Inleiding in de Geschiedenis van belgie
Cursus ........................................................................................................................................................................ 4
1 Inleiding: geschiedenis van belgië? .................................................................................................................. 5
0.0.1. Actuele dimensie: toekomst van België ..................................................................................................................5
0.0.2. Historische dimensie: oorsprong van België ...........................................................................................................5
0.0.3. Drie breuklijnen (belangrijk model) ........................................................................................................................5
2 onstaan van belgië (les 1-2)............................................................................................................................... 6
2.1 Bestond België vóór 1830? (historisch debat) .....................................................................................................................6
2.1.1 Visies van historici ..................................................................................................................................................6
2.1.2 Belang van de Franse Revolutie ..............................................................................................................................7
2.2 Staatkundige evoluties vóór de 18e eeuw ............................................................................................................................8
2.2.1 Politieke centralisatie ..............................................................................................................................................9
2.3.1.1 Bourgondische hertogen (1384–1482) .......................................................................................................9
2.3.1.2 Habsburgers (1482–1795) ..........................................................................................................................9
2.3 stappen naar de revolutie van 1830 ....................................................................................................................................10
2.3.1 Het late Oostenrijkse regime (1780–1790) ............................................................................................................10
2.3.2 Brabantse Revolutie en États Belgiques Unis (1789–1790) ..................................................................................11
2.3.3 Franse periode (1794–1814) ..................................................................................................................................12
2.3.4 Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815–1830) .............................................................................................13
2.3.5 Belgische Revolutie (1830) ...................................................................................................................................14
2.3.6 Synthese ................................................................................................................................................................16
2.3.6.1 Betekenis van 1830 ..................................................................................................................................16
2.3.6.2 Essentie ....................................................................................................................................................16
2.4 Synthese .............................................................................................................................................................................17
3 Sociaal economische stroomversnelling (les 3-4) ........................................................................................... 17
3.1 De evolutie van het bevolkingsaantal.................................................................................................................................17
3.1.1 (sterfte en geboorte) ..............................................................................................................................................17
3.1.2 De evolutie van het bevolkingsaantal (migratie en immigratie) ............................................................................18
3.2 waar wonen de belgen? ......................................................................................................................................................19
3.3 de landbouw in crisis..........................................................................................................................................................19
3.4 opkomst en evolutie van de industrie .................................................................................................................................20
3.5 transport en financiewezen .................................................................................................................................................21
3.5.1 Transportinfrastructuur ..........................................................................................................................................21
3.5.2 financien ................................................................................................................................................................21
3.6 de evolutie van de sociale groepen en toestand ..................................................................................................................22
4 De triomf van de liberale natiestaat (1830-1886) (les 5) .................................................................................. 23
4.1 Politieke spelregels (1830-1886)........................................................................................................................................23
4.1.1 Politieke evolutie 1830-1914.................................................................................................................................23
4.1.2 De politieke spelregels (1830-c.1880/1886) ..........................................................................................................24
4.1.3 De grondwettelijke vrijheden: “Ja, maar …” ........................................................................................................24
4.1.4 De scheiding der machten .....................................................................................................................................27
4.1.5 De uitvoerende macht: koning en ministers ..........................................................................................................28
4.1.6 wetgevende macht .................................................................................................................................................32
4.1.7 fraude en manipulatie ............................................................................................................................................36
4.2 Politieke stromingen en sociale bewegingen (1830–ca. 1880/1886) .................................................................................39
4.2.1 De situatie in de eerste jaren na de onafhankelijkheid ..........................................................................................39
4.2.2 De liberale stroming ..............................................................................................................................................41
1
, 4.2.3 De katholieke stroming .........................................................................................................................................43
4.2.4 De electorale machtsverhoudingen tussen katholieken en liberalen......................................................................45
4.2.5 De sociale bewegingen ..........................................................................................................................................46
4.3 Politieke strijdpunten (1830–ca. 1880/1886) .....................................................................................................................47
4.3.1 Algemeen ..............................................................................................................................................................47
4.3.2 Klerkaal en antiklerkaal.........................................................................................................................................48
4.3.3 De sociaaleconomische breuklijn ..........................................................................................................................49
4.3.4 taal .........................................................................................................................................................................50
4.4 Internationale politiek en defensie (1830–ca. 1880/1886) .................................................................................................51
4.4.1 Belgische neutraliteit .............................................................................................................................................51
4.4.2 Internationale spanningen......................................................................................................................................52
4.4.3 Economische internationale positie .......................................................................................................................52
4.4.4 Defensieprobleem..................................................................................................................................................52
4.4.5 Algemene betekenis van de internationale politiek ...............................................................................................53
5 Emancipatie en maatschappelijke integratie (1886-1914) (les 5-6-7).............................................................. 53
5.1 De politieke spelregels (1886-1914) ..................................................................................................................................53
5.1.1 De wijzigingen van het kiesrecht ..........................................................................................................................53
5.1.2 Stemplicht (1893) ..................................................................................................................................................59
5.1.3 Evenredige vertegenwoordiging (1899 – toepassing 1900) ..................................................................................59
5.2 Politieke stromingen en sociale bewegingen (1886-1914) .................................................................................................60
5.2.1 De partijen .............................................................................................................................................................60
5.2.2 De sociale bewegingen ..........................................................................................................................................65
5.3 Politieke strijdpunten (1886-1914) ....................................................................................................................................68
5.3.1 Het voortdurende levensbeschouwelijke conflict rond onderwijs .........................................................................68
5.3.2 Sociaal-economisch beleid: de prille basis van sociale wetgeving ........................................................................70
5.3.3 De opflakkerende taalstrijd ...................................................................................................................................71
6 De internationale politiek: de kolonisatie van Congo (1885-1908) (les7) ........................................................ 73
6.1 Internationale context van het imperialisme ......................................................................................................................73
6.2 Initiatieven tot expansie door Leopold II ...........................................................................................................................73
6.2.1 Internationale Geografische Conferentie (1876) ...................................................................................................74
6.2.2 Association Internationale du Congo (1879) .........................................................................................................74
6.3 Diplomatiek stuntwerk .......................................................................................................................................................74
6.3.1 Conferentie van Berlijn (1884-1885) ....................................................................................................................74
6.4 De relaties tussen België en Congo-Vrijstaat .....................................................................................................................74
6.4.1 Juridische situatie ..................................................................................................................................................74
6.4.2 Belgische betrokkenheid .......................................................................................................................................75
6.5 De brutale exploitatie van Congo .......................................................................................................................................75
6.5.1 Dwangarbeid .........................................................................................................................................................75
6.5.2 Geweld en terreur ..................................................................................................................................................75
6.5.3 Gevolgen voor de bevolking .................................................................................................................................75
6.5.4 Economische structuur ..........................................................................................................................................75
6.6 Internationale campagne tegen de wreedheden ..................................................................................................................75
6.7 De overname door België (1908) .......................................................................................................................................76
6.8 Algemene betekenis van de kolonisatie van Congo ...........................................................................................................76
7 Sociaaleconomische evolutie sinds 1914 (les 8-9) ........................................................................................... 76
7.1 Demografie, gezin en migratie ...........................................................................................................................................76
2
, 7.2 Waar wonen de Belgen? Ruimtelijke spreiding .................................................................................................................78
7.3 Achteruitgang van de landbouw.........................................................................................................................................79
7.4 Wel en wee van de industrie ..............................................................................................................................................81
7.4.1 De industriële sector tot de jaren 1950 ..................................................................................................................81
7.4.2 Wel en wee van de industrie (vervolg) ..................................................................................................................82
7.5 Transport- en financiewezen ..............................................................................................................................................84
7.5.1 Transport ...............................................................................................................................................................84
7.5.2 Muntwezen ............................................................................................................................................................85
7.5.3 Bankwezen ............................................................................................................................................................85
7.6 Sociale groepen en toestanden ...........................................................................................................................................86
7.6.1 De economisch actieve bevolking .........................................................................................................................86
7.6.2 Loon(on)afhankelijken in de economisch actieve bevolking ................................................................................86
7.6.3 De loononafhankelijken ........................................................................................................................................87
7.6.4 De elitegroepen en subtopgroepen ........................................................................................................................87
7.6.5 Sociale toestanden .................................................................................................................................................88
8 politieke evolutie 1914- 1945 (les 9-10) ........................................................................................................... 89
8.1 De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) ................................................................................................................................89
8.1.1 De militaire operaties ............................................................................................................................................89
8.1.2 Het vrije België .....................................................................................................................................................91
8.1.3 Het bezette België .................................................................................................................................................92
8.1.4 Bevrijd België .......................................................................................................................................................93
8.2 Interbellum (1918-1940) ....................................................................................................................................................94
8.2.1 Politieke spelregels ................................................................................................................................................94
8.2.2 Politieke stromingen en sociale bewegingen .........................................................................................................95
8.2.3 Politieke strijdpunten .............................................................................................................................................98
8.2.4 Internationale politiek..........................................................................................................................................100
8.2.5 Koloniale evolutie ...............................................................................................................................................100
8.3 De Tweede Wereldoorlog (1940-1944) ...........................................................................................................................103
8.3.1 De militaire operaties ..........................................................................................................................................103
8.3.2 Regering in ballingschap .....................................................................................................................................104
8.3.3 De Duitse bezettingspolitiek ...............................................................................................................................105
8.3.4 De collaboratie ....................................................................................................................................................108
8.3.5 Het verzet ............................................................................................................................................................109
8.3.6 Balans ..................................................................................................................................................................109
9 politieke evolutie 1945- nu (les 11-12-13) ...................................................................................................... 110
9.1 De politieke spelregels (1945-vandaag) ...........................................................................................................................110
9.1.1 Parlementsverkiezingen.......................................................................................................................................110
9.1.2 Gemeenteraadsverkiezingen ................................................................................................................................111
9.1.3 Van unitaire naar federale staat ...........................................................................................................................111
9.2 Politieke stromingen en sociale bewegingen (1945-vandaag) .........................................................................................113
9.2.1 De sociale bewegingen ........................................................................................................................................113
9.2.1.1 De “oude” sociale bewegingen...............................................................................................................113
9.2.1.2 De “nieuwe” sociale bewegingen ...........................................................................................................114
9.2.2 De partijen ...........................................................................................................................................................116
9.2.2.1 De traditionele partijen tot en met de jaren 1960 ...................................................................................116
9.2.2.2 Buiten de traditionele partijen tot en met de jaren 1960 .........................................................................118
3
, 9.2.2.3 partijwezen .............................................................................................................................................119
9.2.3 Electorale verhoudingen ......................................................................................................................................121
9.3 De politieke strijdpunten sinds 1945 ................................................................................................................................122
9.3.1 De nasleep van WOII (1944-1950) .....................................................................................................................122
9.3.2 De koningskwestie (1940-1950)..........................................................................................................................124
9.3.3 De ‘traditionele’ breuklijnen ...............................................................................................................................125
9.3.4 Het sociaaleconomische conflict .........................................................................................................................126
9.3.5 De communautaire breuklijn ...............................................................................................................................127
9.3.6 Internationale politiek en Congo .........................................................................................................................128
9.4 Internationale politiek (met onafhankelijk Congo) ..........................................................................................................129
9.4.1 Buitenlandse politiek na WOII ............................................................................................................................129
9.4.2 De Koude Oorlog ................................................................................................................................................129
9.4.3 Europese integratie ..............................................................................................................................................130
9.4.4 Onafhankelijk Congo ..........................................................................................................................................130
9.4.5 België in een geglobaliseerde wereld ..................................................................................................................132
Examengerichte info .............................................................................................................................................. 132
Termenlijst/ namenlijst/ tijdlijn ............................................................................................................................. 133
Termen .........................................................................................................................................................................................133
Namen ..........................................................................................................................................................................................141
Tijdlijn .........................................................................................................................................................................................144
CURSUS
- Leerstof (wat kennen?)
o Alles kennen:
▪ Hoorcolleges
▪ Handboek (lopende tekst)
o Belangrijk:
▪ Namen, jaartallen, wetten
o Niet nodig:
▪ Grafieken, tabellen, cijfers (wel begrijpen)
- Opbouw cursus
o Voor 1830: Ontstaan van België
o Na 1830:
▪ Sociaaleconomisch (bevolking, economie, groepen)
▪ Politiek (instellingen, conflicten, buitenland)
- Hoe studeren?
o Naar de les gaan + notities nemen
o Leerstof meteen verwerken
o Notities aanvullen met handboek
o Studeren vanuit structuur (niet losse feiten)
- Examen
o Schriftelijk:
▪ Grote vragen (inzicht & uitleg)
▪ Kleine vragen (kennis)
4
,1 INLEIDING: GESCHIEDENIS VAN BELGIË?
0.0.1. ACTUELE DIMENSIE: TOEKOMST VAN BELGIË
- Voortbestaan van België wordt vaak in vraag gesteld
- Oorzaken:
o Taalverschillen (Nederlands vs Frans)
o Complexe staatsstructuur (federale staat met gewesten en gemeenschappen)
o Politieke verschillen tussen noord (Vlaanderen) en zuid (Wallonië)
- Moeilijke regeringsvorming:
o Nood aan meerderheid in beide taalgroepen
o Lange regeringscrisissen:
▪ 2010–2011: 541 dagen
▪ 2019–2020: 494 dagen
▪ 2024–2025: 236 dagen
- Internationale crisis:
o België als “lappendeken” van overlappende bevoegdheden
o Evenwichtspolitiek
▪ Christelijke vlaanderen en socialistische wallonië
▪ Verslappende samenwerking en banden na oorlog
o Covid
▪ Complexe systeem zorgde voor complicaties → nieuw perspectief op politiek en
crisismanagment
- België als:
o Postnationaal model of “ontmantelde staat”
▪ Statement van Timothy Snyder over VS
- Tony Judt
o uitspraken
▪ België is belangrijk, en niet alleen voor de Belgen
▪ België wordt vandaag de dag door weinig meer bij elkaar gehouden dan de koning, de munt
en de staatschuld
o Vroegere Belgische symbolen
▪ Economie → buitenlandse handel overmacht genomen
▪ Frank → euro
o Judt → België is een historische constructie, maar dat geldt eigenlijk voor bijna alle naties.
o Snyder → België toont dat moderne staten meervoudige identiteiten kunnen combineren zonder
uiteen te vallen.
- Nieuw staatsmodel
o Europese unie
o Belgie als proef
▪ Leert dat taal en manier waarop taal politiek implicaties brengt belangrijk is
▪ Brussel als laboratium
▪ Engels
▪ Alochtonen gemeenschappen + zakencentra
▪ Heel rijk en heel arm
▪ Verschillende politeke gemeenschappen
0.0.2. HISTORISCHE DIMENSIE: OORSPRONG VAN BELGIË
- Vraag: hoe “oud” is België?
- Belangrijk:
o Geen simpel nationaal verhaal (geen lineaire geschiedenis)
o Geografische onduidelijkheid:
▪ Wat is “België”?
▪ Wat is “Vlaanderen”?
- Kritiek op:
o Monocausale verklaringen (één oorzaak voor revoluties is te simplistisch)
- Belangrijke gebeurtenissen:
o Brabantse Revolutie (1789–1790)
o Boerenkrijg (1798)
o Belgische Revolutie (1830)
België na 1830
- Geschiedenis ≠ alleen communautaire strijd
- België is méér dan de tegenstelling Vlaanderen–Wallonië
- Belang van bredere analyse:
o Sociaal
o Economisch
o Politiek
0.0.3. DRIE BREUKLIJNEN (BELANGRIJK MODEL)
5
, o Ontwikkeld door politicologen
▪ Lipset en rokkan
- Sociaaleconomische breuklijn
o Kapitaal vs arbeid
o (bv. werkgevers vs arbeiders)
- Beschouwelijke breuklijn
o Klerikaal vs antiklerikaal
o (kerk vs vrijzinnigheid)
o (kerk vs staat)
- Communautaire breuklijn
o Nederlandstaligen (Vlamingen) vs Franstaligen
- Beperkingen van dit model:
o Breuklijnen veranderen in belang doorheen de tijd
o Overlap tussen breuklijnen
o Nieuwe conflicten:
▪ Migratie, Milieu
2 ONSTAAN VAN BELGIË (LES 1-2)
centrale probleemstelling
- België ontstaat niet plots in 1830 maar via een lang historisch proces
o Gevolg van economische mondialisering en ontwikkelingen binnen de europese unie
- Centrale vragen:
o Bestond België vóór 1830?
o Hoe evolueerde de staatkundige situatie vóór de 18e eeuw?
o Welke stappen leiden naar de revolutie (1780–1830)?
▪ Wat gebeurt er in 1830?
2.1 BESTOND BELGIË VÓÓR 1830? (HISTORISCH DEBAT)
- Twee interpretaties:
o Essentialistisch:
▪ België en de Belgen bestaan al lang
▪ Spreken van belgisch ras en volk
o Constructivistische interpretatie:
▪ België is een artificiële creatie van 1830
- Belangrijk inzicht:
o Verschil tussen:
▪ Natie = gevoel van verbondenheid
▪ Staat = politieke organisatie
- Essentialistische en romantische visie
o Verwijzing naar “Belgae” uit de Oudheid (Caesar)
▪ Idee:
▪ Belgen bestonden al in de Romeinse tijd
▪ Niet rechstreeks verbonden dat men toen al op onafhankelijk wachten
▪ Verre vooroudders verbanden met heden van nu specifiek aan regio
▪ Romeinse stempel
▪ Instellingen gevestigd vandaag grote invloed
▪ Infrastructuur, kunst, taal, cultuur, godsdienst, …
▪ Germaanse en romeinse grens → taalgrens
▪ Probleem:
▪ Anachronisme (moderne identiteit op verleden toepassen)
o Extra uitleg:
▪ Geen nationale identiteit zoals vandaag
2.1.1 VISIES VAN HISTORICI
- Henri Pirenne
o Focus op middeleeuwen (ca. 1000–1400)
o Er bestond al een gemeenschap in de Lage Landen
o Gemeenschappelijke:
▪ Beschaving
▪ Economie
▪ Cultuur
o Nationale eenheid voorafgaand aan politieke eenheid
o Bourgondiërs bouwen voort op bestaande eenheid
o Grenzen vorstedommen niet syncroon met taalgrenzen
- Jean Stengers
o Focus op 1789–1830
o Brabantse Revolutie = eerste nationale uiting
6
Cursus ........................................................................................................................................................................ 4
1 Inleiding: geschiedenis van belgië? .................................................................................................................. 5
0.0.1. Actuele dimensie: toekomst van België ..................................................................................................................5
0.0.2. Historische dimensie: oorsprong van België ...........................................................................................................5
0.0.3. Drie breuklijnen (belangrijk model) ........................................................................................................................5
2 onstaan van belgië (les 1-2)............................................................................................................................... 6
2.1 Bestond België vóór 1830? (historisch debat) .....................................................................................................................6
2.1.1 Visies van historici ..................................................................................................................................................6
2.1.2 Belang van de Franse Revolutie ..............................................................................................................................7
2.2 Staatkundige evoluties vóór de 18e eeuw ............................................................................................................................8
2.2.1 Politieke centralisatie ..............................................................................................................................................9
2.3.1.1 Bourgondische hertogen (1384–1482) .......................................................................................................9
2.3.1.2 Habsburgers (1482–1795) ..........................................................................................................................9
2.3 stappen naar de revolutie van 1830 ....................................................................................................................................10
2.3.1 Het late Oostenrijkse regime (1780–1790) ............................................................................................................10
2.3.2 Brabantse Revolutie en États Belgiques Unis (1789–1790) ..................................................................................11
2.3.3 Franse periode (1794–1814) ..................................................................................................................................12
2.3.4 Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815–1830) .............................................................................................13
2.3.5 Belgische Revolutie (1830) ...................................................................................................................................14
2.3.6 Synthese ................................................................................................................................................................16
2.3.6.1 Betekenis van 1830 ..................................................................................................................................16
2.3.6.2 Essentie ....................................................................................................................................................16
2.4 Synthese .............................................................................................................................................................................17
3 Sociaal economische stroomversnelling (les 3-4) ........................................................................................... 17
3.1 De evolutie van het bevolkingsaantal.................................................................................................................................17
3.1.1 (sterfte en geboorte) ..............................................................................................................................................17
3.1.2 De evolutie van het bevolkingsaantal (migratie en immigratie) ............................................................................18
3.2 waar wonen de belgen? ......................................................................................................................................................19
3.3 de landbouw in crisis..........................................................................................................................................................19
3.4 opkomst en evolutie van de industrie .................................................................................................................................20
3.5 transport en financiewezen .................................................................................................................................................21
3.5.1 Transportinfrastructuur ..........................................................................................................................................21
3.5.2 financien ................................................................................................................................................................21
3.6 de evolutie van de sociale groepen en toestand ..................................................................................................................22
4 De triomf van de liberale natiestaat (1830-1886) (les 5) .................................................................................. 23
4.1 Politieke spelregels (1830-1886)........................................................................................................................................23
4.1.1 Politieke evolutie 1830-1914.................................................................................................................................23
4.1.2 De politieke spelregels (1830-c.1880/1886) ..........................................................................................................24
4.1.3 De grondwettelijke vrijheden: “Ja, maar …” ........................................................................................................24
4.1.4 De scheiding der machten .....................................................................................................................................27
4.1.5 De uitvoerende macht: koning en ministers ..........................................................................................................28
4.1.6 wetgevende macht .................................................................................................................................................32
4.1.7 fraude en manipulatie ............................................................................................................................................36
4.2 Politieke stromingen en sociale bewegingen (1830–ca. 1880/1886) .................................................................................39
4.2.1 De situatie in de eerste jaren na de onafhankelijkheid ..........................................................................................39
4.2.2 De liberale stroming ..............................................................................................................................................41
1
, 4.2.3 De katholieke stroming .........................................................................................................................................43
4.2.4 De electorale machtsverhoudingen tussen katholieken en liberalen......................................................................45
4.2.5 De sociale bewegingen ..........................................................................................................................................46
4.3 Politieke strijdpunten (1830–ca. 1880/1886) .....................................................................................................................47
4.3.1 Algemeen ..............................................................................................................................................................47
4.3.2 Klerkaal en antiklerkaal.........................................................................................................................................48
4.3.3 De sociaaleconomische breuklijn ..........................................................................................................................49
4.3.4 taal .........................................................................................................................................................................50
4.4 Internationale politiek en defensie (1830–ca. 1880/1886) .................................................................................................51
4.4.1 Belgische neutraliteit .............................................................................................................................................51
4.4.2 Internationale spanningen......................................................................................................................................52
4.4.3 Economische internationale positie .......................................................................................................................52
4.4.4 Defensieprobleem..................................................................................................................................................52
4.4.5 Algemene betekenis van de internationale politiek ...............................................................................................53
5 Emancipatie en maatschappelijke integratie (1886-1914) (les 5-6-7).............................................................. 53
5.1 De politieke spelregels (1886-1914) ..................................................................................................................................53
5.1.1 De wijzigingen van het kiesrecht ..........................................................................................................................53
5.1.2 Stemplicht (1893) ..................................................................................................................................................59
5.1.3 Evenredige vertegenwoordiging (1899 – toepassing 1900) ..................................................................................59
5.2 Politieke stromingen en sociale bewegingen (1886-1914) .................................................................................................60
5.2.1 De partijen .............................................................................................................................................................60
5.2.2 De sociale bewegingen ..........................................................................................................................................65
5.3 Politieke strijdpunten (1886-1914) ....................................................................................................................................68
5.3.1 Het voortdurende levensbeschouwelijke conflict rond onderwijs .........................................................................68
5.3.2 Sociaal-economisch beleid: de prille basis van sociale wetgeving ........................................................................70
5.3.3 De opflakkerende taalstrijd ...................................................................................................................................71
6 De internationale politiek: de kolonisatie van Congo (1885-1908) (les7) ........................................................ 73
6.1 Internationale context van het imperialisme ......................................................................................................................73
6.2 Initiatieven tot expansie door Leopold II ...........................................................................................................................73
6.2.1 Internationale Geografische Conferentie (1876) ...................................................................................................74
6.2.2 Association Internationale du Congo (1879) .........................................................................................................74
6.3 Diplomatiek stuntwerk .......................................................................................................................................................74
6.3.1 Conferentie van Berlijn (1884-1885) ....................................................................................................................74
6.4 De relaties tussen België en Congo-Vrijstaat .....................................................................................................................74
6.4.1 Juridische situatie ..................................................................................................................................................74
6.4.2 Belgische betrokkenheid .......................................................................................................................................75
6.5 De brutale exploitatie van Congo .......................................................................................................................................75
6.5.1 Dwangarbeid .........................................................................................................................................................75
6.5.2 Geweld en terreur ..................................................................................................................................................75
6.5.3 Gevolgen voor de bevolking .................................................................................................................................75
6.5.4 Economische structuur ..........................................................................................................................................75
6.6 Internationale campagne tegen de wreedheden ..................................................................................................................75
6.7 De overname door België (1908) .......................................................................................................................................76
6.8 Algemene betekenis van de kolonisatie van Congo ...........................................................................................................76
7 Sociaaleconomische evolutie sinds 1914 (les 8-9) ........................................................................................... 76
7.1 Demografie, gezin en migratie ...........................................................................................................................................76
2
, 7.2 Waar wonen de Belgen? Ruimtelijke spreiding .................................................................................................................78
7.3 Achteruitgang van de landbouw.........................................................................................................................................79
7.4 Wel en wee van de industrie ..............................................................................................................................................81
7.4.1 De industriële sector tot de jaren 1950 ..................................................................................................................81
7.4.2 Wel en wee van de industrie (vervolg) ..................................................................................................................82
7.5 Transport- en financiewezen ..............................................................................................................................................84
7.5.1 Transport ...............................................................................................................................................................84
7.5.2 Muntwezen ............................................................................................................................................................85
7.5.3 Bankwezen ............................................................................................................................................................85
7.6 Sociale groepen en toestanden ...........................................................................................................................................86
7.6.1 De economisch actieve bevolking .........................................................................................................................86
7.6.2 Loon(on)afhankelijken in de economisch actieve bevolking ................................................................................86
7.6.3 De loononafhankelijken ........................................................................................................................................87
7.6.4 De elitegroepen en subtopgroepen ........................................................................................................................87
7.6.5 Sociale toestanden .................................................................................................................................................88
8 politieke evolutie 1914- 1945 (les 9-10) ........................................................................................................... 89
8.1 De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) ................................................................................................................................89
8.1.1 De militaire operaties ............................................................................................................................................89
8.1.2 Het vrije België .....................................................................................................................................................91
8.1.3 Het bezette België .................................................................................................................................................92
8.1.4 Bevrijd België .......................................................................................................................................................93
8.2 Interbellum (1918-1940) ....................................................................................................................................................94
8.2.1 Politieke spelregels ................................................................................................................................................94
8.2.2 Politieke stromingen en sociale bewegingen .........................................................................................................95
8.2.3 Politieke strijdpunten .............................................................................................................................................98
8.2.4 Internationale politiek..........................................................................................................................................100
8.2.5 Koloniale evolutie ...............................................................................................................................................100
8.3 De Tweede Wereldoorlog (1940-1944) ...........................................................................................................................103
8.3.1 De militaire operaties ..........................................................................................................................................103
8.3.2 Regering in ballingschap .....................................................................................................................................104
8.3.3 De Duitse bezettingspolitiek ...............................................................................................................................105
8.3.4 De collaboratie ....................................................................................................................................................108
8.3.5 Het verzet ............................................................................................................................................................109
8.3.6 Balans ..................................................................................................................................................................109
9 politieke evolutie 1945- nu (les 11-12-13) ...................................................................................................... 110
9.1 De politieke spelregels (1945-vandaag) ...........................................................................................................................110
9.1.1 Parlementsverkiezingen.......................................................................................................................................110
9.1.2 Gemeenteraadsverkiezingen ................................................................................................................................111
9.1.3 Van unitaire naar federale staat ...........................................................................................................................111
9.2 Politieke stromingen en sociale bewegingen (1945-vandaag) .........................................................................................113
9.2.1 De sociale bewegingen ........................................................................................................................................113
9.2.1.1 De “oude” sociale bewegingen...............................................................................................................113
9.2.1.2 De “nieuwe” sociale bewegingen ...........................................................................................................114
9.2.2 De partijen ...........................................................................................................................................................116
9.2.2.1 De traditionele partijen tot en met de jaren 1960 ...................................................................................116
9.2.2.2 Buiten de traditionele partijen tot en met de jaren 1960 .........................................................................118
3
, 9.2.2.3 partijwezen .............................................................................................................................................119
9.2.3 Electorale verhoudingen ......................................................................................................................................121
9.3 De politieke strijdpunten sinds 1945 ................................................................................................................................122
9.3.1 De nasleep van WOII (1944-1950) .....................................................................................................................122
9.3.2 De koningskwestie (1940-1950)..........................................................................................................................124
9.3.3 De ‘traditionele’ breuklijnen ...............................................................................................................................125
9.3.4 Het sociaaleconomische conflict .........................................................................................................................126
9.3.5 De communautaire breuklijn ...............................................................................................................................127
9.3.6 Internationale politiek en Congo .........................................................................................................................128
9.4 Internationale politiek (met onafhankelijk Congo) ..........................................................................................................129
9.4.1 Buitenlandse politiek na WOII ............................................................................................................................129
9.4.2 De Koude Oorlog ................................................................................................................................................129
9.4.3 Europese integratie ..............................................................................................................................................130
9.4.4 Onafhankelijk Congo ..........................................................................................................................................130
9.4.5 België in een geglobaliseerde wereld ..................................................................................................................132
Examengerichte info .............................................................................................................................................. 132
Termenlijst/ namenlijst/ tijdlijn ............................................................................................................................. 133
Termen .........................................................................................................................................................................................133
Namen ..........................................................................................................................................................................................141
Tijdlijn .........................................................................................................................................................................................144
CURSUS
- Leerstof (wat kennen?)
o Alles kennen:
▪ Hoorcolleges
▪ Handboek (lopende tekst)
o Belangrijk:
▪ Namen, jaartallen, wetten
o Niet nodig:
▪ Grafieken, tabellen, cijfers (wel begrijpen)
- Opbouw cursus
o Voor 1830: Ontstaan van België
o Na 1830:
▪ Sociaaleconomisch (bevolking, economie, groepen)
▪ Politiek (instellingen, conflicten, buitenland)
- Hoe studeren?
o Naar de les gaan + notities nemen
o Leerstof meteen verwerken
o Notities aanvullen met handboek
o Studeren vanuit structuur (niet losse feiten)
- Examen
o Schriftelijk:
▪ Grote vragen (inzicht & uitleg)
▪ Kleine vragen (kennis)
4
,1 INLEIDING: GESCHIEDENIS VAN BELGIË?
0.0.1. ACTUELE DIMENSIE: TOEKOMST VAN BELGIË
- Voortbestaan van België wordt vaak in vraag gesteld
- Oorzaken:
o Taalverschillen (Nederlands vs Frans)
o Complexe staatsstructuur (federale staat met gewesten en gemeenschappen)
o Politieke verschillen tussen noord (Vlaanderen) en zuid (Wallonië)
- Moeilijke regeringsvorming:
o Nood aan meerderheid in beide taalgroepen
o Lange regeringscrisissen:
▪ 2010–2011: 541 dagen
▪ 2019–2020: 494 dagen
▪ 2024–2025: 236 dagen
- Internationale crisis:
o België als “lappendeken” van overlappende bevoegdheden
o Evenwichtspolitiek
▪ Christelijke vlaanderen en socialistische wallonië
▪ Verslappende samenwerking en banden na oorlog
o Covid
▪ Complexe systeem zorgde voor complicaties → nieuw perspectief op politiek en
crisismanagment
- België als:
o Postnationaal model of “ontmantelde staat”
▪ Statement van Timothy Snyder over VS
- Tony Judt
o uitspraken
▪ België is belangrijk, en niet alleen voor de Belgen
▪ België wordt vandaag de dag door weinig meer bij elkaar gehouden dan de koning, de munt
en de staatschuld
o Vroegere Belgische symbolen
▪ Economie → buitenlandse handel overmacht genomen
▪ Frank → euro
o Judt → België is een historische constructie, maar dat geldt eigenlijk voor bijna alle naties.
o Snyder → België toont dat moderne staten meervoudige identiteiten kunnen combineren zonder
uiteen te vallen.
- Nieuw staatsmodel
o Europese unie
o Belgie als proef
▪ Leert dat taal en manier waarop taal politiek implicaties brengt belangrijk is
▪ Brussel als laboratium
▪ Engels
▪ Alochtonen gemeenschappen + zakencentra
▪ Heel rijk en heel arm
▪ Verschillende politeke gemeenschappen
0.0.2. HISTORISCHE DIMENSIE: OORSPRONG VAN BELGIË
- Vraag: hoe “oud” is België?
- Belangrijk:
o Geen simpel nationaal verhaal (geen lineaire geschiedenis)
o Geografische onduidelijkheid:
▪ Wat is “België”?
▪ Wat is “Vlaanderen”?
- Kritiek op:
o Monocausale verklaringen (één oorzaak voor revoluties is te simplistisch)
- Belangrijke gebeurtenissen:
o Brabantse Revolutie (1789–1790)
o Boerenkrijg (1798)
o Belgische Revolutie (1830)
België na 1830
- Geschiedenis ≠ alleen communautaire strijd
- België is méér dan de tegenstelling Vlaanderen–Wallonië
- Belang van bredere analyse:
o Sociaal
o Economisch
o Politiek
0.0.3. DRIE BREUKLIJNEN (BELANGRIJK MODEL)
5
, o Ontwikkeld door politicologen
▪ Lipset en rokkan
- Sociaaleconomische breuklijn
o Kapitaal vs arbeid
o (bv. werkgevers vs arbeiders)
- Beschouwelijke breuklijn
o Klerikaal vs antiklerikaal
o (kerk vs vrijzinnigheid)
o (kerk vs staat)
- Communautaire breuklijn
o Nederlandstaligen (Vlamingen) vs Franstaligen
- Beperkingen van dit model:
o Breuklijnen veranderen in belang doorheen de tijd
o Overlap tussen breuklijnen
o Nieuwe conflicten:
▪ Migratie, Milieu
2 ONSTAAN VAN BELGIË (LES 1-2)
centrale probleemstelling
- België ontstaat niet plots in 1830 maar via een lang historisch proces
o Gevolg van economische mondialisering en ontwikkelingen binnen de europese unie
- Centrale vragen:
o Bestond België vóór 1830?
o Hoe evolueerde de staatkundige situatie vóór de 18e eeuw?
o Welke stappen leiden naar de revolutie (1780–1830)?
▪ Wat gebeurt er in 1830?
2.1 BESTOND BELGIË VÓÓR 1830? (HISTORISCH DEBAT)
- Twee interpretaties:
o Essentialistisch:
▪ België en de Belgen bestaan al lang
▪ Spreken van belgisch ras en volk
o Constructivistische interpretatie:
▪ België is een artificiële creatie van 1830
- Belangrijk inzicht:
o Verschil tussen:
▪ Natie = gevoel van verbondenheid
▪ Staat = politieke organisatie
- Essentialistische en romantische visie
o Verwijzing naar “Belgae” uit de Oudheid (Caesar)
▪ Idee:
▪ Belgen bestonden al in de Romeinse tijd
▪ Niet rechstreeks verbonden dat men toen al op onafhankelijk wachten
▪ Verre vooroudders verbanden met heden van nu specifiek aan regio
▪ Romeinse stempel
▪ Instellingen gevestigd vandaag grote invloed
▪ Infrastructuur, kunst, taal, cultuur, godsdienst, …
▪ Germaanse en romeinse grens → taalgrens
▪ Probleem:
▪ Anachronisme (moderne identiteit op verleden toepassen)
o Extra uitleg:
▪ Geen nationale identiteit zoals vandaag
2.1.1 VISIES VAN HISTORICI
- Henri Pirenne
o Focus op middeleeuwen (ca. 1000–1400)
o Er bestond al een gemeenschap in de Lage Landen
o Gemeenschappelijke:
▪ Beschaving
▪ Economie
▪ Cultuur
o Nationale eenheid voorafgaand aan politieke eenheid
o Bourgondiërs bouwen voort op bestaande eenheid
o Grenzen vorstedommen niet syncroon met taalgrenzen
- Jean Stengers
o Focus op 1789–1830
o Brabantse Revolutie = eerste nationale uiting
6
