................................................................. 46
8. SUSTAINABILITY REPORTING (HOC8) (Van Leeuwe/PwC — 56 slides) ........................................... 47
8.1. WAAROM IS SUSTAINABILITY REPORTING BELANGRIJK? (slides 8–15) ................................... 47
8.2. ESG-THEMA'S EN HOE TE RAPPORTEREN ⚠ (slides 16–26) ................................................... 48
8.3. CSRD — INTRODUCTIE EN KERNCONCEPTEN ⚠⚠ (slides 27–32) ......................................... 49
8.4. HOE RAPPORTEREN BEDRIJVEN? — DE ESRS-STRUCTUUR ⚠ (slides 33–37)......................... 50
8.5. SLEUTELCONCEPTEN VAN ESRS ⚠⚠ (slides 38–42) .............................................................. 51
8.6. CSRD WAVE 1 INSIGHTS — DE EERSTE LICHTING (slides 43–49) ............................................. 53
8.7. SUSTAINABILITY REPORTING IN DE PRAKTIJK (slides 50–55)................................................... 53
8.8. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC8 .............................................................................. 54
9. SUSTAINABLE BUSINESS MODELS (Vermeiren — 35 slides) .................................................. 55
9.1. WAT IS EEN BUSINESS MODEL? (slides 3–8) ................................................................... 55
9.2. SUSTAINABLE VALUE CREATION (slides 9–25) ................................................................ 55
9.3. SUSTAINABLE VALUE DELIVERY (slides 26–29) ............................................................... 56
9.4. SUSTAINABLE VALUE CAPTURE (slides 30–34) ................................................................ 57
10. SUSTAINABLE SOURCING (Thomassen — 51 slides) ............................................................ 59
10.1. RESOURCE USE: HET GLOBALE PLAATJE (slides 2–13) ................................................ 59
10.2. RESOURCE-SPECIFIC PICTURE: VIER CATEGORIEËN (slides 21–49) .......................... 60
10.3. SAMENVATTEND OVERZICHT (slides 50) ....................................................................... 60
10.4. Value Chain Due Diligence (VCDD) (VCDD-deck, Teixeira de Freitas) .................................... 61
11. SUSTAINABLE TECHNOLOGIES (105 slides) ......................................................................... 63
11.1. WAT IS (EEN DUURZAME) TECHNOLOGIE? (slides 5–20) ........................................... 63
11.2. SUSTAINABLE ENERGY TECHNOLOGIES (slides 21–70) ............................................... 63
11.3. CIRCULAR TECHNOLOGIES (slides 71–77) ...................................................................... 64
11.4. CARBON NEUTRAL AND NEGATIVE TECHNOLOGIES (slides 78–84) ......................... 65
11.5. BIO-BASED TECHNOLOGIES (slides 85–94) .................................................................... 65
11.6. BEYOND TECHNOLOGY (slides 95–103) .......................................................................... 65
11.7. TAKE-AWAY MESSAGE (slides 104–105) ......................................................................... 66
12. FINANCE: EEN REGENERATIEVE TOEKOMST (Snick — 39 slides) .................................... 67
12.1. WAAROM STAAT HET FINANCIËLE SYSTEEM TER DISCUSSIE? (slides 9–15).......... 67
12.2. CASE HISTORY: WAT IS GEPROBEERD? (slides 16–20) ................................................ 67
12.3. HOE TRANSFORMEREN SYSTEMEN? LESSEN UIT DE GESCHIEDENIS (slides 21–27)
.......................................................................................................................................................... 68
12.4. REGENERATIEVE ALTERNATIEVEN & #TAM (slides 28–39) ........................................ 68
13. REGENERATIVE LEADERSHIP (Weaving Wolves — 35 slides) .............................................. 70
Sustainability Economics — HOC3-13 3
, 13.1. VAN LEADERSHIP NAAR STEWARDSHIP (slides 2–7) ................................................... 70
13.2. DE VERSCHUIVING: MACHINE VERSUS LEVEND SYSTEEM (slides 8–12)................. 70
13.3. WAT WOLVEN ONS LEREN: KEYSTONE SPECIES (slides 13–18) ................................. 71
13.4. DE ORGANISATIE ALS ECOSYSTEEM (slides 19–35) ..................................................... 72
Werkcolleges (WPO's) .......................................................................................................................... 73
WPO1. Climate Fresque (oefensessie, geen slidedeck) ................................................................... 73
WPO2. Pluralistisch denken (Pluralistic Thinking Workshop, 50 slides) ......................................... 73
WPO3. Cost of Growth (documentaire, geen slidedeck) ................................................................ 74
WPO4. Circulaire waardeketens (Circular Economy Workshop, 30 slides) ..................................... 75
WPO5. A World of Three Zeros (Documentaire (press kit)) ............................................................ 76
WPO6. Inner Development Goals (IDG) (IDG Workshop, 18 slides) ............................................... 76
WPO7. Narratives workshop (workshop, geen slidedeck) .............................................................. 77
🔄 WIJZIGINGEN IN DEZE VERSIE — UPDATE-PAGINA ........................................................................ 78
Sustainability Economics — HOC3-13 4
,📋 EXAMENSTRUCTUUR EN OVERZICHT TE KENNEN LEERSTOF
Het examen bestaat uit 20 meerkeuzevragen en 2 open vragen met telkens drie subvragen: een
conceptvraag, een toepassingsvraag en een reflectievraag. Niet alle leerstof weegt even zwaar —
sommige hoofdstukken komen enkel via meerkeuze, andere zijn de bronnen voor de open vragen.
Onderstaand overzicht geeft per onderdeel exact aan wat je moet kennen.
Onderdeel Wat te kennen
HOC1 Climate Crisis ❌ Geen examenvragen over (wel de overkoepelende concepten uit
de inleiding).
HOC2 Biodiversity ❌ Geen examenvragen over (wel de overkoepelende concepten uit
de inleiding).
HOC3 Inequality ⚠ VOLLEDIG kennen. Hoge kans op een open vraag.
HOC4 History ⚠ Historisch perspectief: enkel meerkeuze (geen gezichten/namen).
Environmental vs Ecological economics: het verschil moet je kunnen
UITLEGGEN. New Paradigms: enkel die uit de WPO Pluralistisch
denken.
HOC5 Degrowth ⚠ VOLLEDIG kennen. Hoge kans op een open vraag.
HOC6 Green Deal & EU VOLLEDIG kennen op conceptueel niveau. Verwacht open vragen over
Climate Policy ⚠ Paris Agreement, EU-instituties (QMV) en de evolutie van EU-
klimaatbeleid (20-20-20 → Fit for 55).
HOC7 Circular Economy ⚠ VOLLEDIG kennen. Verwacht open vragen over de evolutie van EU-CE-
beleid, ESPR, EPR, de 10 R’s van circulariteit en het verschil tussen
recycling en circular economy.
HOC8 Sustainability VOLLEDIG kennen. Verwacht open vragen over double materiality, de
Reporting ⚠ ESRS-structuur, de impact van Omnibus en de praktijkuitdagingen
rond CSRD.
HOC9 Sustainable Business VOLLEDIG kennen op conceptueel niveau. Verwacht vragen over het
Models Business Model Canvas, de drie kernvragen (value
creation/delivery/capture), sustainable product- vs. business-model-
innovatie en de « 50 shades of green profit ».
HOC10 Sustainable Conceptueel kennen. Verwacht vragen over de drie zorgen
Sourcing (environmental impact, scarcity, dependency), Critical Raw Materials
en de summary-tabel (sourcing + main impact per
grondstofcategorie). Matching-vraag mogelijk.
HOC11 Sustainable Conceptueel kennen. Verwacht vragen over wanneer een technologie
Technologies « duurzaam » is, rebound (Jevons) en lock-in, bio-based vs.
biodegradable, en het Avoid–Shift–Improve-kader.
Sustainability Economics — HOC3-13 5
, HOC12 Finance Gastcollege (Anne Snick), conceptueel. Verwacht vragen over geld als
(gastcollege) middel vs. doel (means-ends reversal, « extractive money »), het
iceberg-model en Three Horizons toegepast op de financiële transitie.
HOC13 Regenerative Gastcollege (Weaving Wolves), conceptueel. Verwacht vragen over
Leadership (gastcollege) organisaties als machines vs. levende systemen, leadership →
stewardship, en de keystone-species-metafoor (Yellowstone).
WPO1 Climate Fresque Sleutelinzichten kennen (causale keten van menselijke activiteit →
lagere landbouwopbrengsten).
WPO2 Pluralistic Thinking De besproken denkscholen kennen (matching-vraag: koppel de school
aan de juiste uitleg).
WPO3 The Cost of Growth Sleutelinzichten uit de film kennen (zie je eigen notities).
WPO4 Circular Economy De vier circulaire strategieën kennen (Narrow, Slow, Regenerate,
Workshop Cycle) en kunnen toepassen.
WPO5 World of 3 Zeros Het concept social business en de “three zeros” kennen; een
(Yunus) voorbeeld van een social enterprise kunnen geven.
WPO6 Inner Development De vijf IDG-dimensies kennen en er twee kunnen bespreken.
Goals
Studietip: ga de
verschillende IDG’s na en
zorg dat je begrijpt wat ze
betekenen.
WPO7 Narratives & De kern-takeaway over storytelling voor duurzaamheid kennen (zie je
Storytelling eigen notities).
Legenda: ⚠ = belangrijke leerstof, hoge kans op open vraag | 💡 = letterlijke voorbeeldvraag uit de
slides | ❌ = niet in het examen.
Sustainability Economics — HOC3-13 6
,Kanttekening — HOC1 & HOC2 (concepten wél te kennen)
De studiegids is expliciet: de delen Climate Change (HOC1) en Biodiversity (HOC2) worden niet
bevraagd. De onderliggende concepten uit de inleiding moet je wél kennen — op conceptueel niveau,
niet de “backside stories”, en je hoeft de volledige Max-Neef-matrix of alle planetary boundaries niet
op te sommen. Hieronder de concepten met uitleg.
HOC1 — kernconcepten (Introduction)
Planetary boundaries (Stockholm Resilience Centre). Negen processen die de aarde leefbaar houden
(o.a. klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, de stikstof- en fosforkringloop). Voor elk bestaat een
veilige grens; zolang we daarbinnen blijven is er een veilige operationele ruimte voor de mensheid.
Verschillende grenzen zijn al overschreden. Je hoeft ze niet alle negen op te sommen — je moet het
idee begrijpen: er zijn fysieke grenzen aan wat de planeet aankan.
The great acceleration. Sinds circa 1950 stijgen menselijke activiteit (bevolking, energie- en
waterverbruik, transport) én de impact op het aardsysteem (CO₂, temperatuur, verlies van
regenwoud) exponentieel en gelijktijdig. Het toont dat de druk op de planetaire grenzen vooral een
recent, versneld fenomeen is.
Sustainability 1.0 vs. 2.0. 1.0 = ‘minder slecht’ doen: schade beperken, efficiënter zijn, voldoen aan
regels — bv. een fabriek die haar uitstoot met 20% verlaagt: nog steeds vervuilend, maar minder. 2.0
= fundamenteel anders denken en positieve waarde creëren — de stap richting regeneration.
Regeneration. Niet louter ‘in stand houden’ (sustain), maar systemen zó herontwerpen dat ze het
onderliggende patroon van gezondheid, veerkracht en aanpassingsvermogen van de planeet
herstellen en versterken — niet enkel een bos minder kappen, maar het zo beheren dat het rijker
en veerkrachtiger wordt dan voorheen. De les vat het samen in de uitdrukking “Enough, for all,
forever”.
Brundtland-definitie van duurzaamheid: “meeting the needs of the present without compromising
the ability of future generations to meet their own needs”. Let op het onderscheid tussen needs
(fundamentele behoeften) en things you have: een fundamentele behoefte is niet hetzelfde als een
product dat je bezit. Neem de behoefte aan liefde en verbondenheid: dat is een echte menselijke
behoefte. Een cadeau kopen voor iemand is dan een mogelijke manier om die behoefte in te vullen —
maar tijd samen doorbrengen of een goed gesprek werkt vaak beter, en kost niets. Het product is dus
niet de behoefte zelf, alleen één invulling ervan. Dat is precies het inzicht van Max-Neef: elke mens
heeft een beperkt aantal universele behoeften die overal en altijd dezelfde zijn (zoals voedsel en
veiligheid, maar ook verbondenheid, begrip, vrije tijd en zelfontplooiing). Wat verschilt is de manier
waarop je ze invult — dat noemt hij de satisfiers. Een product is maar één soort satisfier, en vaak niet
de beste: méér spullen kopen vult een behoefte niet als wat je eigenlijk mist iets anders is
(verbondenheid koop je niet). Dat is wat bedoeld wordt met ‘needs zijn meer dan things you have’:
behoeften gaan evengoed over wie je bent, wat je doet en met wie je verbonden bent, niet enkel
over wat je bezit.
Drie modellen van duurzaamheid (belangrijk — hier is een officiële vraag over):
▪ 3-legged stool: milieu, economie en sociale gelijkheid als drie aparte poten die elk even
belangrijk zijn; valt één poot weg, dan valt de kruk om. Suggereert gelijkwaardige, losse pijlers.
Sustainability Economics — HOC3-13 7
, ▪ Overlapping circles: dezelfde drie dimensies als overlappende cirkels; duurzaamheid ligt in de
overlap. Erkent samenhang, maar zet de drie nog steeds naast elkaar.
▪ Nested model (geneste model): de economie zit binnen de samenleving, die op haar beurt
binnen het milieu zit. Dit toont een duidelijke hiërarchie: zonder gezonde biosfeer geen
samenleving, en zonder samenleving geen economie. Dit nested model is het meest accuraat
van de drie.
HOC2 — kernconcepten (Sustainable Systems)
De drie discourses (hoe we naar de uitdagingen kijken — officiële vraag):
▪ Business as usual (BAU): economische groei is essentieel voor welvaart, natuur is een
commodity, consumptie stimuleren is goed, en de kern is ‘vooruitkomen’.
▪ The big unravelling: economische neergang, uitputting van grondstoffen, klimaatverandering,
sociale verdeeldheid en oorlog, en massale soortenuitsterving.
▪ The great turning: de transitie naar een leefbare toekomst via holding actions (schade
tegenhouden), life-sustaining systems and practices (nieuwe structuren opbouwen) en een
shift in consciousness (verandering in denken/waarden). Concreet: een bos nu beschermen
(holding action), kringlooplandbouw opbouwen (life-sustaining system), en een ander
wereldbeeld dan ‘meer is beter’ (shift in consciousness).
Deze drie houdingen hebben een historische voorgeschiedenis (handig voor meerkeuze): de
evolutionists (voorlopers van BAU) geloven dat groei en markten vanzelf vooruitgang brengen — denk
aan Adam Smith en Keynes. De catastrophists (voorlopers van het “big unravelling”) zien een
onafwendbare ineenstorting: Malthus voorspelt breakdown door overbevolking, Hobbes een
“fortress world” van oorlog en ieder-voor-zich. De transformationists (voorlopers van de “great
turning”) geloven in een grondige herinrichting van de samenleving: Morris & Schumacher dromen
van communities in self-determination, en John Stuart Mill van een post-scarcity model waarin groei
niet langer het doel is.
Het Iceberg-model (systeemdenken). Wat we zien is maar het topje; de oorzaken liggen eronder. Vier
niveaus, met het verkoudheid-voorbeeld:
▪ Event — wat gebeurt er? (“ik ben verkouden”).
▪ Pattern — wat herhaalt zich? (“ik word vaker verkouden als ik moe ben”).
▪ Structure — wat veroorzaakt het patroon? (“te weinig rust door overwerk”).
▪ Mental models — welke overtuiging schept die structuur? (“ik zie mezelf als een harde
werker”).
Hoe dieper je ingrijpt (richting mental models), hoe groter de hefboom voor verandering.
Van sustainable naar regenerative: de verschuiving van product naar proces, van losse elementen
naar een samenhangend systeem, van assemblagelijn naar kringloop — dezelfde gedachte als
sustainability 2.0 in HOC1.
MDGs vs. SDGs. De Millennium Development Goals (2000-2015) waren gericht op
ontwikkelingslanden; de Sustainable Development Goals (2016-2030, 17 doelen) gelden universeel —
voor alle landen — en integreren sociale, economische én ecologische doelen.
De Donut-economie als sustainable economic system (Kate Raworth; concept van Anne Snick).
Tussen twee ringen ligt de veilige, rechtvaardige ruimte: de binnenring is het sociale fundament
(niemand valt onder het minimum: voedsel, onderwijs, gezondheid…); de buitenring is het ecologische
Sustainability Economics — HOC3-13 8
,plafond (de planetary boundaries). Een duurzaam economisch systeem op macroniveau houdt de
economie tussen die twee grenzen, in plaats van eindeloze groei na te streven.
Landscape-System-Niches (transitietheorie) (Rotmans & Geels). Transities spelen op drie niveaus: het
trage landscape (brede maatschappelijke trends), het dominante system/regime (de huidige manier
van doen), en de niches (kleinschalige innovaties die het regime kunnen vervangen). Crises helpen
verandering: “we leren uit een crisis”, en ongeveer 25% van de mensen volstaat om een kantelpunt
te bereiken.
💡 Officiële voorbeeldvragen (studiegids):
▪ Explain why fundamental human needs are more than only things you have.
▪ Explain the difference between the 3-legged stool model and the overlapping circles model
of Sustainability.
▪ Explain the differences between the 3 current discourses: “BAU”, “the big unravelling” and
the “great turning”.
▪ What is a Sustainable Economic System on a macro-level? Explain.
Let op (studiegids): ken de concepten, niet de “backside stories”; je hoeft geen schema's te
tekenen, de volledige Max-Neef-matrix te kennen of alle planetary boundaries op te sommen.
Over Climate Change (HOC1) en Biodiversity (HOC2) zelf komen geen vragen.
Sustainability Economics — HOC3-13 9
, 3. INEQUALITY (HOC3) (Fransolet — 37 slides)
Aurore Fransolet — From Social-Ecological Inequalities to Just Transitions, 23 februari 2026.
📋 Status: ⚠ VOLLEDIG kennen. Hoge kans op een open vraag. Studietip van de prof: focus op de
concepten, niet op de verhalen of de exacte cijfers in de voorbeelden — maar zorg dat je elk concept
kunt uitleggen met een voorbeeld (niet per se dat uit de les). De optionele readings achteraan de slides
komen niet op het examen.
3.1. WAT ZIJN SOCIAAL-ECOLOGISCHE ONGELIJKHEDEN? (slides 2–9)
De rode draad van deze les is dat sustainability geen louter ecologische kwestie is, maar fundamenteel
ook een rechtvaardigheidsvraagstuk. Sociale ongelijkheid en milieudegradatie zijn structureel met
elkaar verbonden — wie het minst bijdraagt aan de klimaatcrisis, wordt er vaak het hardst door
getroffen. Daarom kunnen sociale en ecologische problemen niet apart worden opgelost. De oplossing
waarop Fransolet wijst, draagt de naam « just transition »: een duurzaamheidstransitie waarbij
sociale-ecologische rechtvaardigheid het leidende principe is.
De drie kernideeën van de les:
▪ Sustainability uitdagingen zijn inherent rechtvaardigheidsvraagstukken.
▪ Sociale ongelijkheid en milieudegradatie zijn structureel verbonden.
▪ Sociale en ecologische problemen MOETEN samen worden aangepakt — dit vereist een just
transition.
3.2. HET KADER VAN SOCIAL-ECOLOGICAL JUSTICE (slides 4–8)
Sociaal-ecologische rechtvaardigheid is een multidimensioneel actiekader. Het rust op drie soorten
rechtvaardigheid en vier rechtvaardigheidsdimensies, die samen een soort « kompas » vormen.
Het kader beantwoordt eigenlijk twee vragen: hoe verdelen we rechtvaardigheid, en tussen wie? De
drie soorten justice gaan over het “hoe”, de vier dimensies over het “wie”.
A. De drie soorten rechtvaardigheid — het “hoe”
▪ Distributive justice — wie krijgt de lasten, wie de lusten? Een vuilverbrandingsoven of
snelweg belandt zelden in een welgestelde wijk; de vervuiling landt vaak bij wie er het minst
van profiteert.
▪ Procedural justice — mág iedereen meebeslissen? Niet alleen de uitkomst telt, maar of de
procedure eerlijk verliep. Een klimaatplan dat over de hoofden van bewoners wordt beslist,
faalt hier — ook al is het goedbedoeld.
▪ Recognitional justice — wordt iedereen wel écht gezien? Worden de noden, kennis en
perspectieven van bv. kwetsbare of inheemse groepen serieus genomen, of stilzwijgend
genegeerd?
B. De vier rechtvaardigheidsdimensies — het “wie”
Examenvraag: « Explain the difference between intra- and intergenerational justice. »
Tussen welke groepen moet die rechtvaardigheid spelen?
▪ Intragenerational justice — rechtvaardigheid bínnen één en dezelfde generatie: tussen
mensen die nú samen leven (arm vs. rijk, Noord vs. Zuid, hier en nu).
Sustainability Economics — HOC3-13 10
Sustainability
Economics
Prof. Cathy Macharis
HOC 3 — Inequality
HOC 4 — History of Economic Theory & Sustainability
HOC 5 — Degrowth, Postgrowth and Ecological Macro
HOC 6 — Green Deal & EU Climate Policy
HOC 7 — Circular Economy
HOC 8 — Sustainability Reporting
HOC 9 — Sustainable Business Models
HOC 10 — Sustainable Sourcing
HOC 11 — Sustainable Technologies
HOC 12 — Finance: een regeneratieve toekomst
HOC 13 — Regenerative Leadership
Sustainability Economics — HOC3-13 1
,INHOUDSOPGAVE
INHOUDSOPGAVE .................................................................................................................................. 2
📋 EXAMENSTRUCTUUR EN OVERZICHT TE KENNEN LEERSTOF ........................................................... 5
Kanttekening — HOC1 & HOC2 (concepten wél te kennen) .................................................................. 7
3. INEQUALITY (HOC3) (Fransolet — 37 slides) .................................................................................. 10
3.1. WAT ZIJN SOCIAAL-ECOLOGISCHE ONGELIJKHEDEN? (slides 2–9) .......................................... 10
3.2. HET KADER VAN SOCIAL-ECOLOGICAL JUSTICE (slides 4–8) .................................................... 10
3.3. DE VIJF SOCIAAL-ECOLOGISCHE ONGELIJKHEDEN ⚠⚠ (slides 11–24) .................................. 11
3.4. DE 5 ONGELIJKHEDEN GEKOPPELD AAN DE 4 DIMENSIES (slides 29–30)................................ 13
3.5. VAN ONGELIJKHEDEN NAAR JUST TRANSITION POLICIES (slides 26–33) ................................ 13
3.6. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC3 .............................................................................. 14
4. HISTORY OF ECONOMIC THEORY & SUSTAINABILITY (HOC4) (La Gioia) ........................................ 16
4.1. ECONOMIC SCHOOLS OF THOUGHT (slides 4–16) ................................................................... 16
4.2. HISTORICAL PERSPECTIVE 🔘 (enkel MC) (slides 17–53) ........................................................ 18
4.3. ENVIRONMENTAL VS ECOLOGICAL ECONOMICS ⚠⚠ (slides 54–71) .................................... 20
4.4. NEW PARADIGMS ⚠ (enkel WPO-versie) (slides 72–102) ..................................................... 22
4.5. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC4 .............................................................................. 23
5. DEGROWTH, POSTGROWTH AND ECOLOGICAL MACRO (HOC5) (Van der Slycken) ...................... 25
5.1. WAAR GAAT ECONOMIE OVER? (slides 2–18) ......................................................................... 25
5.2. DIVERSE ECONOMIEËN VS. HET « GROSSLY DISMAL » PERSPECTIEF (slides 19–45) ............... 25
5.3. DEGROWTH ALS DEEL VAN DE PLURIVERSE (slides 46–86) ..................................................... 27
5.4. Transformatieve beleidsvoorstellen — 5 pathbreaking reforms (slides 87–95)...................... 29
5.5. ECOLOGISCHE MACROMODELLEN (slides 96–104) ................................................................. 30
5.6. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC5 .............................................................................. 30
6. GREEN DEAL & EU CLIMATE POLICY (HOC6) (Wyns) ...................................................................... 32
6.1. EEN BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN MENS EN MILIEU (slides 6–27) ...................................... 32
6.2. INTERNATIONALE KLIMAATAKKOORDEN ⚠ (slides 29–52) ................................................... 33
6.3. EU-INSTITUTIES EN HOE EU-BELEID GEMAAKT WORDT ⚠ (slides 53–61) ............................. 34
6.4. EU-KLIMAATBELEID 1990-2050 ⚠⚠ (slides 62–91) .............................................................. 35
6.5. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC6 .............................................................................. 36
7. CIRCULAR ECONOMY (HOC7) (Kalimo + Merckx) ........................................................................... 37
7.1. ORIGINS EN BETEKENIS VAN « CIRCULAR ECONOMY » ⚠ (Kalimo, slides 1–6) ..................... 37
7.2. CIRCULAR ECONOMY IN EU LAW AND POLICY ⚠⚠ (Kalimo, slides 7–12) ............................ 40
7.3. SUSTAINABLE PRODUCT POLICY EN ESPR ⚠ (Kalimo, slides 13–17) ...................................... 40
7.4. EXTENDED PRODUCER RESPONSIBILITY (EPR) (Kalimo, slides 17–19) ..................................... 42
7.5. DE CE GOVERNANCE TOOLBOX (Merckx) ................................................................................ 42
Sustainability Economics — HOC3-13 2
, 7.6. CILAB — EEN PRAKTIJKVOORBEELD UIT DE TEXTIELSECTOR (Merckx/CiLAB) ......................... 43
7.7. DE 10 R-STRATEGIEËN VAN CIRCULARITEIT ⚠ (CiLAB, slides 31–38) ..................................... 44
7.8. CILAB — A CIRCULAR TEXTILE LAB (CiLAB) .............................................................................. 45
7.9. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC7 .............................................................................. 46
8. SUSTAINABILITY REPORTING (HOC8) (Van Leeuwe/PwC — 56 slides) ........................................... 47
8.1. WAAROM IS SUSTAINABILITY REPORTING BELANGRIJK? (slides 8–15) ................................... 47
8.2. ESG-THEMA'S EN HOE TE RAPPORTEREN ⚠ (slides 16–26) ................................................... 48
8.3. CSRD — INTRODUCTIE EN KERNCONCEPTEN ⚠⚠ (slides 27–32) ......................................... 49
8.4. HOE RAPPORTEREN BEDRIJVEN? — DE ESRS-STRUCTUUR ⚠ (slides 33–37)......................... 50
8.5. SLEUTELCONCEPTEN VAN ESRS ⚠⚠ (slides 38–42) .............................................................. 51
8.6. CSRD WAVE 1 INSIGHTS — DE EERSTE LICHTING (slides 43–49) ............................................. 53
8.7. SUSTAINABILITY REPORTING IN DE PRAKTIJK (slides 50–55)................................................... 53
8.8. 💡 EXAMEN — VOORBEELDVRAGEN HOC8 .............................................................................. 54
9. SUSTAINABLE BUSINESS MODELS (Vermeiren — 35 slides) .................................................. 55
9.1. WAT IS EEN BUSINESS MODEL? (slides 3–8) ................................................................... 55
9.2. SUSTAINABLE VALUE CREATION (slides 9–25) ................................................................ 55
9.3. SUSTAINABLE VALUE DELIVERY (slides 26–29) ............................................................... 56
9.4. SUSTAINABLE VALUE CAPTURE (slides 30–34) ................................................................ 57
10. SUSTAINABLE SOURCING (Thomassen — 51 slides) ............................................................ 59
10.1. RESOURCE USE: HET GLOBALE PLAATJE (slides 2–13) ................................................ 59
10.2. RESOURCE-SPECIFIC PICTURE: VIER CATEGORIEËN (slides 21–49) .......................... 60
10.3. SAMENVATTEND OVERZICHT (slides 50) ....................................................................... 60
10.4. Value Chain Due Diligence (VCDD) (VCDD-deck, Teixeira de Freitas) .................................... 61
11. SUSTAINABLE TECHNOLOGIES (105 slides) ......................................................................... 63
11.1. WAT IS (EEN DUURZAME) TECHNOLOGIE? (slides 5–20) ........................................... 63
11.2. SUSTAINABLE ENERGY TECHNOLOGIES (slides 21–70) ............................................... 63
11.3. CIRCULAR TECHNOLOGIES (slides 71–77) ...................................................................... 64
11.4. CARBON NEUTRAL AND NEGATIVE TECHNOLOGIES (slides 78–84) ......................... 65
11.5. BIO-BASED TECHNOLOGIES (slides 85–94) .................................................................... 65
11.6. BEYOND TECHNOLOGY (slides 95–103) .......................................................................... 65
11.7. TAKE-AWAY MESSAGE (slides 104–105) ......................................................................... 66
12. FINANCE: EEN REGENERATIEVE TOEKOMST (Snick — 39 slides) .................................... 67
12.1. WAAROM STAAT HET FINANCIËLE SYSTEEM TER DISCUSSIE? (slides 9–15).......... 67
12.2. CASE HISTORY: WAT IS GEPROBEERD? (slides 16–20) ................................................ 67
12.3. HOE TRANSFORMEREN SYSTEMEN? LESSEN UIT DE GESCHIEDENIS (slides 21–27)
.......................................................................................................................................................... 68
12.4. REGENERATIEVE ALTERNATIEVEN & #TAM (slides 28–39) ........................................ 68
13. REGENERATIVE LEADERSHIP (Weaving Wolves — 35 slides) .............................................. 70
Sustainability Economics — HOC3-13 3
, 13.1. VAN LEADERSHIP NAAR STEWARDSHIP (slides 2–7) ................................................... 70
13.2. DE VERSCHUIVING: MACHINE VERSUS LEVEND SYSTEEM (slides 8–12)................. 70
13.3. WAT WOLVEN ONS LEREN: KEYSTONE SPECIES (slides 13–18) ................................. 71
13.4. DE ORGANISATIE ALS ECOSYSTEEM (slides 19–35) ..................................................... 72
Werkcolleges (WPO's) .......................................................................................................................... 73
WPO1. Climate Fresque (oefensessie, geen slidedeck) ................................................................... 73
WPO2. Pluralistisch denken (Pluralistic Thinking Workshop, 50 slides) ......................................... 73
WPO3. Cost of Growth (documentaire, geen slidedeck) ................................................................ 74
WPO4. Circulaire waardeketens (Circular Economy Workshop, 30 slides) ..................................... 75
WPO5. A World of Three Zeros (Documentaire (press kit)) ............................................................ 76
WPO6. Inner Development Goals (IDG) (IDG Workshop, 18 slides) ............................................... 76
WPO7. Narratives workshop (workshop, geen slidedeck) .............................................................. 77
🔄 WIJZIGINGEN IN DEZE VERSIE — UPDATE-PAGINA ........................................................................ 78
Sustainability Economics — HOC3-13 4
,📋 EXAMENSTRUCTUUR EN OVERZICHT TE KENNEN LEERSTOF
Het examen bestaat uit 20 meerkeuzevragen en 2 open vragen met telkens drie subvragen: een
conceptvraag, een toepassingsvraag en een reflectievraag. Niet alle leerstof weegt even zwaar —
sommige hoofdstukken komen enkel via meerkeuze, andere zijn de bronnen voor de open vragen.
Onderstaand overzicht geeft per onderdeel exact aan wat je moet kennen.
Onderdeel Wat te kennen
HOC1 Climate Crisis ❌ Geen examenvragen over (wel de overkoepelende concepten uit
de inleiding).
HOC2 Biodiversity ❌ Geen examenvragen over (wel de overkoepelende concepten uit
de inleiding).
HOC3 Inequality ⚠ VOLLEDIG kennen. Hoge kans op een open vraag.
HOC4 History ⚠ Historisch perspectief: enkel meerkeuze (geen gezichten/namen).
Environmental vs Ecological economics: het verschil moet je kunnen
UITLEGGEN. New Paradigms: enkel die uit de WPO Pluralistisch
denken.
HOC5 Degrowth ⚠ VOLLEDIG kennen. Hoge kans op een open vraag.
HOC6 Green Deal & EU VOLLEDIG kennen op conceptueel niveau. Verwacht open vragen over
Climate Policy ⚠ Paris Agreement, EU-instituties (QMV) en de evolutie van EU-
klimaatbeleid (20-20-20 → Fit for 55).
HOC7 Circular Economy ⚠ VOLLEDIG kennen. Verwacht open vragen over de evolutie van EU-CE-
beleid, ESPR, EPR, de 10 R’s van circulariteit en het verschil tussen
recycling en circular economy.
HOC8 Sustainability VOLLEDIG kennen. Verwacht open vragen over double materiality, de
Reporting ⚠ ESRS-structuur, de impact van Omnibus en de praktijkuitdagingen
rond CSRD.
HOC9 Sustainable Business VOLLEDIG kennen op conceptueel niveau. Verwacht vragen over het
Models Business Model Canvas, de drie kernvragen (value
creation/delivery/capture), sustainable product- vs. business-model-
innovatie en de « 50 shades of green profit ».
HOC10 Sustainable Conceptueel kennen. Verwacht vragen over de drie zorgen
Sourcing (environmental impact, scarcity, dependency), Critical Raw Materials
en de summary-tabel (sourcing + main impact per
grondstofcategorie). Matching-vraag mogelijk.
HOC11 Sustainable Conceptueel kennen. Verwacht vragen over wanneer een technologie
Technologies « duurzaam » is, rebound (Jevons) en lock-in, bio-based vs.
biodegradable, en het Avoid–Shift–Improve-kader.
Sustainability Economics — HOC3-13 5
, HOC12 Finance Gastcollege (Anne Snick), conceptueel. Verwacht vragen over geld als
(gastcollege) middel vs. doel (means-ends reversal, « extractive money »), het
iceberg-model en Three Horizons toegepast op de financiële transitie.
HOC13 Regenerative Gastcollege (Weaving Wolves), conceptueel. Verwacht vragen over
Leadership (gastcollege) organisaties als machines vs. levende systemen, leadership →
stewardship, en de keystone-species-metafoor (Yellowstone).
WPO1 Climate Fresque Sleutelinzichten kennen (causale keten van menselijke activiteit →
lagere landbouwopbrengsten).
WPO2 Pluralistic Thinking De besproken denkscholen kennen (matching-vraag: koppel de school
aan de juiste uitleg).
WPO3 The Cost of Growth Sleutelinzichten uit de film kennen (zie je eigen notities).
WPO4 Circular Economy De vier circulaire strategieën kennen (Narrow, Slow, Regenerate,
Workshop Cycle) en kunnen toepassen.
WPO5 World of 3 Zeros Het concept social business en de “three zeros” kennen; een
(Yunus) voorbeeld van een social enterprise kunnen geven.
WPO6 Inner Development De vijf IDG-dimensies kennen en er twee kunnen bespreken.
Goals
Studietip: ga de
verschillende IDG’s na en
zorg dat je begrijpt wat ze
betekenen.
WPO7 Narratives & De kern-takeaway over storytelling voor duurzaamheid kennen (zie je
Storytelling eigen notities).
Legenda: ⚠ = belangrijke leerstof, hoge kans op open vraag | 💡 = letterlijke voorbeeldvraag uit de
slides | ❌ = niet in het examen.
Sustainability Economics — HOC3-13 6
,Kanttekening — HOC1 & HOC2 (concepten wél te kennen)
De studiegids is expliciet: de delen Climate Change (HOC1) en Biodiversity (HOC2) worden niet
bevraagd. De onderliggende concepten uit de inleiding moet je wél kennen — op conceptueel niveau,
niet de “backside stories”, en je hoeft de volledige Max-Neef-matrix of alle planetary boundaries niet
op te sommen. Hieronder de concepten met uitleg.
HOC1 — kernconcepten (Introduction)
Planetary boundaries (Stockholm Resilience Centre). Negen processen die de aarde leefbaar houden
(o.a. klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, de stikstof- en fosforkringloop). Voor elk bestaat een
veilige grens; zolang we daarbinnen blijven is er een veilige operationele ruimte voor de mensheid.
Verschillende grenzen zijn al overschreden. Je hoeft ze niet alle negen op te sommen — je moet het
idee begrijpen: er zijn fysieke grenzen aan wat de planeet aankan.
The great acceleration. Sinds circa 1950 stijgen menselijke activiteit (bevolking, energie- en
waterverbruik, transport) én de impact op het aardsysteem (CO₂, temperatuur, verlies van
regenwoud) exponentieel en gelijktijdig. Het toont dat de druk op de planetaire grenzen vooral een
recent, versneld fenomeen is.
Sustainability 1.0 vs. 2.0. 1.0 = ‘minder slecht’ doen: schade beperken, efficiënter zijn, voldoen aan
regels — bv. een fabriek die haar uitstoot met 20% verlaagt: nog steeds vervuilend, maar minder. 2.0
= fundamenteel anders denken en positieve waarde creëren — de stap richting regeneration.
Regeneration. Niet louter ‘in stand houden’ (sustain), maar systemen zó herontwerpen dat ze het
onderliggende patroon van gezondheid, veerkracht en aanpassingsvermogen van de planeet
herstellen en versterken — niet enkel een bos minder kappen, maar het zo beheren dat het rijker
en veerkrachtiger wordt dan voorheen. De les vat het samen in de uitdrukking “Enough, for all,
forever”.
Brundtland-definitie van duurzaamheid: “meeting the needs of the present without compromising
the ability of future generations to meet their own needs”. Let op het onderscheid tussen needs
(fundamentele behoeften) en things you have: een fundamentele behoefte is niet hetzelfde als een
product dat je bezit. Neem de behoefte aan liefde en verbondenheid: dat is een echte menselijke
behoefte. Een cadeau kopen voor iemand is dan een mogelijke manier om die behoefte in te vullen —
maar tijd samen doorbrengen of een goed gesprek werkt vaak beter, en kost niets. Het product is dus
niet de behoefte zelf, alleen één invulling ervan. Dat is precies het inzicht van Max-Neef: elke mens
heeft een beperkt aantal universele behoeften die overal en altijd dezelfde zijn (zoals voedsel en
veiligheid, maar ook verbondenheid, begrip, vrije tijd en zelfontplooiing). Wat verschilt is de manier
waarop je ze invult — dat noemt hij de satisfiers. Een product is maar één soort satisfier, en vaak niet
de beste: méér spullen kopen vult een behoefte niet als wat je eigenlijk mist iets anders is
(verbondenheid koop je niet). Dat is wat bedoeld wordt met ‘needs zijn meer dan things you have’:
behoeften gaan evengoed over wie je bent, wat je doet en met wie je verbonden bent, niet enkel
over wat je bezit.
Drie modellen van duurzaamheid (belangrijk — hier is een officiële vraag over):
▪ 3-legged stool: milieu, economie en sociale gelijkheid als drie aparte poten die elk even
belangrijk zijn; valt één poot weg, dan valt de kruk om. Suggereert gelijkwaardige, losse pijlers.
Sustainability Economics — HOC3-13 7
, ▪ Overlapping circles: dezelfde drie dimensies als overlappende cirkels; duurzaamheid ligt in de
overlap. Erkent samenhang, maar zet de drie nog steeds naast elkaar.
▪ Nested model (geneste model): de economie zit binnen de samenleving, die op haar beurt
binnen het milieu zit. Dit toont een duidelijke hiërarchie: zonder gezonde biosfeer geen
samenleving, en zonder samenleving geen economie. Dit nested model is het meest accuraat
van de drie.
HOC2 — kernconcepten (Sustainable Systems)
De drie discourses (hoe we naar de uitdagingen kijken — officiële vraag):
▪ Business as usual (BAU): economische groei is essentieel voor welvaart, natuur is een
commodity, consumptie stimuleren is goed, en de kern is ‘vooruitkomen’.
▪ The big unravelling: economische neergang, uitputting van grondstoffen, klimaatverandering,
sociale verdeeldheid en oorlog, en massale soortenuitsterving.
▪ The great turning: de transitie naar een leefbare toekomst via holding actions (schade
tegenhouden), life-sustaining systems and practices (nieuwe structuren opbouwen) en een
shift in consciousness (verandering in denken/waarden). Concreet: een bos nu beschermen
(holding action), kringlooplandbouw opbouwen (life-sustaining system), en een ander
wereldbeeld dan ‘meer is beter’ (shift in consciousness).
Deze drie houdingen hebben een historische voorgeschiedenis (handig voor meerkeuze): de
evolutionists (voorlopers van BAU) geloven dat groei en markten vanzelf vooruitgang brengen — denk
aan Adam Smith en Keynes. De catastrophists (voorlopers van het “big unravelling”) zien een
onafwendbare ineenstorting: Malthus voorspelt breakdown door overbevolking, Hobbes een
“fortress world” van oorlog en ieder-voor-zich. De transformationists (voorlopers van de “great
turning”) geloven in een grondige herinrichting van de samenleving: Morris & Schumacher dromen
van communities in self-determination, en John Stuart Mill van een post-scarcity model waarin groei
niet langer het doel is.
Het Iceberg-model (systeemdenken). Wat we zien is maar het topje; de oorzaken liggen eronder. Vier
niveaus, met het verkoudheid-voorbeeld:
▪ Event — wat gebeurt er? (“ik ben verkouden”).
▪ Pattern — wat herhaalt zich? (“ik word vaker verkouden als ik moe ben”).
▪ Structure — wat veroorzaakt het patroon? (“te weinig rust door overwerk”).
▪ Mental models — welke overtuiging schept die structuur? (“ik zie mezelf als een harde
werker”).
Hoe dieper je ingrijpt (richting mental models), hoe groter de hefboom voor verandering.
Van sustainable naar regenerative: de verschuiving van product naar proces, van losse elementen
naar een samenhangend systeem, van assemblagelijn naar kringloop — dezelfde gedachte als
sustainability 2.0 in HOC1.
MDGs vs. SDGs. De Millennium Development Goals (2000-2015) waren gericht op
ontwikkelingslanden; de Sustainable Development Goals (2016-2030, 17 doelen) gelden universeel —
voor alle landen — en integreren sociale, economische én ecologische doelen.
De Donut-economie als sustainable economic system (Kate Raworth; concept van Anne Snick).
Tussen twee ringen ligt de veilige, rechtvaardige ruimte: de binnenring is het sociale fundament
(niemand valt onder het minimum: voedsel, onderwijs, gezondheid…); de buitenring is het ecologische
Sustainability Economics — HOC3-13 8
,plafond (de planetary boundaries). Een duurzaam economisch systeem op macroniveau houdt de
economie tussen die twee grenzen, in plaats van eindeloze groei na te streven.
Landscape-System-Niches (transitietheorie) (Rotmans & Geels). Transities spelen op drie niveaus: het
trage landscape (brede maatschappelijke trends), het dominante system/regime (de huidige manier
van doen), en de niches (kleinschalige innovaties die het regime kunnen vervangen). Crises helpen
verandering: “we leren uit een crisis”, en ongeveer 25% van de mensen volstaat om een kantelpunt
te bereiken.
💡 Officiële voorbeeldvragen (studiegids):
▪ Explain why fundamental human needs are more than only things you have.
▪ Explain the difference between the 3-legged stool model and the overlapping circles model
of Sustainability.
▪ Explain the differences between the 3 current discourses: “BAU”, “the big unravelling” and
the “great turning”.
▪ What is a Sustainable Economic System on a macro-level? Explain.
Let op (studiegids): ken de concepten, niet de “backside stories”; je hoeft geen schema's te
tekenen, de volledige Max-Neef-matrix te kennen of alle planetary boundaries op te sommen.
Over Climate Change (HOC1) en Biodiversity (HOC2) zelf komen geen vragen.
Sustainability Economics — HOC3-13 9
, 3. INEQUALITY (HOC3) (Fransolet — 37 slides)
Aurore Fransolet — From Social-Ecological Inequalities to Just Transitions, 23 februari 2026.
📋 Status: ⚠ VOLLEDIG kennen. Hoge kans op een open vraag. Studietip van de prof: focus op de
concepten, niet op de verhalen of de exacte cijfers in de voorbeelden — maar zorg dat je elk concept
kunt uitleggen met een voorbeeld (niet per se dat uit de les). De optionele readings achteraan de slides
komen niet op het examen.
3.1. WAT ZIJN SOCIAAL-ECOLOGISCHE ONGELIJKHEDEN? (slides 2–9)
De rode draad van deze les is dat sustainability geen louter ecologische kwestie is, maar fundamenteel
ook een rechtvaardigheidsvraagstuk. Sociale ongelijkheid en milieudegradatie zijn structureel met
elkaar verbonden — wie het minst bijdraagt aan de klimaatcrisis, wordt er vaak het hardst door
getroffen. Daarom kunnen sociale en ecologische problemen niet apart worden opgelost. De oplossing
waarop Fransolet wijst, draagt de naam « just transition »: een duurzaamheidstransitie waarbij
sociale-ecologische rechtvaardigheid het leidende principe is.
De drie kernideeën van de les:
▪ Sustainability uitdagingen zijn inherent rechtvaardigheidsvraagstukken.
▪ Sociale ongelijkheid en milieudegradatie zijn structureel verbonden.
▪ Sociale en ecologische problemen MOETEN samen worden aangepakt — dit vereist een just
transition.
3.2. HET KADER VAN SOCIAL-ECOLOGICAL JUSTICE (slides 4–8)
Sociaal-ecologische rechtvaardigheid is een multidimensioneel actiekader. Het rust op drie soorten
rechtvaardigheid en vier rechtvaardigheidsdimensies, die samen een soort « kompas » vormen.
Het kader beantwoordt eigenlijk twee vragen: hoe verdelen we rechtvaardigheid, en tussen wie? De
drie soorten justice gaan over het “hoe”, de vier dimensies over het “wie”.
A. De drie soorten rechtvaardigheid — het “hoe”
▪ Distributive justice — wie krijgt de lasten, wie de lusten? Een vuilverbrandingsoven of
snelweg belandt zelden in een welgestelde wijk; de vervuiling landt vaak bij wie er het minst
van profiteert.
▪ Procedural justice — mág iedereen meebeslissen? Niet alleen de uitkomst telt, maar of de
procedure eerlijk verliep. Een klimaatplan dat over de hoofden van bewoners wordt beslist,
faalt hier — ook al is het goedbedoeld.
▪ Recognitional justice — wordt iedereen wel écht gezien? Worden de noden, kennis en
perspectieven van bv. kwetsbare of inheemse groepen serieus genomen, of stilzwijgend
genegeerd?
B. De vier rechtvaardigheidsdimensies — het “wie”
Examenvraag: « Explain the difference between intra- and intergenerational justice. »
Tussen welke groepen moet die rechtvaardigheid spelen?
▪ Intragenerational justice — rechtvaardigheid bínnen één en dezelfde generatie: tussen
mensen die nú samen leven (arm vs. rijk, Noord vs. Zuid, hier en nu).
Sustainability Economics — HOC3-13 10
