Samenvatting Forensische Psychiatrie
(Hoorcolleges)
1
, Week 1.1: Psychische stoornissen, diagnostiek en
behandeling #1
Hoorcollege 1 – 13/04/2026
Relevantie van psychiatrie binnen het recht:
Waarom hebben we het over psychiatrie in het recht?
Psychiatrie speelt een grote rol binnen het recht, vooral in het strafrecht en civiel recht. Veel mensen
die met justitie in aanraking komen, hebben namelijk psychische problemen of andere complexe
problemen.
Strafrecht: Civiel recht:
Psychiatrie is binnen het strafrecht van groot belang, omdat: Ook binnen het civiel recht speelt
psychiatrie een belangrijke rol. Er is
Veel verdachten en veroordeelden psychische of sociale namelijk een toename van het aantal
problemen hebben. Van alle delinquenten heeft 60% een gedwongen opnames van mensen met
psychische stoornis, 60% een verslaving, 80% een uitkering/geen ernstige psychische problemen. Vaak
werk, 57% schulden en 35% een lichtverstandelijke beperking. gaat het om personen met zogenoemd
Vaak is er sprake van meerdere problemen tegelijk, ook wel “verward” of “onbegrepen” gedrag.
multi-problematiek genoemd.
Hoe verder iemand in de strafrechtsketen terechtkomt, hoe groter Voor een gedwongen opname hoeft
het percentage personen met psychische stoornissen wordt. Dit iemand geen strafbaar feit te hebben
wordt ook wel vergeleken met een trechter: in gevangenissen en gepleegd. Het gaat vooral om situaties
forensische instellingen bevinden zich relatief veel mensen met waarin iemand door een psychische
ernstige psychische problematiek. stoornis een gevaar vormt voor zichzelf
of voor anderen, of wanneer iemand
Het strafrecht houdt rekening met psychische stoornissen, omdat ernstig in de war is en noodzakelijke
deze invloed kunnen hebben op het gepleegde delict en op het zorg weigert.
risico op herhaling. Er wordt daarom gekeken naar de relatie
tussen de stoornis, het strafbare feit en het gevaar dat iemand
mogelijk vormt voor zichzelf of anderen.
Daarnaast wordt een verdachte met een psychische stoornis vaak
gezien als kwetsbaarder. Tegelijkertijd kan een stoornis ervoor
zorgen dat een dader minder verantwoordelijk wordt gehouden
voor zijn gedrag. Om dit goed te beoordelen schakelt de rechter
gedragsdeskundigen in, zoals psychiaters en psychologen. Zij
onderzoeken bijvoorbeeld of iemand toerekeningsvatbaar is.
Binnen het strafrecht bestaan ook speciale maatregelen voor
mensen met ernstige psychische problematiek, zoals de tbs-
maatregel. Voor het opleggen van tbs moet sprake zijn van:
een psychische stoornis;
een ernstig delict;
gevaar voor herhaling.
Daarnaast is een gedragskundig advies verplicht. Dit geldt ook in
het jeugdstrafrecht.
2
, “Aantal incidenten met verwarde mensen blijft stijgen.”
Stijging van meldingen van “verward/onbegrepen gedrag”
De samenleving ziet een sterke toename van meldingen van mensen met onbegrepen gedrag. Daar zijn
verschillende verklaringen voor:
1. Veranderde reacties van burgers
a. Er wordt tegenwoordig sneller melding gedaan bij opvallend gedrag. Mensen
associëren psychische problemen vaak met gevaar. Gedrag dat afwijkt van de norm —
zoals schreeuwen, heel druk gedrag of juist extreem stil gedrag — leidt sneller tot een
melding bij politie of hulpdiensten. De samenleving lijkt minder tolerant te worden
tegenover afwijkend gedrag.
2. Meer mensen met psychische problemen op straat
a. Steeds meer mensen met ernstige psychische problemen bevinden zich buiten de zorg.
Hierdoor komen zij vaker zichtbaar in de openbare ruimte. Andere mensen begrijpen
het gedrag niet goed en doen sneller een melding. Vooral mensen met complexe
problematiek krijgen niet altijd tijdig passende behandeling.
3. Effect van corona
a. Na de coronaperiode nam het aantal meldingen sterk toe. Lockdowns, isolatie en
sociale beperkingen zorgden voor meer psychische klachten, vooral bij jongeren.
Tegelijkertijd werden tijdens corona ook mensen gemeld die zich “afwijkend”
gedroegen zonder dat er per se sprake was van een stoornis.
Opbouw colleges in dezelfde vorm als de vorm van Pro Justitia-onderzoek:
1. Is er sprake van een psychische stoornis (bij de verdachte)?
2. Was die stoornis aanwezig tijdens het delict?
a. Onderzoek naar verband tussen stoornis en delict
b. De sterkte van dit verband is de mate van toerekeningsvatbaarheid.
3. Is er gevaar voor herhaling?
a. Risicotaxatie
4. Welke behandeling is nodig?
Begripsbepaling:
Psychiatrie vs Neurologie: Psychiatrie richt zich op stoornissen in denken, voelen en gedrag.
Neurologie behandelt aandoeningen van het zenuwstelsel, zoals hersenen en
zenuwen.
Psychiatrie vs Psychiatrie is een medische specialisatie waarbij een psychiater ook medicijnen
Psychologie: kan voorschrijven.
Psychologie bestudeert gedrag en mentale processen en richt zich vooral op
begeleiding en therapie.
Forensische psychiatrie: Forensische psychiatrie onderzoekt de relatie tussen psychiatrische stoornissen
en het recht, bijvoorbeeld bij strafzaken of toerekeningsvatbaarheid.
(Psycho)pathologie: Psychopathologie is de leer van psychische stoornissen, hun symptomen,
oorzaken en verloop.
(Psycho)diagnostiek: Psychodiagnostiek is het onderzoeken en vaststellen van psychische problemen
of stoornissen. Gaat over het onderscheiden wat er met iemand aan de hand is.
Nosologie: Nosologie is het ordenen en classificeren van ziekten en stoornissen in
categorieën. Slaat op de naamgeving van psychische stoornissen.
3
, Ziekte, stoornis, Een ziekte heeft meestal een herkenbare lichamelijke oorzaak (geneeskunde).
afwijking: Een stoornis betekent een verstoring van functioneren.
Een afwijking is een verschil ten opzichte van wat als normaal wordt gezien
(psychologie).
Stoornissen in Dit zijn verstoringen in functies zoals geheugen, aandacht, emoties of gedrag
(hersen)functies: door problemen in de hersenen.
Denken, voelen, willen, Denken gaat over cognitie en redeneren, voelen over emoties, willen over
handelen, eigenschappen: motivatie, handelen over gedrag en eigenschappen over stabiele
persoonlijkheidskenmerken.
Symptoom – Een symptoom is een klacht of kenmerk van een aandoening.
functiestoornis/beperking: Een functiestoornis is een verstoorde functie, en een beperking is een probleem
in het dagelijks functioneren.
Syndroom (classificatie): Een syndroom is een groep symptomen die vaak samen voorkomen en samen
een herkenbaar patroon vormen.
Verschil psychiatrische en psychologische diagnostiek:
Er bestaat een verschil tussen hoe psychiaters en psychologen
naar stoornissen kijken.
Psychiatrie Psychologie
Denkt meer dichotoom Denkt dimensioneel
Ziek of gezond Iedereen scoort ergens op een
schaal
Medische benadering Normaalverdeling centraal
Bijvoorbeeld: intelligentie wordt binnen de psychologie gezien
als een verdeling. Zowel hoogbegaafdheid als zwakbegaafdheid wijken af van het gemiddelde.
Zeven visies op psychiatrische stoornis:
De psychiatrische stoornis kan worden gezien als…
Visie Betekenis
1. Pathofysiologische afwijking Een psychiatrische stoornis wordt gezien als een afwijking in
het lichaam of de hersenen, bijvoorbeeld in hersenstructuren,
neurotransmitters of genetica.
2. Verlies van betekenis De stoornis ontstaat wanneer iemand geen samenhang, doel of
betekenis meer ervaart in het leven of in zichzelf.
3. Schadelijke disfunctie Er is sprake van een psychische functie die niet goed werkt én
die schadelijke gevolgen heeft voor de persoon of omgeving.
4. Sociaal construct Wat als “stoornis” wordt gezien, hangt mede af van
maatschappelijke normen, cultuur en tijdsperiode.
5. Onvermogen om het ‘goede leven’ te Een stoornis belemmert iemand in het leiden van een
leiden waardevol, zelfstandig of gelukkig leven.
6. Leed Psychiatrische stoornissen worden gekenmerkt door psychisch
lijden, zoals angst, verdriet of wanhoop (niet alleen bij persoon
zelf).
7. Beperkingen waar mensen zelf niet mee De problemen veroorzaken beperkingen in het dagelijks leven
om kunnen gaan die iemand niet meer zelfstandig kan hanteren.
Dus: Er bestaat dus geen volledig objectieve definitie van een psychische stoornis; het blijft deels een
maatschappelijke afspraak.
4
(Hoorcolleges)
1
, Week 1.1: Psychische stoornissen, diagnostiek en
behandeling #1
Hoorcollege 1 – 13/04/2026
Relevantie van psychiatrie binnen het recht:
Waarom hebben we het over psychiatrie in het recht?
Psychiatrie speelt een grote rol binnen het recht, vooral in het strafrecht en civiel recht. Veel mensen
die met justitie in aanraking komen, hebben namelijk psychische problemen of andere complexe
problemen.
Strafrecht: Civiel recht:
Psychiatrie is binnen het strafrecht van groot belang, omdat: Ook binnen het civiel recht speelt
psychiatrie een belangrijke rol. Er is
Veel verdachten en veroordeelden psychische of sociale namelijk een toename van het aantal
problemen hebben. Van alle delinquenten heeft 60% een gedwongen opnames van mensen met
psychische stoornis, 60% een verslaving, 80% een uitkering/geen ernstige psychische problemen. Vaak
werk, 57% schulden en 35% een lichtverstandelijke beperking. gaat het om personen met zogenoemd
Vaak is er sprake van meerdere problemen tegelijk, ook wel “verward” of “onbegrepen” gedrag.
multi-problematiek genoemd.
Hoe verder iemand in de strafrechtsketen terechtkomt, hoe groter Voor een gedwongen opname hoeft
het percentage personen met psychische stoornissen wordt. Dit iemand geen strafbaar feit te hebben
wordt ook wel vergeleken met een trechter: in gevangenissen en gepleegd. Het gaat vooral om situaties
forensische instellingen bevinden zich relatief veel mensen met waarin iemand door een psychische
ernstige psychische problematiek. stoornis een gevaar vormt voor zichzelf
of voor anderen, of wanneer iemand
Het strafrecht houdt rekening met psychische stoornissen, omdat ernstig in de war is en noodzakelijke
deze invloed kunnen hebben op het gepleegde delict en op het zorg weigert.
risico op herhaling. Er wordt daarom gekeken naar de relatie
tussen de stoornis, het strafbare feit en het gevaar dat iemand
mogelijk vormt voor zichzelf of anderen.
Daarnaast wordt een verdachte met een psychische stoornis vaak
gezien als kwetsbaarder. Tegelijkertijd kan een stoornis ervoor
zorgen dat een dader minder verantwoordelijk wordt gehouden
voor zijn gedrag. Om dit goed te beoordelen schakelt de rechter
gedragsdeskundigen in, zoals psychiaters en psychologen. Zij
onderzoeken bijvoorbeeld of iemand toerekeningsvatbaar is.
Binnen het strafrecht bestaan ook speciale maatregelen voor
mensen met ernstige psychische problematiek, zoals de tbs-
maatregel. Voor het opleggen van tbs moet sprake zijn van:
een psychische stoornis;
een ernstig delict;
gevaar voor herhaling.
Daarnaast is een gedragskundig advies verplicht. Dit geldt ook in
het jeugdstrafrecht.
2
, “Aantal incidenten met verwarde mensen blijft stijgen.”
Stijging van meldingen van “verward/onbegrepen gedrag”
De samenleving ziet een sterke toename van meldingen van mensen met onbegrepen gedrag. Daar zijn
verschillende verklaringen voor:
1. Veranderde reacties van burgers
a. Er wordt tegenwoordig sneller melding gedaan bij opvallend gedrag. Mensen
associëren psychische problemen vaak met gevaar. Gedrag dat afwijkt van de norm —
zoals schreeuwen, heel druk gedrag of juist extreem stil gedrag — leidt sneller tot een
melding bij politie of hulpdiensten. De samenleving lijkt minder tolerant te worden
tegenover afwijkend gedrag.
2. Meer mensen met psychische problemen op straat
a. Steeds meer mensen met ernstige psychische problemen bevinden zich buiten de zorg.
Hierdoor komen zij vaker zichtbaar in de openbare ruimte. Andere mensen begrijpen
het gedrag niet goed en doen sneller een melding. Vooral mensen met complexe
problematiek krijgen niet altijd tijdig passende behandeling.
3. Effect van corona
a. Na de coronaperiode nam het aantal meldingen sterk toe. Lockdowns, isolatie en
sociale beperkingen zorgden voor meer psychische klachten, vooral bij jongeren.
Tegelijkertijd werden tijdens corona ook mensen gemeld die zich “afwijkend”
gedroegen zonder dat er per se sprake was van een stoornis.
Opbouw colleges in dezelfde vorm als de vorm van Pro Justitia-onderzoek:
1. Is er sprake van een psychische stoornis (bij de verdachte)?
2. Was die stoornis aanwezig tijdens het delict?
a. Onderzoek naar verband tussen stoornis en delict
b. De sterkte van dit verband is de mate van toerekeningsvatbaarheid.
3. Is er gevaar voor herhaling?
a. Risicotaxatie
4. Welke behandeling is nodig?
Begripsbepaling:
Psychiatrie vs Neurologie: Psychiatrie richt zich op stoornissen in denken, voelen en gedrag.
Neurologie behandelt aandoeningen van het zenuwstelsel, zoals hersenen en
zenuwen.
Psychiatrie vs Psychiatrie is een medische specialisatie waarbij een psychiater ook medicijnen
Psychologie: kan voorschrijven.
Psychologie bestudeert gedrag en mentale processen en richt zich vooral op
begeleiding en therapie.
Forensische psychiatrie: Forensische psychiatrie onderzoekt de relatie tussen psychiatrische stoornissen
en het recht, bijvoorbeeld bij strafzaken of toerekeningsvatbaarheid.
(Psycho)pathologie: Psychopathologie is de leer van psychische stoornissen, hun symptomen,
oorzaken en verloop.
(Psycho)diagnostiek: Psychodiagnostiek is het onderzoeken en vaststellen van psychische problemen
of stoornissen. Gaat over het onderscheiden wat er met iemand aan de hand is.
Nosologie: Nosologie is het ordenen en classificeren van ziekten en stoornissen in
categorieën. Slaat op de naamgeving van psychische stoornissen.
3
, Ziekte, stoornis, Een ziekte heeft meestal een herkenbare lichamelijke oorzaak (geneeskunde).
afwijking: Een stoornis betekent een verstoring van functioneren.
Een afwijking is een verschil ten opzichte van wat als normaal wordt gezien
(psychologie).
Stoornissen in Dit zijn verstoringen in functies zoals geheugen, aandacht, emoties of gedrag
(hersen)functies: door problemen in de hersenen.
Denken, voelen, willen, Denken gaat over cognitie en redeneren, voelen over emoties, willen over
handelen, eigenschappen: motivatie, handelen over gedrag en eigenschappen over stabiele
persoonlijkheidskenmerken.
Symptoom – Een symptoom is een klacht of kenmerk van een aandoening.
functiestoornis/beperking: Een functiestoornis is een verstoorde functie, en een beperking is een probleem
in het dagelijks functioneren.
Syndroom (classificatie): Een syndroom is een groep symptomen die vaak samen voorkomen en samen
een herkenbaar patroon vormen.
Verschil psychiatrische en psychologische diagnostiek:
Er bestaat een verschil tussen hoe psychiaters en psychologen
naar stoornissen kijken.
Psychiatrie Psychologie
Denkt meer dichotoom Denkt dimensioneel
Ziek of gezond Iedereen scoort ergens op een
schaal
Medische benadering Normaalverdeling centraal
Bijvoorbeeld: intelligentie wordt binnen de psychologie gezien
als een verdeling. Zowel hoogbegaafdheid als zwakbegaafdheid wijken af van het gemiddelde.
Zeven visies op psychiatrische stoornis:
De psychiatrische stoornis kan worden gezien als…
Visie Betekenis
1. Pathofysiologische afwijking Een psychiatrische stoornis wordt gezien als een afwijking in
het lichaam of de hersenen, bijvoorbeeld in hersenstructuren,
neurotransmitters of genetica.
2. Verlies van betekenis De stoornis ontstaat wanneer iemand geen samenhang, doel of
betekenis meer ervaart in het leven of in zichzelf.
3. Schadelijke disfunctie Er is sprake van een psychische functie die niet goed werkt én
die schadelijke gevolgen heeft voor de persoon of omgeving.
4. Sociaal construct Wat als “stoornis” wordt gezien, hangt mede af van
maatschappelijke normen, cultuur en tijdsperiode.
5. Onvermogen om het ‘goede leven’ te Een stoornis belemmert iemand in het leiden van een
leiden waardevol, zelfstandig of gelukkig leven.
6. Leed Psychiatrische stoornissen worden gekenmerkt door psychisch
lijden, zoals angst, verdriet of wanhoop (niet alleen bij persoon
zelf).
7. Beperkingen waar mensen zelf niet mee De problemen veroorzaken beperkingen in het dagelijks leven
om kunnen gaan die iemand niet meer zelfstandig kan hanteren.
Dus: Er bestaat dus geen volledig objectieve definitie van een psychische stoornis; het blijft deels een
maatschappelijke afspraak.
4
