Inhoudsopgave
Les 1: basisbegrippen en centrale thema’s................................................................................................................................ 4
De functies van de grondwet............................................................................................................................................................4
Eerste functie: democratische organisatie van de overheidsmacht.............................................................................................4
Tweede functie: beperking van de overheidsmacht....................................................................................................................5
Overige functies............................................................................................................................................................................8
Conclusie......................................................................................................................................................................................8
Les 2: basisbegrippen en centrale thema’s................................................................................................................................ 8
De grondwet in materiële en formele zin.........................................................................................................................................8
Enkele belangrijke classificaties........................................................................................................................................................9
De grondwet en de democratievorm...........................................................................................................................................9
De grondwet en de regeringsvorm.............................................................................................................................................10
De grondwet en de staatsvorm..................................................................................................................................................10
Les 3: basisbegrippen en centrale thema’s.............................................................................................................................. 14
Enkele centrale thema’s van het publiekrecht................................................................................................................................14
Verankering grondwet................................................................................................................................................................14
Rechterlijke controle wetgever/bestuur....................................................................................................................................15
Les 3: Bronnen van het grondwettelijk recht........................................................................................................................... 17
De Belgische grondwet...................................................................................................................................................................17
Historische context.....................................................................................................................................................................17
Basisbeginselen van de Belgische grondwet..............................................................................................................................19
Les 4: bronnen van het grondwettelijk recht........................................................................................................................... 23
Wijzigingen en interpretatie van de grondwet...........................................................................................................................23
Overige Belgische publiekrechtelijke bronnen................................................................................................................................26
Wet, decreet en ordonnantie.....................................................................................................................................................26
Het Europese bestuursniveau.........................................................................................................................................................29
Europese Unie............................................................................................................................................................................30
Raad van Europa.........................................................................................................................................................................33
Les 6: verhoudingen in de gelaagde rechtsorde...................................................................................................................... 33
Algemene begrippen......................................................................................................................................................................33
Geldigheid (direct applicability).................................................................................................................................................33
Voorrang (primacy).....................................................................................................................................................................33
Inroepbaarheid (justificiability)..................................................................................................................................................33
Gevolgen conflict........................................................................................................................................................................34
Grondslag verhoudingen............................................................................................................................................................34
Verhoudingen tussen de rechtsnormen van de internationale, Europese en nationale rechtsordes.............................................34
Internationaal perspectief..........................................................................................................................................................34
Europees Unie perspectief.........................................................................................................................................................35
Nationale perspectief.................................................................................................................................................................36
Belgisch perspectief....................................................................................................................................................................37
Verhoudingen tussen de rechtsnormen in een federale staat........................................................................................................39
Verhoudingen tussen de centrale overheid en de lokale besturen.................................................................................................39
Les 7: De democratievorm...................................................................................................................................................... 39
Algemene principes........................................................................................................................................................................39
Representatief stelsel en directe democratie.............................................................................................................................39
Politieke partijen.........................................................................................................................................................................40
Constitutionele monarchie.........................................................................................................................................................40
Constitutieve autonomie............................................................................................................................................................42
,Les 8: de democratievorm...................................................................................................................................................... 42
Samenstelling, statuut en werking van het parlement..................................................................................................................42
Federale overheid.......................................................................................................................................................................42
Les 9: de democratievorm...................................................................................................................................................... 47
De gemeenschappen en gewesten.............................................................................................................................................47
Samenstelling, statuut en werking van de regering.......................................................................................................................48
Federale overheid.......................................................................................................................................................................48
De gemeenschappen en gewesten.............................................................................................................................................50
De pacificatiemechanismen............................................................................................................................................................50
Federale overheid.......................................................................................................................................................................50
De gemeenschappen en gewesten.............................................................................................................................................51
Les 10: De regeringsvorm....................................................................................................................................................... 51
Tweekamerstelsel...........................................................................................................................................................................51
Institutionele samenhang tussen parlement en regering..............................................................................................................51
Historisch overzicht....................................................................................................................................................................52
Huidig stelsel: federale overheid................................................................................................................................................52
Les 11: De regeringsvorm....................................................................................................................................................... 55
Huidig stelsel: gemeenschappen en gewesten..........................................................................................................................55
Functionele samenwerking tussen parlement en regering............................................................................................................56
Algemeen....................................................................................................................................................................................56
Wetgevende functie...................................................................................................................................................................56
Uitvoerende functie....................................................................................................................................................................58
Les 12: de staatsvorm............................................................................................................................................................ 60
Historisch overzicht.........................................................................................................................................................................60
Overzicht staatshervorming.......................................................................................................................................................61
Resultaat.....................................................................................................................................................................................63
Basisconcepten...............................................................................................................................................................................64
4 taalgebieden (artikel 4 GW) – in 1970, eerste staatshervorming ingeschreven in grondwet.................................................64
3 gemeenschappen (artikel 2 GW).............................................................................................................................................66
3 gewesten (artikel 3 GW)..........................................................................................................................................................66
Asymmetrieën............................................................................................................................................................................66
Algemene beginselen inzake bevoegdheidsverdeling....................................................................................................................68
Toegewezen, residuaire en impliciete bevoegdheden...............................................................................................................68
Exclusieve versus concurrerende bevoegdheden......................................................................................................................69
Verticaliteitsbeginsel..................................................................................................................................................................71
Algemene beperkingen bevoegdheidsrechterlijke autonomie..................................................................................................72
Bevoegdheden van de gemeenschappen en gewesten..................................................................................................................72
De gemeenschapsbevoegdheden..............................................................................................................................................72
De gewestbevoegdheden...........................................................................................................................................................73
De instrumentele bevoegdheden...............................................................................................................................................73
Gemeenschapsbevoegdheden in Brussel.......................................................................................................................................74
Coöperatief federalisme.................................................................................................................................................................75
Les 13: Grondrechten: algemene inleiding.............................................................................................................................. 75
Filosofische grondslagen/historische evolutie/bronnen.................................................................................................................75
Filosofische en historisch achtergrond.......................................................................................................................................75
Het nationale niveau..................................................................................................................................................................77
Internationaal niveau.................................................................................................................................................................78
Het Europese niveau..................................................................................................................................................................79
2
, De categorieën van grondrechten..................................................................................................................................................80
Drie categorieën.........................................................................................................................................................................80
Het toepassingsgebied van grondrechten......................................................................................................................................83
De verticale en horizontale verhouding.....................................................................................................................................83
Het toepassingsgebied ratione personae...................................................................................................................................83
Het toepassingsgebied ratione loci............................................................................................................................................83
De interpretatie van de grondrechten............................................................................................................................................83
De beperkingen van grondrechten.................................................................................................................................................84
Algemene beginselen.................................................................................................................................................................84
Algemeen rechterlijk beoordelingsschema (tweestappenmodel).............................................................................................84
Positieve verplichtingen.............................................................................................................................................................87
Bijzondere beperkingsclausule...................................................................................................................................................87
Grondwettelijk beperkingssysteem = vormelijk.........................................................................................................................87
Beperkingssysteem verdragen = inhoudelijk..............................................................................................................................88
Grondrechten in de gelaagde rechtsorde.......................................................................................................................................88
Overzicht.....................................................................................................................................................................................88
Les 14: Grondrechten: het recht op vrijheid van mening en meningsuiting..............................................................................90
Vindplaats.......................................................................................................................................................................................91
Grondslagen...................................................................................................................................................................................91
Instrumenteel argument............................................................................................................................................................91
Niet instrumentele argumenten.................................................................................................................................................91
Toepassingsgebied..........................................................................................................................................................................92
Betekenis meningsuiting............................................................................................................................................................92
Beperkingen....................................................................................................................................................................................92
Specifieke regeling ivm drukpersvrijheid....................................................................................................................................93
Enkele toepassingsgevallen............................................................................................................................................................94
Haatspraak..................................................................................................................................................................................94
Meningsuiting versus privacy.....................................................................................................................................................94
Les 14: Grondrechten: vrijheid van vergadering/vereniging.................................................................................................... 94
Vindplaats.......................................................................................................................................................................................94
Grondslagen...................................................................................................................................................................................95
Toepassingsgebied..........................................................................................................................................................................95
Vergadering................................................................................................................................................................................95
Vereniging...................................................................................................................................................................................95
Beperkingen....................................................................................................................................................................................95
Enkele toepassingsgevallen............................................................................................................................................................95
Maatregelen tegen antidemocratische politieke partijen..........................................................................................................96
De vergaderingsvrijheid en het sluitingsuur van cafés en discotheken.....................................................................................96
Les 14: de vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst....................................................................................................... 97
Vindplaats.......................................................................................................................................................................................97
Grondslagen...................................................................................................................................................................................97
Toepassingsgebied..........................................................................................................................................................................97
Beperkingen....................................................................................................................................................................................98
Enkele toepassingsgevallen............................................................................................................................................................98
Veelgestelde vragen:.............................................................................................................................................................. 98
3
, Les 1: basisbegrippen en centrale thema’s
De functies van de grondwet
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door hun schepper
met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en het nastreven na geluk.
Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden
ontlenen aan de instemming der geregeerden; dat, telkens wanneer enige regeringsvorm met deze doeleinden in strijd komt, het
volk het recht heeft hem te veranderen of teniet te doen en een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend op
beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te
bewerkstelligen.”
Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, geschreven door Thomas Jefferson, op 4 juli 1776
“Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn, noch de scheiding der machten in vastgesteld, heeft geen
grondwet.”
Artikel 16, Franse verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, geschreven door De La Faiette, op 26
augustus 1789
De Belgische revolutionairen zijn nog aan De La Faiette gaan vragen of hij president of koning van België wou worden,
maar hij heeft dit toen afgewezen en zijn we bij koning Leopold terecht gekomen.
Deze citaten komen uit twee revolutionaire teksten die op hun beurt de voorloper waren van de eerste twee
grondwetten in de moderne betekenis van het woord (Franse 1791 en Amerikaanse 1787). Zij hebben andere landen
geïnspireerd voor hun grondwet, zoals ook de Belgische grondwet. Die beïnvloeding was geen eenrichtingsverkeer,
die Franse en Amerikaanse verklaringen en grondwetten waren op hun beurt geïnspireerd door de charters die hier
in de lage landen in de late middeleeuwen in de renaissance tot stand kwamen. De macht van de lokale vorsten werd
toen aan banden gelegd om de privileges van de adel en burgerij te beschermen.
Bijvoorbeeld de blijde inkomst van het Hertogdom Brabant waarin de macht van de hertog van Brabant aan banden
werd gelegd en waarin al een aantal grondrechten waren opgenomen, zoals de vrijheid van meningsuiting van
parlementsleden, het recht om niet te worden belast, no taxation without representation. Maar dit waren nog geen
echte grondwetten omdat ze eerder gericht waren op het veiligstellen van de privilieges van bepaalde groepen in de
samenleving. Maar ze vormde wel een inspiratie voor die latere revolutionaire teksten en grondwetten.
Deze twee teksten op een heel heldere manier de twee functies van de grondwet verwoorden.
Eerste functie: democratische organisatie van de overheidsmacht
“Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden
ontlenen aan de instemming der geregeerden; (…) een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend op beginselen en
haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.”
Het creëren van een overheid door het instellen van een regering van allerlei organen, instellingen, ambten en het
toekennen van bevoegdheden aan die verschillende instellingen. ‘Instellingen die op de instemming der geregeerden
gebaseerd zijn’, maw democratische instellingen.
Door het aannemen van een grondwet constitueert een gemeenschap zich tot een rechtsgemeenschap. Wat een
grondwet eigenlijk doet is macht (= potentie om iemand te dwingen om iets te doen) die een persoon of een
instantie heeft, omzetten in rechtsmacht of bevoegdheid, die macht juridisch legitimeren. Dit betekent ook dat een
grondwet hiërarchisch gezien de hoogste norm is binnen elke rechtsorde. Het is een primaire rechtsbron in het
rechtssysteem. Een grondwet bevat de geldigheidsvoorwaarden voor al het andere recht. De
geldigheidsvoorwaarden betekent dat in de grondwet staat hoe andere rechtsnormen tot stand worden gebracht en
wanneer zij geldig zijn. De grondwet bepaald hoe andere rechtsnormen geldig tot stand kunnen komen. En bestaat
dus uit fundamentele regels voor de organisatie en werking van de staatsmachten.
4
Les 1: basisbegrippen en centrale thema’s................................................................................................................................ 4
De functies van de grondwet............................................................................................................................................................4
Eerste functie: democratische organisatie van de overheidsmacht.............................................................................................4
Tweede functie: beperking van de overheidsmacht....................................................................................................................5
Overige functies............................................................................................................................................................................8
Conclusie......................................................................................................................................................................................8
Les 2: basisbegrippen en centrale thema’s................................................................................................................................ 8
De grondwet in materiële en formele zin.........................................................................................................................................8
Enkele belangrijke classificaties........................................................................................................................................................9
De grondwet en de democratievorm...........................................................................................................................................9
De grondwet en de regeringsvorm.............................................................................................................................................10
De grondwet en de staatsvorm..................................................................................................................................................10
Les 3: basisbegrippen en centrale thema’s.............................................................................................................................. 14
Enkele centrale thema’s van het publiekrecht................................................................................................................................14
Verankering grondwet................................................................................................................................................................14
Rechterlijke controle wetgever/bestuur....................................................................................................................................15
Les 3: Bronnen van het grondwettelijk recht........................................................................................................................... 17
De Belgische grondwet...................................................................................................................................................................17
Historische context.....................................................................................................................................................................17
Basisbeginselen van de Belgische grondwet..............................................................................................................................19
Les 4: bronnen van het grondwettelijk recht........................................................................................................................... 23
Wijzigingen en interpretatie van de grondwet...........................................................................................................................23
Overige Belgische publiekrechtelijke bronnen................................................................................................................................26
Wet, decreet en ordonnantie.....................................................................................................................................................26
Het Europese bestuursniveau.........................................................................................................................................................29
Europese Unie............................................................................................................................................................................30
Raad van Europa.........................................................................................................................................................................33
Les 6: verhoudingen in de gelaagde rechtsorde...................................................................................................................... 33
Algemene begrippen......................................................................................................................................................................33
Geldigheid (direct applicability).................................................................................................................................................33
Voorrang (primacy).....................................................................................................................................................................33
Inroepbaarheid (justificiability)..................................................................................................................................................33
Gevolgen conflict........................................................................................................................................................................34
Grondslag verhoudingen............................................................................................................................................................34
Verhoudingen tussen de rechtsnormen van de internationale, Europese en nationale rechtsordes.............................................34
Internationaal perspectief..........................................................................................................................................................34
Europees Unie perspectief.........................................................................................................................................................35
Nationale perspectief.................................................................................................................................................................36
Belgisch perspectief....................................................................................................................................................................37
Verhoudingen tussen de rechtsnormen in een federale staat........................................................................................................39
Verhoudingen tussen de centrale overheid en de lokale besturen.................................................................................................39
Les 7: De democratievorm...................................................................................................................................................... 39
Algemene principes........................................................................................................................................................................39
Representatief stelsel en directe democratie.............................................................................................................................39
Politieke partijen.........................................................................................................................................................................40
Constitutionele monarchie.........................................................................................................................................................40
Constitutieve autonomie............................................................................................................................................................42
,Les 8: de democratievorm...................................................................................................................................................... 42
Samenstelling, statuut en werking van het parlement..................................................................................................................42
Federale overheid.......................................................................................................................................................................42
Les 9: de democratievorm...................................................................................................................................................... 47
De gemeenschappen en gewesten.............................................................................................................................................47
Samenstelling, statuut en werking van de regering.......................................................................................................................48
Federale overheid.......................................................................................................................................................................48
De gemeenschappen en gewesten.............................................................................................................................................50
De pacificatiemechanismen............................................................................................................................................................50
Federale overheid.......................................................................................................................................................................50
De gemeenschappen en gewesten.............................................................................................................................................51
Les 10: De regeringsvorm....................................................................................................................................................... 51
Tweekamerstelsel...........................................................................................................................................................................51
Institutionele samenhang tussen parlement en regering..............................................................................................................51
Historisch overzicht....................................................................................................................................................................52
Huidig stelsel: federale overheid................................................................................................................................................52
Les 11: De regeringsvorm....................................................................................................................................................... 55
Huidig stelsel: gemeenschappen en gewesten..........................................................................................................................55
Functionele samenwerking tussen parlement en regering............................................................................................................56
Algemeen....................................................................................................................................................................................56
Wetgevende functie...................................................................................................................................................................56
Uitvoerende functie....................................................................................................................................................................58
Les 12: de staatsvorm............................................................................................................................................................ 60
Historisch overzicht.........................................................................................................................................................................60
Overzicht staatshervorming.......................................................................................................................................................61
Resultaat.....................................................................................................................................................................................63
Basisconcepten...............................................................................................................................................................................64
4 taalgebieden (artikel 4 GW) – in 1970, eerste staatshervorming ingeschreven in grondwet.................................................64
3 gemeenschappen (artikel 2 GW).............................................................................................................................................66
3 gewesten (artikel 3 GW)..........................................................................................................................................................66
Asymmetrieën............................................................................................................................................................................66
Algemene beginselen inzake bevoegdheidsverdeling....................................................................................................................68
Toegewezen, residuaire en impliciete bevoegdheden...............................................................................................................68
Exclusieve versus concurrerende bevoegdheden......................................................................................................................69
Verticaliteitsbeginsel..................................................................................................................................................................71
Algemene beperkingen bevoegdheidsrechterlijke autonomie..................................................................................................72
Bevoegdheden van de gemeenschappen en gewesten..................................................................................................................72
De gemeenschapsbevoegdheden..............................................................................................................................................72
De gewestbevoegdheden...........................................................................................................................................................73
De instrumentele bevoegdheden...............................................................................................................................................73
Gemeenschapsbevoegdheden in Brussel.......................................................................................................................................74
Coöperatief federalisme.................................................................................................................................................................75
Les 13: Grondrechten: algemene inleiding.............................................................................................................................. 75
Filosofische grondslagen/historische evolutie/bronnen.................................................................................................................75
Filosofische en historisch achtergrond.......................................................................................................................................75
Het nationale niveau..................................................................................................................................................................77
Internationaal niveau.................................................................................................................................................................78
Het Europese niveau..................................................................................................................................................................79
2
, De categorieën van grondrechten..................................................................................................................................................80
Drie categorieën.........................................................................................................................................................................80
Het toepassingsgebied van grondrechten......................................................................................................................................83
De verticale en horizontale verhouding.....................................................................................................................................83
Het toepassingsgebied ratione personae...................................................................................................................................83
Het toepassingsgebied ratione loci............................................................................................................................................83
De interpretatie van de grondrechten............................................................................................................................................83
De beperkingen van grondrechten.................................................................................................................................................84
Algemene beginselen.................................................................................................................................................................84
Algemeen rechterlijk beoordelingsschema (tweestappenmodel).............................................................................................84
Positieve verplichtingen.............................................................................................................................................................87
Bijzondere beperkingsclausule...................................................................................................................................................87
Grondwettelijk beperkingssysteem = vormelijk.........................................................................................................................87
Beperkingssysteem verdragen = inhoudelijk..............................................................................................................................88
Grondrechten in de gelaagde rechtsorde.......................................................................................................................................88
Overzicht.....................................................................................................................................................................................88
Les 14: Grondrechten: het recht op vrijheid van mening en meningsuiting..............................................................................90
Vindplaats.......................................................................................................................................................................................91
Grondslagen...................................................................................................................................................................................91
Instrumenteel argument............................................................................................................................................................91
Niet instrumentele argumenten.................................................................................................................................................91
Toepassingsgebied..........................................................................................................................................................................92
Betekenis meningsuiting............................................................................................................................................................92
Beperkingen....................................................................................................................................................................................92
Specifieke regeling ivm drukpersvrijheid....................................................................................................................................93
Enkele toepassingsgevallen............................................................................................................................................................94
Haatspraak..................................................................................................................................................................................94
Meningsuiting versus privacy.....................................................................................................................................................94
Les 14: Grondrechten: vrijheid van vergadering/vereniging.................................................................................................... 94
Vindplaats.......................................................................................................................................................................................94
Grondslagen...................................................................................................................................................................................95
Toepassingsgebied..........................................................................................................................................................................95
Vergadering................................................................................................................................................................................95
Vereniging...................................................................................................................................................................................95
Beperkingen....................................................................................................................................................................................95
Enkele toepassingsgevallen............................................................................................................................................................95
Maatregelen tegen antidemocratische politieke partijen..........................................................................................................96
De vergaderingsvrijheid en het sluitingsuur van cafés en discotheken.....................................................................................96
Les 14: de vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst....................................................................................................... 97
Vindplaats.......................................................................................................................................................................................97
Grondslagen...................................................................................................................................................................................97
Toepassingsgebied..........................................................................................................................................................................97
Beperkingen....................................................................................................................................................................................98
Enkele toepassingsgevallen............................................................................................................................................................98
Veelgestelde vragen:.............................................................................................................................................................. 98
3
, Les 1: basisbegrippen en centrale thema’s
De functies van de grondwet
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door hun schepper
met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en het nastreven na geluk.
Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden
ontlenen aan de instemming der geregeerden; dat, telkens wanneer enige regeringsvorm met deze doeleinden in strijd komt, het
volk het recht heeft hem te veranderen of teniet te doen en een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend op
beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te
bewerkstelligen.”
Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, geschreven door Thomas Jefferson, op 4 juli 1776
“Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn, noch de scheiding der machten in vastgesteld, heeft geen
grondwet.”
Artikel 16, Franse verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, geschreven door De La Faiette, op 26
augustus 1789
De Belgische revolutionairen zijn nog aan De La Faiette gaan vragen of hij president of koning van België wou worden,
maar hij heeft dit toen afgewezen en zijn we bij koning Leopold terecht gekomen.
Deze citaten komen uit twee revolutionaire teksten die op hun beurt de voorloper waren van de eerste twee
grondwetten in de moderne betekenis van het woord (Franse 1791 en Amerikaanse 1787). Zij hebben andere landen
geïnspireerd voor hun grondwet, zoals ook de Belgische grondwet. Die beïnvloeding was geen eenrichtingsverkeer,
die Franse en Amerikaanse verklaringen en grondwetten waren op hun beurt geïnspireerd door de charters die hier
in de lage landen in de late middeleeuwen in de renaissance tot stand kwamen. De macht van de lokale vorsten werd
toen aan banden gelegd om de privileges van de adel en burgerij te beschermen.
Bijvoorbeeld de blijde inkomst van het Hertogdom Brabant waarin de macht van de hertog van Brabant aan banden
werd gelegd en waarin al een aantal grondrechten waren opgenomen, zoals de vrijheid van meningsuiting van
parlementsleden, het recht om niet te worden belast, no taxation without representation. Maar dit waren nog geen
echte grondwetten omdat ze eerder gericht waren op het veiligstellen van de privilieges van bepaalde groepen in de
samenleving. Maar ze vormde wel een inspiratie voor die latere revolutionaire teksten en grondwetten.
Deze twee teksten op een heel heldere manier de twee functies van de grondwet verwoorden.
Eerste functie: democratische organisatie van de overheidsmacht
“Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden
ontlenen aan de instemming der geregeerden; (…) een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend op beginselen en
haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.”
Het creëren van een overheid door het instellen van een regering van allerlei organen, instellingen, ambten en het
toekennen van bevoegdheden aan die verschillende instellingen. ‘Instellingen die op de instemming der geregeerden
gebaseerd zijn’, maw democratische instellingen.
Door het aannemen van een grondwet constitueert een gemeenschap zich tot een rechtsgemeenschap. Wat een
grondwet eigenlijk doet is macht (= potentie om iemand te dwingen om iets te doen) die een persoon of een
instantie heeft, omzetten in rechtsmacht of bevoegdheid, die macht juridisch legitimeren. Dit betekent ook dat een
grondwet hiërarchisch gezien de hoogste norm is binnen elke rechtsorde. Het is een primaire rechtsbron in het
rechtssysteem. Een grondwet bevat de geldigheidsvoorwaarden voor al het andere recht. De
geldigheidsvoorwaarden betekent dat in de grondwet staat hoe andere rechtsnormen tot stand worden gebracht en
wanneer zij geldig zijn. De grondwet bepaald hoe andere rechtsnormen geldig tot stand kunnen komen. En bestaat
dus uit fundamentele regels voor de organisatie en werking van de staatsmachten.
4
