2025-2026 A.D.L
Inhoudsopgave
1. Leven met onzekerheid: Waarom het onbekende meer pijn doet dan we denken.......................................3
Onzekerheid..........................................................................................................................................................3
Intolerantie van onzekerheid (IU).........................................................................................................................3
Types van onzekerheid..........................................................................................................................................5
Onzekerheid in stoornissen...................................................................................................................................5
Omgaan met onzekerheid.....................................................................................................................................5
Onzekerheid in de werkcontext.............................................................................................................................6
Onderzoek.............................................................................................................................................................6
Van theorie naar metingen...............................................................................................................................7
Methoden en metingen....................................................................................................................................7
2. Wanneer spanning om aandacht vraagt..................................................................................................... 8
Inleiding.................................................................................................................................................................8
Conflict..................................................................................................................................................................8
Perspectieven op conflict......................................................................................................................................8
Conflict en stress...................................................................................................................................................8
Persoonlijkheid en conflictgedrag.........................................................................................................................9
Conflict culturen of intercultureel conflict..........................................................................................................10
Vredestichting.....................................................................................................................................................10
3. Ongeldige inferentie na selectie............................................................................................................... 11
Data analyse.......................................................................................................................................................11
Simulatiestudie....................................................................................................................................................13
Geldige post-selectie inferentie..........................................................................................................................15
4. Psychologie en kunst................................................................................................................................ 16
Onderzoek...........................................................................................................................................................16
ERC......................................................................................................................................................................16
Palettes................................................................................................................................................................18
Algemene conclusies...........................................................................................................................................21
5. Gedragsadaptatie..................................................................................................................................... 22
Habituatie...........................................................................................................................................................22
Sensitisatie..........................................................................................................................................................22
Oorsprong........................................................................................................................................................22
Nieuwe definitie..............................................................................................................................................23
Translationeel onderzoek naar pijnsensibilisatie............................................................................................23
Contextafhankelijkheid van pijnsensitisatie....................................................................................................24
Conclusie.............................................................................................................................................................25
6. Sensorische en multi-sensorische hypersensitiviteit..................................................................................26
1
,2025-2026 A.D.L
Inleiding...............................................................................................................................................................26
Chronische pijn....................................................................................................................................................26
Terminologie.......................................................................................................................................................26
Nociceptieve en niet-nociceptieve responsen.....................................................................................................30
7. Dierenmodellen van psychopathologie..................................................................................................... 33
Inleiding...............................................................................................................................................................33
Modelleren van aspecten van stoornissen..........................................................................................................33
Meerwaarde van dierenmodellen.......................................................................................................................35
Conclusie.............................................................................................................................................................39
8. De cruciale rol van domeinspecifieke vaardigheden in het vroegschoolse onderwijs.................................39
Inleiding...............................................................................................................................................................39
Numerieke vaardigheden....................................................................................................................................39
Getalbegrip (=number sense)..........................................................................................................................39
Meer dan kwantiteit........................................................................................................................................40
Vroege numerieke vaardigheden....................................................................................................................40
Netwerkanalyse...............................................................................................................................................41
Associatie met wiskunde prestaties................................................................................................................41
Geslachtsverschillen........................................................................................................................................41
Heterogeniteit.................................................................................................................................................42
Hoog presterende kinderen............................................................................................................................42
Andere domein-specifieke vaardigheden............................................................................................................43
De impact van onderwijs.....................................................................................................................................43
Domein-specifieke vaardigheden in het kleuteronderwijs te stimuleren...........................................................44
Domeinspecifieke vroege interventies op school...........................................................................................44
Domein-specifieke vroege interventies thuis.................................................................................................45
Domein-algemene interventies.......................................................................................................................45
Conclusie.............................................................................................................................................................45
9. De integratie van minderheden in diverse samenlevingen........................................................................46
Intergroep harmonie...........................................................................................................................................46
Intergroep contact en harmonie.....................................................................................................................46
De rol van (school) diversiteitsbenaderingen en klimaten.............................................................................47
Inclusie van minderheden...................................................................................................................................48
Meerdere vormen van steun voor sociale verandering..................................................................................48
Positief en negatief intergroepscontact en steun voor sociale verandering..................................................49
Rol van de bredere intergroepscontext..........................................................................................................50
10. Pedagogie van hoop in/voor de 21e eeuw............................................................................................... 52
Hedendaagse discussie over pedagogieën van hoop.........................................................................................52
Psychologisch perspectief op hoop.................................................................................................................52
Kritische pedagogieën van hoop.....................................................................................................................52
De achterlating van hoop................................................................................................................................52
Lea Dasberg, de jaren 80 en hoop als onze pedagogische plicht.......................................................................53
Lea Dasberg.....................................................................................................................................................53
Ideeën over pedagogieën van hoop................................................................................................................53
2
,2025-2026 A.D.L
1. Leven met onzekerheid: Waarom het onbekende meer pijn doet dan we
denken
Onzekerheid
Berekeningen van onzekerheid bemiddelen acute stressreacties bij mensen
Ambiguïteitsverschijnselen: komen en gaan
- Duizeligheid
- Vermoeidheid
- Fotofobie
- Prikkelbaarheid
- Fonofobie
- Visuele aura
- Zintuiglijke veranderingen
- Afasie (spraakstoornissen)
- Tinnitus
- Misselijkheid en braken
de symptomen zijn niet zorgwekkend, maar vooral de onzekerheid over de lichamelijke klacht
Onzekerheid verhoogt dreigingsbewustzijn, autonome opwinding en repetitief denken
De hersenen kunnen geen stabiele voorspelling doen over wat er gebeurt of wat er vervolgens moet
gebeuren
Onzekerheid kan een sterkere stressreactie veroorzaken dan voorspelbare negatieve uitkomsten: niet
weten is erger dan weten dat er iets ergs gaat gebeuren
Onzekerheid is een toestand die ontstaat wanneer iemand de uitkomst niet met zekerheid kan interpreteren
of voorspellen
Natuurlijk onderdeel van het leven
Invloed op hoe men beslissingen neemt en ongemak ervaren
Onvermogen om de betekenis van gebeurtenissen te bepalen, een definitieve waarde toe te kennen
aan objecten/gebeurtenissen en uitkomsten nauwkeurig te voorspellen
In een staat of conditie die niet volledig gekend is
Onzekerheid als een psychologische stressor
Onzekerheid verhoogt salience: meerdere mogelijke uitkomsten
Leidt tot concurrerende voorspellingen en voorspellingsconflicten geen eenduidig stabiel antwoord
voor het brein
Voorspellingsconflicten vormen een biologische uitdaging
Over soorten heen is de standaardreactie: angst en stress (zonder objectief gevaar)
Chronische blootstelling aan onzekerheid verhoogt risico op angst, stress en stemmingsstoornissen
o Mate van blootstelling afhankelijk van individuele factoren (bv. persoonlijkheidskenmerken
temperament, intolerantie) en omgevingsfactoren
Intolerantie van onzekerheid (IU)
Wel
Dispositionele moeilijkheid om ‘niet weten’ te tolereren
Aversieve emotionele reactie op ontbrekende informatie
in persoonlijkheid beschouwd als contrast van lagere orde, geassocieerd met neuroticisme
Niet
Angstgevoeligheid
Behoefte aan afsluiting
Ambiguïteitstolerantie
= transdiagnostisch concept: draagt bij aan veel moeilijkheden
Cognitieve mechanismen
Drie mechanismen
o Zorgen maken: strategie om om te gaan met onzekerheid, cognitieve vermijding van
emotionele toestand door in analytische modus (vb. plannen) te gaan, verlaagd geloof in
3
, 2025-2026 A.D.L
eigen probleemoplossing
o Catastroferen: uitgaan van het worst-case scenario, negatieve probleemoriëntatie, neutrale
of positieve mogelijkheden zien als onmogelijk, overschatten van de kans op en ernst van de
negatieve uitkomsten
o Bedreigingen monitoren/hypervigilatie: constante en actieve scanning voor potentiële
dreigingen
Evolutionair en functioneel, pogingen om onzekerheid te verlagen op korte termin, maar verhogen
arousal, angst, gedragsmatige beperkingen op lange termijn
Niet enkel psychologisch, maar ook invloed op fysiologie (vb. COPD)
Emotionele gevolgen
Versterkt negatieve emoties
o Meer angst en vrees: onzekerheid wordt ervaren als een dreigend gevaar
o Meer woede/prikkelbaarheid: onzekerheid als een oneerlijke hindernis
o Meer verdriet/demoralisatie = pessimistische zekerheid: altijd uitgaan van het negatieve)
Dempt positieve emoties
o Minder opwinding en vreugde, zelfs in potentieel positieve contexten
o Minder verwachting van beloning (vooral bij depressie)
o Moeite om van positieve momenten te genieten
Verhoogt emotionele ontregeling na verloop van tijd
o Zelfreguleringsvermoeidheid: vermoeid de cognitieve energiebronnen
Chronische stress en hogere kans op burn-out
o Maladaptieve emotieregulatie: meer piekeren, meer onderdrukking, grotere kwetsbaarheid
voor vermijding en terugtrekking
Helpen op korte termijn, maar verhogen fysiologische stress op lange termijn
Verhindert adaptieve emotieregulatie en dempt positieve emoties
Gedragsmatige gevolgen
Gedragsmatige strategieën om onzekerheid te verlagen (hoge IU)
Vermijding: vermijden van situaties met onzekere uitkomsten
Veiligheidsgedrag: controleren, geruststelling zoeken, overmatig plannen om veiligheid te creëren
Informatie zoeken: overmatig onderzoek (inclusief digitaal controleren)
Uitstelgedrag en perfectionisme: actie uitstellen om onzekerheid te vermijden
Controle-gedrag: overmatig functioneren om fouten te voorkomen
vermindert kortstondig de distress, maar houdt de angst op lange termijn in stand (transdiagnostisch)
Fysiologische correlaten
IU is gekoppeld aan veranderde anticipatie en salience-verwerking
Meer activatie in anterior insula en amygdala tijdens onzekere anticipatie (fMRI) bij personen met
hoge levels van IU
Minder activatie in prefrontale rekrutering (dlPFC/vlPFC): zwakkere top-down regulering
ACC-betrokkenheid: veranderde conflictmonitoring
Schrikreactie: vaak meer tijdens onvoorspelbare dreiging.
Corrugator: meer negatieve valentie tijdens anticipatie
SCR: minder consistent in geïnstrueerde onzekerheidstaken
Limbisch systeme interpreteert ambiguiteit als een mogelijke dreiging,
wat intern onze activiteit van de prefrontale cortex onderdrukt
hoe meer onzekerheid men voelt, hoe minder men adaptief kan
reageren of handelen
Herschikking van reactie mogelijk: strategieën en technieken kan
nieuwe neurale paden activeren (seeking systeem: exploratie, leren,
betekenis zoeken)
Onzekerheid en anticipatie bij angst
Brein heeft anticipatorisch systeem: taak om constant predicites te maken en ons lichaam hierop voor
te bereiden
4
Inhoudsopgave
1. Leven met onzekerheid: Waarom het onbekende meer pijn doet dan we denken.......................................3
Onzekerheid..........................................................................................................................................................3
Intolerantie van onzekerheid (IU).........................................................................................................................3
Types van onzekerheid..........................................................................................................................................5
Onzekerheid in stoornissen...................................................................................................................................5
Omgaan met onzekerheid.....................................................................................................................................5
Onzekerheid in de werkcontext.............................................................................................................................6
Onderzoek.............................................................................................................................................................6
Van theorie naar metingen...............................................................................................................................7
Methoden en metingen....................................................................................................................................7
2. Wanneer spanning om aandacht vraagt..................................................................................................... 8
Inleiding.................................................................................................................................................................8
Conflict..................................................................................................................................................................8
Perspectieven op conflict......................................................................................................................................8
Conflict en stress...................................................................................................................................................8
Persoonlijkheid en conflictgedrag.........................................................................................................................9
Conflict culturen of intercultureel conflict..........................................................................................................10
Vredestichting.....................................................................................................................................................10
3. Ongeldige inferentie na selectie............................................................................................................... 11
Data analyse.......................................................................................................................................................11
Simulatiestudie....................................................................................................................................................13
Geldige post-selectie inferentie..........................................................................................................................15
4. Psychologie en kunst................................................................................................................................ 16
Onderzoek...........................................................................................................................................................16
ERC......................................................................................................................................................................16
Palettes................................................................................................................................................................18
Algemene conclusies...........................................................................................................................................21
5. Gedragsadaptatie..................................................................................................................................... 22
Habituatie...........................................................................................................................................................22
Sensitisatie..........................................................................................................................................................22
Oorsprong........................................................................................................................................................22
Nieuwe definitie..............................................................................................................................................23
Translationeel onderzoek naar pijnsensibilisatie............................................................................................23
Contextafhankelijkheid van pijnsensitisatie....................................................................................................24
Conclusie.............................................................................................................................................................25
6. Sensorische en multi-sensorische hypersensitiviteit..................................................................................26
1
,2025-2026 A.D.L
Inleiding...............................................................................................................................................................26
Chronische pijn....................................................................................................................................................26
Terminologie.......................................................................................................................................................26
Nociceptieve en niet-nociceptieve responsen.....................................................................................................30
7. Dierenmodellen van psychopathologie..................................................................................................... 33
Inleiding...............................................................................................................................................................33
Modelleren van aspecten van stoornissen..........................................................................................................33
Meerwaarde van dierenmodellen.......................................................................................................................35
Conclusie.............................................................................................................................................................39
8. De cruciale rol van domeinspecifieke vaardigheden in het vroegschoolse onderwijs.................................39
Inleiding...............................................................................................................................................................39
Numerieke vaardigheden....................................................................................................................................39
Getalbegrip (=number sense)..........................................................................................................................39
Meer dan kwantiteit........................................................................................................................................40
Vroege numerieke vaardigheden....................................................................................................................40
Netwerkanalyse...............................................................................................................................................41
Associatie met wiskunde prestaties................................................................................................................41
Geslachtsverschillen........................................................................................................................................41
Heterogeniteit.................................................................................................................................................42
Hoog presterende kinderen............................................................................................................................42
Andere domein-specifieke vaardigheden............................................................................................................43
De impact van onderwijs.....................................................................................................................................43
Domein-specifieke vaardigheden in het kleuteronderwijs te stimuleren...........................................................44
Domeinspecifieke vroege interventies op school...........................................................................................44
Domein-specifieke vroege interventies thuis.................................................................................................45
Domein-algemene interventies.......................................................................................................................45
Conclusie.............................................................................................................................................................45
9. De integratie van minderheden in diverse samenlevingen........................................................................46
Intergroep harmonie...........................................................................................................................................46
Intergroep contact en harmonie.....................................................................................................................46
De rol van (school) diversiteitsbenaderingen en klimaten.............................................................................47
Inclusie van minderheden...................................................................................................................................48
Meerdere vormen van steun voor sociale verandering..................................................................................48
Positief en negatief intergroepscontact en steun voor sociale verandering..................................................49
Rol van de bredere intergroepscontext..........................................................................................................50
10. Pedagogie van hoop in/voor de 21e eeuw............................................................................................... 52
Hedendaagse discussie over pedagogieën van hoop.........................................................................................52
Psychologisch perspectief op hoop.................................................................................................................52
Kritische pedagogieën van hoop.....................................................................................................................52
De achterlating van hoop................................................................................................................................52
Lea Dasberg, de jaren 80 en hoop als onze pedagogische plicht.......................................................................53
Lea Dasberg.....................................................................................................................................................53
Ideeën over pedagogieën van hoop................................................................................................................53
2
,2025-2026 A.D.L
1. Leven met onzekerheid: Waarom het onbekende meer pijn doet dan we
denken
Onzekerheid
Berekeningen van onzekerheid bemiddelen acute stressreacties bij mensen
Ambiguïteitsverschijnselen: komen en gaan
- Duizeligheid
- Vermoeidheid
- Fotofobie
- Prikkelbaarheid
- Fonofobie
- Visuele aura
- Zintuiglijke veranderingen
- Afasie (spraakstoornissen)
- Tinnitus
- Misselijkheid en braken
de symptomen zijn niet zorgwekkend, maar vooral de onzekerheid over de lichamelijke klacht
Onzekerheid verhoogt dreigingsbewustzijn, autonome opwinding en repetitief denken
De hersenen kunnen geen stabiele voorspelling doen over wat er gebeurt of wat er vervolgens moet
gebeuren
Onzekerheid kan een sterkere stressreactie veroorzaken dan voorspelbare negatieve uitkomsten: niet
weten is erger dan weten dat er iets ergs gaat gebeuren
Onzekerheid is een toestand die ontstaat wanneer iemand de uitkomst niet met zekerheid kan interpreteren
of voorspellen
Natuurlijk onderdeel van het leven
Invloed op hoe men beslissingen neemt en ongemak ervaren
Onvermogen om de betekenis van gebeurtenissen te bepalen, een definitieve waarde toe te kennen
aan objecten/gebeurtenissen en uitkomsten nauwkeurig te voorspellen
In een staat of conditie die niet volledig gekend is
Onzekerheid als een psychologische stressor
Onzekerheid verhoogt salience: meerdere mogelijke uitkomsten
Leidt tot concurrerende voorspellingen en voorspellingsconflicten geen eenduidig stabiel antwoord
voor het brein
Voorspellingsconflicten vormen een biologische uitdaging
Over soorten heen is de standaardreactie: angst en stress (zonder objectief gevaar)
Chronische blootstelling aan onzekerheid verhoogt risico op angst, stress en stemmingsstoornissen
o Mate van blootstelling afhankelijk van individuele factoren (bv. persoonlijkheidskenmerken
temperament, intolerantie) en omgevingsfactoren
Intolerantie van onzekerheid (IU)
Wel
Dispositionele moeilijkheid om ‘niet weten’ te tolereren
Aversieve emotionele reactie op ontbrekende informatie
in persoonlijkheid beschouwd als contrast van lagere orde, geassocieerd met neuroticisme
Niet
Angstgevoeligheid
Behoefte aan afsluiting
Ambiguïteitstolerantie
= transdiagnostisch concept: draagt bij aan veel moeilijkheden
Cognitieve mechanismen
Drie mechanismen
o Zorgen maken: strategie om om te gaan met onzekerheid, cognitieve vermijding van
emotionele toestand door in analytische modus (vb. plannen) te gaan, verlaagd geloof in
3
, 2025-2026 A.D.L
eigen probleemoplossing
o Catastroferen: uitgaan van het worst-case scenario, negatieve probleemoriëntatie, neutrale
of positieve mogelijkheden zien als onmogelijk, overschatten van de kans op en ernst van de
negatieve uitkomsten
o Bedreigingen monitoren/hypervigilatie: constante en actieve scanning voor potentiële
dreigingen
Evolutionair en functioneel, pogingen om onzekerheid te verlagen op korte termin, maar verhogen
arousal, angst, gedragsmatige beperkingen op lange termijn
Niet enkel psychologisch, maar ook invloed op fysiologie (vb. COPD)
Emotionele gevolgen
Versterkt negatieve emoties
o Meer angst en vrees: onzekerheid wordt ervaren als een dreigend gevaar
o Meer woede/prikkelbaarheid: onzekerheid als een oneerlijke hindernis
o Meer verdriet/demoralisatie = pessimistische zekerheid: altijd uitgaan van het negatieve)
Dempt positieve emoties
o Minder opwinding en vreugde, zelfs in potentieel positieve contexten
o Minder verwachting van beloning (vooral bij depressie)
o Moeite om van positieve momenten te genieten
Verhoogt emotionele ontregeling na verloop van tijd
o Zelfreguleringsvermoeidheid: vermoeid de cognitieve energiebronnen
Chronische stress en hogere kans op burn-out
o Maladaptieve emotieregulatie: meer piekeren, meer onderdrukking, grotere kwetsbaarheid
voor vermijding en terugtrekking
Helpen op korte termijn, maar verhogen fysiologische stress op lange termijn
Verhindert adaptieve emotieregulatie en dempt positieve emoties
Gedragsmatige gevolgen
Gedragsmatige strategieën om onzekerheid te verlagen (hoge IU)
Vermijding: vermijden van situaties met onzekere uitkomsten
Veiligheidsgedrag: controleren, geruststelling zoeken, overmatig plannen om veiligheid te creëren
Informatie zoeken: overmatig onderzoek (inclusief digitaal controleren)
Uitstelgedrag en perfectionisme: actie uitstellen om onzekerheid te vermijden
Controle-gedrag: overmatig functioneren om fouten te voorkomen
vermindert kortstondig de distress, maar houdt de angst op lange termijn in stand (transdiagnostisch)
Fysiologische correlaten
IU is gekoppeld aan veranderde anticipatie en salience-verwerking
Meer activatie in anterior insula en amygdala tijdens onzekere anticipatie (fMRI) bij personen met
hoge levels van IU
Minder activatie in prefrontale rekrutering (dlPFC/vlPFC): zwakkere top-down regulering
ACC-betrokkenheid: veranderde conflictmonitoring
Schrikreactie: vaak meer tijdens onvoorspelbare dreiging.
Corrugator: meer negatieve valentie tijdens anticipatie
SCR: minder consistent in geïnstrueerde onzekerheidstaken
Limbisch systeme interpreteert ambiguiteit als een mogelijke dreiging,
wat intern onze activiteit van de prefrontale cortex onderdrukt
hoe meer onzekerheid men voelt, hoe minder men adaptief kan
reageren of handelen
Herschikking van reactie mogelijk: strategieën en technieken kan
nieuwe neurale paden activeren (seeking systeem: exploratie, leren,
betekenis zoeken)
Onzekerheid en anticipatie bij angst
Brein heeft anticipatorisch systeem: taak om constant predicites te maken en ons lichaam hierop voor
te bereiden
4
