2_POLITIEFUNCTIE,
BEGRIPPEN, GEZAG
→ In dit hoofdstuk staat de politiefunctie centraal.
→ Er wordt gekeken naar wat de politiefunctie precies inhoudt en welke principes
eraan verbonden zijn.
→ De les gaat ook over het gezag waaronder de politie haar opdrachten uitvoert.
→ Dit hoofdstuk is eerder abstract, omdat het vooral gaat over begrippen, principes
en verhoudingen tussen politie, overheid en samenleving.
→ Belangrijke onderdelen van dit hoofdstuk zijn dus:
o de betekenis van de politiefunctie
o de belangrijkste begrippen rond politiewerk
o de principes verbonden aan politieoptreden
o het gezag waarbinnen politie handelt
→ Later wordt verder ingegaan op de concrete werking van de lokale politie en de
federale politie, en op hoe het huidige politiebestel functioneert.
ARTIKELS READER:
Huidig bestel
• Afdeling 3, Begrippen. In: De Raedt, E., Rosseel, p., Van Thienen, B.,
(2025). De Wet op het Politieambt. 28ste editie. Politeia.
• Afdeling 4. Principes en krachtlijnen. In: De Raedt, E., Rosseel, p., Van
Thienen, B., (2025). De Wet op het Politieambt. 28ste editie.
• Afdeling 1. Lokaal Niveau In: De Raedt, E., Rosseel, p., Van Thienen, B.,
(2025). Afdeling III, Begrippen. De Wet op het Politieambt. 28ste editie
• Afdeling 2. Federaal Niveau In: De Raedt, E., Rosseel, p., Van Thienen, B.,
(2025). Afdeling III, Begrippen. De Wet op het Politieambt. 28ste editie.
• Hoofdstuk III. Gezag, coördinatie, integratie, leiding en controle. In: De
Raedt, E., Rosseel, p., Van Thienen, B., (2025). Afdeling III, Begrippen. De
Wet op het Politieambt. 28ste editie.
1. DE POLITIEFUNCTIE
“ een institutioneel beschermende en regulerende functie van sociale orde, die
erop is gericht de uitoefening van de fundamentele rechten mogelijk te maken
en ontregeling van deze orde te voorkomen of te verhelpen” (De Raedt e.a.,
2015)
1
, De politiefunctie betekent dat politie een beschermende én regulerende functie heeft in
de samenleving.
Beschermend: politie moet burgers, rechten en vrijheden beschermen.
Regulerend: politie probeert de sociale orde te bewaren en te sturen.
Het doel is dat fundamentele rechten kunnen worden uitgeoefend. Politie moet
dus niet alleen orde bewaren, maar ook bijdragen aan de bescherming van
rechten en vrijheden.
Dit sluit aan bij artikel 1 van de Wet op het Politieambt: politie moet bijdragen tot
de bescherming van individuele rechten en vrijheden en tot de democratische
ontwikkeling van de maatschappij.
De politiefunctie heeft twee kanten:
o preventief: ontregeling van de orde voorkomen
o repressief: ontregeling van de orde verhelpen wanneer er al iets gebeurd is
Dit sluit aan bij het onderscheid tussen:
o bestuurlijke politie: vooral preventief, gericht op openbare ordehandhaving
o gerechtelijke politie: vooral repressief, gericht op opsporing en vervolging van
misdrijven
Politiefunctie wordt gekenmerkt door:
− het regelen van sociale processen (2) al dan niet met het gebruik van
geweld (Bayley, 1994)
o Politie houdt zich bezig met het regelen van sociale processen.
o Dat betekent dat politie tussenkomt in situaties waar de sociale orde
verstoord is of dreigt verstoord te worden.
o Dit kan gaan om conflicten, openbare ordeproblemen, criminaliteit of
situaties waarin burgers bescherming nodig hebben.
o Politie kan daarbij soms gebruikmaken van dwang of geweld, maar enkel
wanneer de wet dit toelaat.
− ”the role of the police is best understood as a mechanism for the
distribution of nonnegotiable, coercive force employed in accordance
with the dictates of an intuitive grasp of situational exigencies” (Bittner,
1970, 46)
o Bittner benadrukt dat politie vooral wordt gekenmerkt door het kunnen
gebruiken van dwingende macht.
o Politie wordt vaak ingeschakeld in situaties waar snel moet worden beslist
en waar niet altijd onderhandeld kan worden.
o Het gaat dan om situaties waarin orde, veiligheid of rechten onmiddellijk moeten
worden beschermd.
− Gebruik van geweld onderscheidt politie van andere openbare machten
o Het gebruik van geweld is een kernkenmerk van de politie.
o De politie heeft het monopolie op legaal geweld binnen de
binnenlandse veiligheid.
o Dat betekent dat politie als enige organisatie binnen de binnenlandse
ordehandhaving wettelijk geweld of dwang mag gebruiken.
o Dit onderscheidt de politie van andere veiligheidsactoren, zoals private
veiligheidsdiensten of bijzondere inspectiediensten.
o Het leger kan ook geweld gebruiken, maar dat is in principe gericht op een
buitenlandse vijand en niet op gewone binnenlandse politiezorg.
o Geweldgebruik door politie is streng afgebakend: politie mag alleen dwang
of geweld gebruiken in situaties waarin de wet dat toestaat.
o Daarom krijgt geweldgebruik veel aandacht in de wetgeving en in de
wetenschappelijke literatuur over politie.
− Een politiedienst = onderdeel van de openbare macht, speciaal opgericht
ingericht, beheerd en uitgerust met het oog op het vervullen van
2
, opdrachten van bestuurlijke of gerechtelijke politie (memorie van
toelichting bij wetsontwerp WPA, 1991)
o Een politiedienst maakt deel uit van de openbare macht.
o Dat betekent dat politie niet zomaar een gewone organisatie is, maar een
instelling die door de overheid wordt opgericht en georganiseerd.
o Een politiedienst is specifiek opgericht, ingericht, beheerd en uitgerust om
politietaken uit te voeren.
o Die politietaken kunnen zowel bestuurlijk als gerechtelijk zijn.
o Bestuurlijke politie gaat vooral over het voorkomen van problemen en
het bewaren van de openbare orde.
o Gerechtelijke politie gaat vooral over het opsporen van misdrijven en het
verzamelen van bewijzen nadat er feiten zijn gepleegd.
− Vanaf WPA spreken we van een politiedienst (ipv korps of macht)
o WPA = Wet op het Politieambt.
o Vanaf de Wet op het Politieambt gebruikt men bewust de term
politiedienst in plaats van politiekorps of politiemacht.
o Die woordkeuze is belangrijk, omdat ze toont dat de politie niet alleen als
machtsorgaan wordt gezien.
o De term politiedienst benadrukt de dienstverlenende rol van de politie.
o Politie staat dus niet enkel in functie van de overheid of de machthebber,
maar ook ten dienste van de burger.
o Dit wijst op meer aandacht voor de positie van de burger tegenover de
politieorganisatie.
o Dienstverlening aan de burger wordt daardoor een belangrijk onderdeel
van de politietaak.
o Dit vormt een duidelijk verschil met bijvoorbeeld de Franse tijd, waar politie
vooral werd gezien als instrument van de machthebber.
o In de moderne visie moet politie niet alleen controleren of afdwingen, maar
ook beschermen, helpen en de burger ondersteunen.
Kern van de politiefunctie: art. 1 WPA (Wet op het Politieambt) en art. 123 WGP
(Wet op de geïntegreerde politie) - statuut:
• ‘De politiediensten vervullen hun opdrachten onder het gezag en de
verantwoordelijkheid van de overheden die daartoe door of krachtens de
wet worden aangewezen. Bij het vervullen van hun opdrachten van
bestuurlijke of gerechtelijke politie, waken de politiediensten over de
naleving en dragen zij bij tot de bescherming van de individuele rechten
en vrijheden, evenals tot de democratische ontwikkeling van de
maatschappij. Om hun opdrachten te vervullen, gebruiken zij slechts
dwangmiddelen onder de voorwaarden die door de wet worden bepaald’
(art. 1 WPA)
o De Wet op het Politieambt van 1992 is vandaag nog altijd belangrijk
voor de werking van de politie.
o Dit artikel bevat drie centrale elementen van de politiefunctie.
o 1. Politie werkt onder gezag en verantwoordelijkheid van
bevoegde overheden
Politiediensten handelen niet volledig zelfstandig.
Ze voeren hun opdrachten uit onder het gezag van overheden die
door de wet zijn aangeduid.
Dat betekent dat politie vooral een uitvoerende rol heeft.
De overheid bepaalt het beleid en stuurt de politie aan.
Op bestuurlijk vlak kan dat bijvoorbeeld de burgemeester zijn.
3
, Op gerechtelijk vlak is dat bijvoorbeeld de procureur des
Konings.
Politieambtenaren moeten dus ook verantwoording afleggen voor hun
optreden.
o 2. Politie beschermt individuele rechten en vrijheden
De politie moet niet alleen orde handhaven, maar ook bijdragen tot
de bescherming van de burger.
Het gaat om de bescherming van individuele rechten en vrijheden.
Politie moet dus functioneren binnen een democratische
rechtsstaat.
De politiefunctie is daarom ook verbonden met de democratische
ontwikkeling van de maatschappij.
o 3. Politie mag dwangmiddelen gebruiken, maar enkel binnen
wettelijke grenzen
Politie mag dwang of geweld gebruiken, maar alleen wanneer de
wet dat toelaat.
Het geweldsgebruik is dus niet onbeperkt.
Dit is belangrijk omdat politie wel over het monopolie op legaal
geweld beschikt, maar dat monopolie juridisch gecontroleerd moet
worden.
• ‘De politieambtenaren dragen te allen tijde en in alle omstandigheden bij
tot de bescherming van de medeburgers en tot de bijstand die deze
laatsten mogen verwachten, alsook, wanneer de omstandigheden het
vereisen, tot het doen naleven van de wet en tot het behoud van de
openbare orde. Zij nemen de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden in acht en verbinden zich ertoe die te doen naleven’ (art. 123
WGP)
o De Wet op de geïntegreerde politie is de wet die na het
Octopusakkoord de geïntegreerde politie heeft georganiseerd.
o Dit artikel vult de politiefunctie op een gelijkaardige manier in als de WPA.
o Beide wetten moeten samen worden gelezen, want ze zijn allebei nog van
belang voor het huidige politiebestel.
o Ook hier staat de bescherming van burgers centraal.
o Politieambtenaren moeten bijdragen tot de bescherming van medeburgers
en tot de bijstand die burgers mogen verwachten.
o Dit benadrukt opnieuw de dienstverlenende functie van de politie.
o Daarnaast moet de politie de wet doen naleven en de openbare orde
bewaren wanneer de omstandigheden dat vereisen.
o Openbare ordehandhaving blijft dus een kerntaak van de politie.
o Ook de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden staan
centraal.
o Politie moet deze rechten niet alleen respecteren, maar zich er ook toe
verbinden om ze te doen naleven.
o In beide artikels komen dus dezelfde basisideeën terug:
politie werkt onder gezag van bevoegde overheden
politie moet rechten en vrijheden beschermen
politie draagt bij aan democratische ontwikkeling
politie staat in dienst van de burger
politie bewaart de openbare orde
politie mag dwangmiddelen gebruiken, maar alleen binnen de
grenzen van de wet.
4
BEGRIPPEN, GEZAG
→ In dit hoofdstuk staat de politiefunctie centraal.
→ Er wordt gekeken naar wat de politiefunctie precies inhoudt en welke principes
eraan verbonden zijn.
→ De les gaat ook over het gezag waaronder de politie haar opdrachten uitvoert.
→ Dit hoofdstuk is eerder abstract, omdat het vooral gaat over begrippen, principes
en verhoudingen tussen politie, overheid en samenleving.
→ Belangrijke onderdelen van dit hoofdstuk zijn dus:
o de betekenis van de politiefunctie
o de belangrijkste begrippen rond politiewerk
o de principes verbonden aan politieoptreden
o het gezag waarbinnen politie handelt
→ Later wordt verder ingegaan op de concrete werking van de lokale politie en de
federale politie, en op hoe het huidige politiebestel functioneert.
ARTIKELS READER:
Huidig bestel
• Afdeling 3, Begrippen. In: De Raedt, E., Rosseel, p., Van Thienen, B.,
(2025). De Wet op het Politieambt. 28ste editie. Politeia.
• Afdeling 4. Principes en krachtlijnen. In: De Raedt, E., Rosseel, p., Van
Thienen, B., (2025). De Wet op het Politieambt. 28ste editie.
• Afdeling 1. Lokaal Niveau In: De Raedt, E., Rosseel, p., Van Thienen, B.,
(2025). Afdeling III, Begrippen. De Wet op het Politieambt. 28ste editie
• Afdeling 2. Federaal Niveau In: De Raedt, E., Rosseel, p., Van Thienen, B.,
(2025). Afdeling III, Begrippen. De Wet op het Politieambt. 28ste editie.
• Hoofdstuk III. Gezag, coördinatie, integratie, leiding en controle. In: De
Raedt, E., Rosseel, p., Van Thienen, B., (2025). Afdeling III, Begrippen. De
Wet op het Politieambt. 28ste editie.
1. DE POLITIEFUNCTIE
“ een institutioneel beschermende en regulerende functie van sociale orde, die
erop is gericht de uitoefening van de fundamentele rechten mogelijk te maken
en ontregeling van deze orde te voorkomen of te verhelpen” (De Raedt e.a.,
2015)
1
, De politiefunctie betekent dat politie een beschermende én regulerende functie heeft in
de samenleving.
Beschermend: politie moet burgers, rechten en vrijheden beschermen.
Regulerend: politie probeert de sociale orde te bewaren en te sturen.
Het doel is dat fundamentele rechten kunnen worden uitgeoefend. Politie moet
dus niet alleen orde bewaren, maar ook bijdragen aan de bescherming van
rechten en vrijheden.
Dit sluit aan bij artikel 1 van de Wet op het Politieambt: politie moet bijdragen tot
de bescherming van individuele rechten en vrijheden en tot de democratische
ontwikkeling van de maatschappij.
De politiefunctie heeft twee kanten:
o preventief: ontregeling van de orde voorkomen
o repressief: ontregeling van de orde verhelpen wanneer er al iets gebeurd is
Dit sluit aan bij het onderscheid tussen:
o bestuurlijke politie: vooral preventief, gericht op openbare ordehandhaving
o gerechtelijke politie: vooral repressief, gericht op opsporing en vervolging van
misdrijven
Politiefunctie wordt gekenmerkt door:
− het regelen van sociale processen (2) al dan niet met het gebruik van
geweld (Bayley, 1994)
o Politie houdt zich bezig met het regelen van sociale processen.
o Dat betekent dat politie tussenkomt in situaties waar de sociale orde
verstoord is of dreigt verstoord te worden.
o Dit kan gaan om conflicten, openbare ordeproblemen, criminaliteit of
situaties waarin burgers bescherming nodig hebben.
o Politie kan daarbij soms gebruikmaken van dwang of geweld, maar enkel
wanneer de wet dit toelaat.
− ”the role of the police is best understood as a mechanism for the
distribution of nonnegotiable, coercive force employed in accordance
with the dictates of an intuitive grasp of situational exigencies” (Bittner,
1970, 46)
o Bittner benadrukt dat politie vooral wordt gekenmerkt door het kunnen
gebruiken van dwingende macht.
o Politie wordt vaak ingeschakeld in situaties waar snel moet worden beslist
en waar niet altijd onderhandeld kan worden.
o Het gaat dan om situaties waarin orde, veiligheid of rechten onmiddellijk moeten
worden beschermd.
− Gebruik van geweld onderscheidt politie van andere openbare machten
o Het gebruik van geweld is een kernkenmerk van de politie.
o De politie heeft het monopolie op legaal geweld binnen de
binnenlandse veiligheid.
o Dat betekent dat politie als enige organisatie binnen de binnenlandse
ordehandhaving wettelijk geweld of dwang mag gebruiken.
o Dit onderscheidt de politie van andere veiligheidsactoren, zoals private
veiligheidsdiensten of bijzondere inspectiediensten.
o Het leger kan ook geweld gebruiken, maar dat is in principe gericht op een
buitenlandse vijand en niet op gewone binnenlandse politiezorg.
o Geweldgebruik door politie is streng afgebakend: politie mag alleen dwang
of geweld gebruiken in situaties waarin de wet dat toestaat.
o Daarom krijgt geweldgebruik veel aandacht in de wetgeving en in de
wetenschappelijke literatuur over politie.
− Een politiedienst = onderdeel van de openbare macht, speciaal opgericht
ingericht, beheerd en uitgerust met het oog op het vervullen van
2
, opdrachten van bestuurlijke of gerechtelijke politie (memorie van
toelichting bij wetsontwerp WPA, 1991)
o Een politiedienst maakt deel uit van de openbare macht.
o Dat betekent dat politie niet zomaar een gewone organisatie is, maar een
instelling die door de overheid wordt opgericht en georganiseerd.
o Een politiedienst is specifiek opgericht, ingericht, beheerd en uitgerust om
politietaken uit te voeren.
o Die politietaken kunnen zowel bestuurlijk als gerechtelijk zijn.
o Bestuurlijke politie gaat vooral over het voorkomen van problemen en
het bewaren van de openbare orde.
o Gerechtelijke politie gaat vooral over het opsporen van misdrijven en het
verzamelen van bewijzen nadat er feiten zijn gepleegd.
− Vanaf WPA spreken we van een politiedienst (ipv korps of macht)
o WPA = Wet op het Politieambt.
o Vanaf de Wet op het Politieambt gebruikt men bewust de term
politiedienst in plaats van politiekorps of politiemacht.
o Die woordkeuze is belangrijk, omdat ze toont dat de politie niet alleen als
machtsorgaan wordt gezien.
o De term politiedienst benadrukt de dienstverlenende rol van de politie.
o Politie staat dus niet enkel in functie van de overheid of de machthebber,
maar ook ten dienste van de burger.
o Dit wijst op meer aandacht voor de positie van de burger tegenover de
politieorganisatie.
o Dienstverlening aan de burger wordt daardoor een belangrijk onderdeel
van de politietaak.
o Dit vormt een duidelijk verschil met bijvoorbeeld de Franse tijd, waar politie
vooral werd gezien als instrument van de machthebber.
o In de moderne visie moet politie niet alleen controleren of afdwingen, maar
ook beschermen, helpen en de burger ondersteunen.
Kern van de politiefunctie: art. 1 WPA (Wet op het Politieambt) en art. 123 WGP
(Wet op de geïntegreerde politie) - statuut:
• ‘De politiediensten vervullen hun opdrachten onder het gezag en de
verantwoordelijkheid van de overheden die daartoe door of krachtens de
wet worden aangewezen. Bij het vervullen van hun opdrachten van
bestuurlijke of gerechtelijke politie, waken de politiediensten over de
naleving en dragen zij bij tot de bescherming van de individuele rechten
en vrijheden, evenals tot de democratische ontwikkeling van de
maatschappij. Om hun opdrachten te vervullen, gebruiken zij slechts
dwangmiddelen onder de voorwaarden die door de wet worden bepaald’
(art. 1 WPA)
o De Wet op het Politieambt van 1992 is vandaag nog altijd belangrijk
voor de werking van de politie.
o Dit artikel bevat drie centrale elementen van de politiefunctie.
o 1. Politie werkt onder gezag en verantwoordelijkheid van
bevoegde overheden
Politiediensten handelen niet volledig zelfstandig.
Ze voeren hun opdrachten uit onder het gezag van overheden die
door de wet zijn aangeduid.
Dat betekent dat politie vooral een uitvoerende rol heeft.
De overheid bepaalt het beleid en stuurt de politie aan.
Op bestuurlijk vlak kan dat bijvoorbeeld de burgemeester zijn.
3
, Op gerechtelijk vlak is dat bijvoorbeeld de procureur des
Konings.
Politieambtenaren moeten dus ook verantwoording afleggen voor hun
optreden.
o 2. Politie beschermt individuele rechten en vrijheden
De politie moet niet alleen orde handhaven, maar ook bijdragen tot
de bescherming van de burger.
Het gaat om de bescherming van individuele rechten en vrijheden.
Politie moet dus functioneren binnen een democratische
rechtsstaat.
De politiefunctie is daarom ook verbonden met de democratische
ontwikkeling van de maatschappij.
o 3. Politie mag dwangmiddelen gebruiken, maar enkel binnen
wettelijke grenzen
Politie mag dwang of geweld gebruiken, maar alleen wanneer de
wet dat toelaat.
Het geweldsgebruik is dus niet onbeperkt.
Dit is belangrijk omdat politie wel over het monopolie op legaal
geweld beschikt, maar dat monopolie juridisch gecontroleerd moet
worden.
• ‘De politieambtenaren dragen te allen tijde en in alle omstandigheden bij
tot de bescherming van de medeburgers en tot de bijstand die deze
laatsten mogen verwachten, alsook, wanneer de omstandigheden het
vereisen, tot het doen naleven van de wet en tot het behoud van de
openbare orde. Zij nemen de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden in acht en verbinden zich ertoe die te doen naleven’ (art. 123
WGP)
o De Wet op de geïntegreerde politie is de wet die na het
Octopusakkoord de geïntegreerde politie heeft georganiseerd.
o Dit artikel vult de politiefunctie op een gelijkaardige manier in als de WPA.
o Beide wetten moeten samen worden gelezen, want ze zijn allebei nog van
belang voor het huidige politiebestel.
o Ook hier staat de bescherming van burgers centraal.
o Politieambtenaren moeten bijdragen tot de bescherming van medeburgers
en tot de bijstand die burgers mogen verwachten.
o Dit benadrukt opnieuw de dienstverlenende functie van de politie.
o Daarnaast moet de politie de wet doen naleven en de openbare orde
bewaren wanneer de omstandigheden dat vereisen.
o Openbare ordehandhaving blijft dus een kerntaak van de politie.
o Ook de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden staan
centraal.
o Politie moet deze rechten niet alleen respecteren, maar zich er ook toe
verbinden om ze te doen naleven.
o In beide artikels komen dus dezelfde basisideeën terug:
politie werkt onder gezag van bevoegde overheden
politie moet rechten en vrijheden beschermen
politie draagt bij aan democratische ontwikkeling
politie staat in dienst van de burger
politie bewaart de openbare orde
politie mag dwangmiddelen gebruiken, maar alleen binnen de
grenzen van de wet.
4
