- Inleiding in de psychologie samenvatting 2025/2026

PSYCHOLOGIE 2026
Inhoud
Examen......................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1: om te beginnen..........................................................................7
Waarover handelt de cursus............................................................................................7
Wat is psychologie – en wat is het niet............................................................................8
Het freud probleem......................................................................................................... 8
3 belangrijke kenmerken................................................................................................. 8
Het vijfstapsproces van de wetenschappelijke methode.................................................9
Types van psychologisch onderzoek..............................................................................10
Exemplarisch: gevalstudies........................................................................................12
Exemplarisch: correlationele studie 1.........................................................................13
Correlationele studie 2............................................................................................... 14
Experimentele studie 1: motivatie mannen................................................................15
Hoofd- en interactie-effecten......................................................................................... 16
Experimentele studie 2............................................................................................... 17
Ethische kwesties in onderzoek met mensen en dieren.................................................18
Hoofdstuk 2: zien.........................................................................................18
Subliminale Beïnvloeding............................................................................................... 18
Sensatie en perceptie.................................................................................................... 18
De zintuigen.................................................................................................................. 18
Drempelwaarden........................................................................................................... 19
Signaal detectie theorie................................................................................................. 19
Absolute drempelwaarden............................................................................................. 20
Differentiële drempelwaarden.......................................................................................20
Bottom-up & top-down verwerking................................................................................21
Perceptuele ambiguïteit en distortie..............................................................................21
Nabeelden.................................................................................................................. 21
Perceptuele illusies..................................................................................................... 21
Ambigue figuren......................................................................................................... 22
Perceptuele constanties................................................................................................. 22
Informatieintegratie in tijd en ruimte.............................................................................23
Dieptezicht.................................................................................................................... 23
Experimenten over het visueel sensorieel geheugen....................................................24
Subliminale beïnvloeding............................................................................................... 25
Hoofdstuk 3: pavlovs hond en thornidikes kat...............................................26


1

, 2 vormen van leren....................................................................................................... 26
Klassieke conditionering................................................................................................ 27
Aversieve conditionering............................................................................................ 28
Prikkelveralgemening (generalisatie).........................................................................30
Prikkeldiscriminatie.................................................................................................... 30
Hogere-orde-conditionering........................................................................................30
Watson en ‘Kleine Albert’........................................................................................... 31
Operante conditionering................................................................................................ 32
Aanleren van ongewoon gedrag.................................................................................34
Aanleren van een complexe sequentie van gedragingen...........................................35
Discriminatieve controle............................................................................................. 35
Token economy.......................................................................................................... 35
APOPO-ratten.............................................................................................................. 35
Straf............................................................................................................................ 36
De bijgeloofexperimenten.......................................................................................... 37
Vragen stellen aan dieren door operante conditionering............................................38
Enkele bedenkingen bij conditionering..........................................................................39
Andere vormen van leren........................................................................................... 39
Invloed van Skinner en het behaviorisme...................................................................39
Hoofdstuk 4: de wortel en de stok.................................................................41
Het Monty Hall dilemma................................................................................................ 41
Slimme duiven............................................................................................................ 41
Falende beloning........................................................................................................... 42
Biologische beperkingen............................................................................................. 42
Onverwacht gedrag bij kinderen.................................................................................42
Onverwacht gedrag bij volwassenen..........................................................................42
Het principe van de wortel en de stok...........................................................................43
Beloningen en stereotypie............................................................................................. 43
Joodse wijsheid........................................................................................................... 44
Motivatie als drijvende kracht........................................................................................ 44
Punished by rewards...................................................................................................... 45
Op school.................................................................................................................... 46
Op het werk................................................................................................................ 46
Hij en zij wel, maar ik niet!............................................................................................ 47
Straffen en belonen … in opvoeding..............................................................................47
Intrinsieke en extrinsieke motivatie...............................................................................47
culturele verschillen in het ondermijnende effect van beloningen.................................48
Skinner: voor en tegen.................................................................................................. 48


2

,Hoofdstuk 5: herinneringen..........................................................................50
Steve titus..................................................................................................................... 50
Een algemeen model van het geheugen.......................................................................50
Studie van het autobiografisch geheugen.....................................................................51
aan de hand van associaties.......................................................................................51
Aan de hand van dagboekaantekeningen...................................................................51
Het geheugen van ooggetuigen.....................................................................................52
3 stadia.......................................................................................................................... 52
Vertekeningen bij het inprenten van informatie.........................................................53
Beïnvloeding tijdens het bewaren van informatie.......................................................54
Oproepen van info...................................................................................................... 55
Metakennis van ons geheugen: weten we wat we weten?.............................................56
Inplanten van herinneringen.......................................................................................... 57
Verdrongen herinneringen feit of fictie?........................................................................58
Debat.......................................................................................................................... 58
Hoofdstuk 7: wat doen andere?.....................................................................59
Inleiding......................................................................................................................... 59
Persoonlijkheidstrekken vs. situatiekenmerken.............................................................59
Sociale gedragsnormen................................................................................................. 59
Conformisme of hoe een meerdereid ons gedrag kan beïnvloeden...............................59
Informationeel conformisme & innerlijke acceptatie...................................................60
Ongewenst informationeel conformisme....................................................................60
Van sociale beïnvloeding naar openlijke volgzaamheid..............................................61
Varianten van de Asch-studies...................................................................................62
De invloed van het aantal........................................................................................... 62
Conformisme door informatieve beïnvloeding............................................................62
Een andere dissident in de groep: wat nu?.................................................................63
Is conformisme historisch en cultureel bepaald?........................................................63
Gewenste en ongewenste effecten van normatieve sociale invloed..............................63
Innovatie of minderheidsbeïnvloeding...........................................................................64
Gehoorzaamheid aan een autoriteit..............................................................................67
Situationele beïnvloeding........................................................................................... 68
Het probleem van de omstaander.................................................................................69
Hoofdstuk 8: waarom doet die dat?...............................................................73
Inleiding......................................................................................................................... 73
Worden priesters pedofielen of worden pedofielen priesters?....................................73
Winnen… en verliezen................................................................................................ 73
Attributietheorie............................................................................................................ 74


3

, Normatieve attributietheorie van Kelley: het covariatiemodel....................................74
Gebrek aan consensus................................................................................................ 75
opvallendheid............................................................................................................. 75
De fundamentele attributiefout.....................................................................................76
Culturele verschillen in attributie...................................................................................77
Verschil tussen actor en observator...............................................................................78
Psychotherapie.............................................................................................................. 79
Verklaar je gedrag op de gunstigste manier..................................................................80
Blame the booze............................................................................................................ 80
Hoofdstuk 10: kiezen en oordelen.................................................................81
15 Vragen...................................................................................................................... 81
Heuristieken & denkfouten representativiteit................................................................81
Representativiteit....................................................................................................... 81
Voorspellen van onzekere gebeurtenissen.................................................................84
Niet-regressieve voorspelling.....................................................................................85
Availability..................................................................................................................... 87
Schatten van kansen.................................................................................................. 89
Verankeringen en aanpassingen................................................................................92
Thinking fast and slow................................................................................................ 95
Hoofdstuk 12:Fraude en vooroordelen...........................................................99
The bad guys................................................................................................................. 99
Het topje van de ijsberg................................................................................................. 99
In goed gezelschap................................................................................................... 100
Questionable research pracices’..................................................................................101
Vaak geen kwaad opzet; maar.................................................................................102
Als de gegevens te mooi zijn.......................................................................................103
Over naar geneeskunde........................................................................................... 104
Zoeken naar de oorzaken van wetenschappelijke fraude............................................104
Zien wat je wilt zien: de effecten van vooringenomenheid..........................................105
Intelligentie en erfelijkheid.......................................................................................... 107
Vooringenomenheid en fraude.................................................................................107
Intillegentie als meetbaare grootheid.......................................................................108
Intelligentietest in de VS........................................................................................... 108
The never ending story................................................................................................ 109

EXAMEN
 40 vragen
o Correct antwoord + 3 ‘afleiders’
 Iemand die alles kent verdient: 40/40


4

, Iemand die niets kent verdient: 0/40
 Iemand die gokt op elke vraag
o Zonder bestraffing: 40 x (1/4 x 1) = 10/40
o Met bestraffing: 40 x (1/4 x 1 + 3/4 “kans om foutief te antwoorden” x (-
1/3)) = 0/40
 4 situaties bij quotering
1. Je kent het antwoord: 1 x 1 + 0 x (-1/3) = 1
2. 2 alternatieve uitschakelen: ½ x 1 + ½ x (-1/3) = + 1/3
o ½ om juist te gokken in onderstelling dat 2 alternatieven fout zijn
o ½ kans om foutief te worden bestraft
o + 1/3  stel u voor je doet da bij 9 vragen = 1/3 x 9 = 3
 Dit is meer dan als je ze openlaat = 0
3. Je kan 1 alternatief uitschakelen: 1/3 x 1 + 2/3 x (-1/3) = + 1/9
o 2/3 kans om foutief te gokken + 1/9
o Als je dit bij 9 vragen doet: 1/9 x 9 = gemiddeld 1 punt
4. Je kan geen alternatief uitschakelen: ¼ x 1 + ¾ x (- 1/3) = 0

 Cesuurbepaling
o Methode de groot
 Vooraf selecteren een 10-tal cesuurvragen
 Geschikt om uit te gaan of iemand verdient om slagen of niet
 = cesuurvraag  vraag die pijlt naar essentiële
zaken, niet te moeilijk, niet te gemakkelijk, geschikt
voor “grensstudent”
 P-waarde = proportie studenten die vraag correct hebben
beantwoord
 Geeft schatting van studenten die verdienen te
slagen en degene van niet
 Nagaan in de cumulatieve resultatenverdeling met welke
uitslag deze p-waarde overeenkomt  x/40 (= wordt de
cesuur)
 vervolgens lineaire transformatie precieze transformatie niet
vooraf bekend
 Gebruik lineaire transformatie  op /20




 Voorbeeld




5

,o Na examen kijken naar hoeveel percentage van de studenten de
cesuurvragen correct hebben beantwoord
 Hiervan gemiddelde berekenen
 .60  60% verdient om te slagen
 Cumulatieve verdeling
 40/40  1 persoon = 0.005
 Cumulatief tot 60% en kijken naar wat het overeenkomt
o 21/40
o Cesuur moeilijker  onder 20/40
o Cesuur makkelijker  boven 20/40




6

,HOOFDSTUK 1: OM TE BEGINNEN

WAAROVER HANDELT DE CURSUS

 Psychologie wordt verkeerd ingeschat
o Onderschat: vb. wat doet een psycholoog? Niet nuttig
o Overschat: vb. alles kan tegen mij worden gebruikt wat ik nu zeg tegen
iemand die psychologie doet
 Voorbeelden vragen
o Leugendetector: een leugendetector is opmerkelijk accuraat in het
opsporen van lichamelijke reacties die erop wijzen dat een verdachte liegt
 Fout: er is opvallend weinig objectief bewijs voor de effectiviteit van
leugendetectors. zelfs iemand met jaren ervaring kan iemand ten
onrechte beschuldigen van liegen
 Maar: vb. masterstudenten  Politie zei kies kaart en leg terug, en
politie laat kaarten zien en student moet zeggen nee dat is het niet
(liegt 1 x)
 Politie raadt de kaart
 1/10 dat hij correct was voor gewoon te gokken
o Kans 2x juist gokken: 1/10 x 1/10 = 1/100
 Je moet de frequentie weten van liegt iemand of liegt iemand niet +
wat zegt de leugendetector (dat iemand liegt of iemand niet liegt)
 Politie zoekt alijd naar conformatie  naar frequenties die
hem gelijk geven
o Geheugen: vele dingen die we meemaken worden niet bewaard in het
geheugen
 Waar: het grootste deel van de informatie rond ons komt nooit in
het geheugen terecht, en wat er wel in terecht komt wordt vaak
vervormd
o Spiegelbeeld: alleen mensen herkennen zichzelf in hun spiegelbeeld
 Niet waar: skinner en zijn medewerkers toonden aan dat de
columba livia domestica (huisduif) zichzelf herkent in de spiegel
 Maar: andere onderzoekers probeerde onderzoek van Skinner te
repliceren maar konden het niet
o Beide vierkanten in het midden zijn gelijk
o Intelligentie: intelligentie is een zuiver
aangeboren trek die onveranderd blijft
gedurende iemands leven
 Fout: intelligentie is het resultaat van zowel erfelijkheid als
omgevingsinvloeden, en kan veranderen gedurende het leven
o Mentale stoornis: de meest frequente mentale stoornis komt voor bij
30% van de bevolking
 Waar: depressie, de meest frequente mentale stoornis, komt ooit
tijdens het leven voor bij 30% van de bevolking
o Het herhaaldelijk zien van hetzelfde gezicht zorgt ervoor dat we er minder
van gaan houden
 Fout: vertrouwde mensen (en hun gezicht) vinden we over het
algemeen aangenamer dan minder vertrouwde




7

,WAT IS PSYCHOLOGIE – EN WAT IS HET NIET

 Definitie, psychologie is…
o de wetenschappelijke studie v/d mentale processen en gedrag (Roediger et
al. 1996)
o de empirische studie v/h gedrag en de mentale processen (Zimbardo et al.
2009)
 APA: American Psychological Association
 Andere wetenschappen bestuderen ook gedrag
o Economie + criminologie: beperkt aan deel gedrag
o Sociologie is breder dan die 2 maar een andere benadering
 Verschil in methode om gedrag te bestuderen
 Psychologie betwist ongefundeerde uitspraken van pseudowetenschappelijke aard
o Pseudowetenschap: vb. astrologie, grafologie, toekomstvoorspelling
 40% tot 75% hecht geloof aan telepathie, helderziendheid, …
 Recente studie van Daryl Bem over voorspellen van toekomst: 9 experimenten
beschreven die volgens hem aantonen dat mensen toekomst kunnen voorspellen
o Vb. Proefpersoon heeft hand op drukknop en moet aangeven welke ‘juist’ is
 Pas wanneer hij keuze heeft gemaakt kiest een random processor in
de computer het “correcte” antwoord
 Student kiest eerst en antwoord stond nog niet vast  pas
achteraf wordt het antwoord gekozen
 58% juiste keuze  volgens hem significant anders dan 50% toeval
 Onderzoekers opnieuw gedaan  niemand zelfde resultaten



HET FREUD PROBLEEM

 Minder dan 10% van de APA-leden onderschrijven ideeën van freud
o Freud is geen psycholoog  een arts, psychiater
o Psychoanalyse is niet mainstream
 Nog minder onderschrijven de ideeën van Jung


3 BELANGRIJKE KENMERKEN

1. Systematisch empirisme: onderzoeksbenadering vertrekt van sensorische
ervaring en observatie als onderzoeksgegevens
o Geen gezagsargumenten
 Vb. Francecsco Sizi  gezagsargumenten, het vertrekt niet uit
observaties
o Gebrek?  dwaling
 Vb. Benjamin Rush aderlatingen bij patiënten (gele koorts)
 Als patiënt beter werd zegt hij dat het causaal is. Maar als
iemand stierf na de aderlating zei hij ‘het was al te laat’
o Poppers kritiek op psychoanalyse van Freud
 Freud gaf altijd een verklaring na de feiten
 Freud had een beperkt aantal patiënten
2. Publiek verifieerbare kennis


8

, o Eis van repliceerbaarheid
 Verwachten van observaties dat die repliceerbaar zijn
o Zelfde procedure  zelfde resultaten
o Peer review: bekeken door anonieme beoordelaars (experts)
3. Toetsbare theorieën
o Falsifieerbaarheid: fouten zijn in principe aantoonbaar
 Het kan pas wetenschappelijk zijn als er kan aangetoond worden dat
het fout is
 Vb. God bestaat ≠ wetenschappelijk
 Je kan niet aantonen wat er zou zijn mocht god niet bestaan
o Popper over psychoanalyse: geen falsifieerbare theorie
 ‘Nixons oeidpale drang naar falen’
 Opvoeding van nixon maakt dat hij zijn eigen ruiten heeft
ingegooid
o Syndroom gilles de la tourette:
 Psychoanalysen hebben het toegeschreven aan de opvoeding
 Maar is een neurologische stoornis
o Toetsbaarheid kan variëren met tijd
 Vb. Grieken over intelligentie wat niet toetsbaar was toen  nu wel
want we hebben testen



HET VIJFSTAPSPROCES VAN DE WETENSCHAPPELIJKE METHODE

1. Hypothese ontwikkelen
o Hypothese: een uitspraak die het resultaat van een wetenschappelijke
studie voorspelt
 Vb. We hebben 2 leermethoden, ik denk dat methode A beter is dan
B
o Operationele definities: exacte procedures om experimentele condities
en metingen van resultaten vast te leggen
 Vb. Methode a is beter dan b  wat bedoel je met beter?
2. Gecontroleerde test
o Onafhankelijke variabele: de variabele die door de onderzoeker
gemanipuleerd wordt
 Vb. Ik kan groep kinderen laten leren met methode A en andere B
 Ik manipuleer wie in welke groep komt = leermethode is de
onafhankelijke variabele
o Randomisatie: enkel gebruik maken van toeval voor het vastleggen van
de aanbiedingsvolgorde van de stimuli of toewijzen van proefpersonen aan
condities
 Op toeval toewijzen
3. Objectieve gegevens verzamelen
o Gegevens (data): informatie verzameld door de onderzoeker voor het
testen van de hypothese
o Afhankelijke variabele: het gemeten resultaat v/e studie, de responsen
van deelnemers in een studie
 Nagaan of er een effect is van de OV op da AV
4. Analyseren van de resultaten
o Gebaseerd op statische analyse, aanhouden of verwerpen v/d hypothese
5. Publiceren, bekritiseren, en repliceren van de resultaten


9

, TYPES VAN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK

1. Naturalistische observatie
o Vaak eerste stap in meer gecontroleerd onderzoek
o Vb. kijken naar geweld op TV 18.000 moorden
 Zorgt kijken naar geweld voor meer gewelddadig gedrag
o Probleem: mensen gaan zich anders gedragen wanneer ze worden
geobserveerd
2. Gevalstudie
o Uitvoerige studie van 1 persoon of 1 geval
 Vb. Freuds psychoanalyse
 Vb. Staaf in gezicht  gedrag verandert
o Gevaar van getuigenisverklaringen
o Frequent in neuropsychologie
3. Interview
o Directe bevraging
o Training voor onderzoeker: neutraliteit!
o Vb. bij 1500 jongeren duidelijk verband tussen: kijken naar geweld &
agressief gedrag
o Een verband vertelt niks over causaliteit
 Zou kunnen dat kinderen die eerder agressief zijn een voorkeur
hebben om te kijken naar geweld
4. Survey
o Verzamelen van steekproef van opinies
o HUMO: een onderzoeker zoekt bevraagde personen, representatief over de
populatie waarvoor ze uitspraak willen doen
o Fout: Dewey (republieker) & Truman (democrat)
 Tijdens de verkiezingen van 1948 voorspelden telefonische
peilingen dat Dewey zou winnen, omdat vooral rijke mensen
telefoons hadden. Uiteindelijk won Truman, ondanks de
verwachtingen.
o W.E.I.R.D participants
 Westen - Educated - Industrialized - Rich – Democratic
 Mensen bevragen uit deze groep
 Proefgroepen zijn niet aselect gekozen
5. Psychologische tests
o Cognitieve test
 Schoolvorderingen
 Intelligentietest:
 Individuele test & collectieve test (duurt
minder lang)
o Collectieve: RAVEN progressive
matrices test



10