Samenvatting juridische en gedragswetenschappelijke aspecten van politie (15/20)

JURIDISCHE EN
GEDRAGSWETENSCHAPPELIJKE
ASPECTEN VAN POLITIE
NLEIDING: DE POLITIEFUNCTIE, HET POLITIEBESTEL EN HET POLITIERECHT ..........................5
Functie ............................................................................................................................................5
juridisiche/insitutionele benadering ...............................................................................................5
operationele benadering...............................................................................................................5
bijzonder ......................................................................................................................................5
opdrachten ...................................................................................................................................6
politiebestel .....................................................................................................................................6
politieapparaat .............................................................................................................................6
politieoverheden...........................................................................................................................6
politierecht .......................................................................................................................................7
DEEL I. DE HISTORISCHE ACHTERGRONDEN VAN HET HUIDIGE BELGISCHE POLITIEBESTEL 7
HOOFDSTUK I. DE PERIODE VÓÓR DE BELGISCHE ONAFHANKELIJKHEID .............................7
I.1. De Franse oorsprong van de “Belgische” politie ......................................................................7
I.2. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden ...............................................................................8
HOOFDSTUK II. DE ONTWIKKELINGEN VANAF DE BELGISCHE ONAFHANKELIJKHEID TOT
AAN DE TWEEDE WERELDOORLOG.......................................................................................... 10
II.1. De uitbouw van de rijkswacht .............................................................................................. 10
II.2. Het (dis)functioneren van de gemeentepolitie en de landelijke politie ................................... 10
II.3. 1919: de oprichting van de gerechtelijke politie bij de parketten ........................................... 10
II.4. De ontwikkelingen in de periode 1919-1940......................................................................... 11
HOOFDSTUK III. HET POLITIEBESTEL TIJDENS DE DUITSE BEZETTING ................................ 11
III.1. De Militärverwaltung ........................................................................................................... 12
III.2. De demilitarisering en reorganisatie van de rijkswacht ........................................................ 12
III.3. De centraal beheerde gemeentepolitie ............................................................................... 12
III.4. De niet doorgevoerde hervorming van de gerechtelijke politie ............................................. 12
HOOFDSTUK IV. HET POLITIEBESTEL IN DE PERIODE 1944-1980........................................... 12
IV.1. Het herstel van het vooroorlogse politiebestel 2.................................................................. 12
IV.2. De stelselmatige uitbouw en versterking van de rijkswacht ................................................. 13
IV.3. Het status quo inzake de gemeentepolitie .......................................................................... 14
IV.4. Punctuele ingrepen in de organisatie van de gerechtelijke politie ........................................ 14
IV.5. De zaak-François............................................................................................................... 15
HOOFDSTUK V. HET POLITIEBESTEL IN DE PERIODE 1980-1995............................................ 15



1

, V.1. Groeiende onrust over het Belgische politiebestel: het Heizeldrama, de C.C.C. en de Bende
van Nijvel ................................................................................................................................... 15
V.2. Het rapport van de parlementaire onderzoekscommissie Bende van Nijvel (1990)............... 16
V.3. Het Pinksterplan van de regering Martens VIII (1990) .......................................................... 17
V.4. De verhouding tussen de rijkswacht en de gemeentepolitie ................................................. 19
V.5. De verhouding tussen de rijkswacht en de gerechtelijke politie ............................................ 19
HOOFDSTUK VI. NAAR EEN REORGANISATIE VAN HET POLITIEBESTEL............................... 19
VI.1. Het regeerakkoord van de regering Dehaene II .................................................................. 19
VI.2. Het rapport van de parlementaire onderzoekscommissie Dutroux (1997)............................ 20
VI.3. De reactie van de regering Dehaene II ............................................................................... 21
VI.4. Het Octopus-akkoord (1998) .............................................................................................. 22
DEEL II. DE GEÏNTEGREERDE POLITIEDIENST, GESTRUCTUREERD OP TWEE NIVEAUS ....... 24
HOOFDSTUK VII. DE KRACHTLIJNEN VAN DE WET VAN 7 DECEMBER 1998.......................... 24
HOOFDSTUK VIII. DE LOKALE POLITIE ...................................................................................... 24
VIII.1. Het lokale niveau in de politieorganisatie: juridische situering ........................................... 24
VIII.2. De opdrachten van de lokale politie .................................................................................. 25
VIII.3. De interne organisatie van de lokale politie....................................................................... 27
VIII.4. De externe organisatie van de lokale politie...................................................................... 28
VIII.4.1. Het beheer van de lokale politie .................................................................................... 28
VIII.4.2. Het gezag over de lokale politie..................................................................................... 28
VIII.4.3. De zonale veiligheidsraad en het zonaal veiligheidsplan ................................................ 29
VIII.4.4. Het administratief toezicht ............................................................................................. 30
HOOFDSTUK IX. DE FEDERALE POLITIE ................................................................................... 30
politiehervorming........................................................................................................................ 30
Geïntegreerde politie.................................................................................................................. 31
taakverdeling ............................................................................................................................. 31
IX.1. Het federale niveau in de politieorganisatie ........................................................................ 32
IX.2. De opdrachten van de federale politie ................................................................................ 32
IX.3. De interne organisatie van de federale politie ..................................................................... 33
thema’s ...................................................................................................................................... 36
IX.4. De externe organisatie van de federale politie .................................................................... 38
HOOFDSTUK X. EEN INTRODUCTIE IN POLITIEMODELLEN ..................................................... 39
X.1. Het professionele misdaadbestrijdingsmodel ....................................................................... 39
X.2. Gemeenschapsgerichte politiezorg ..................................................................................... 41
X.3. Modellen van probleemgerichte politiezorg.......................................................................... 42
X.4. Modellen van bevolkingsgerichte politiezorg ........................................................................ 44
DEEL III. OPDRACHTEN VAN BESTUURLIJKE POLITIE VERSUS OPDRACHTEN VAN
GERECHTELIJKE POLITIE .............................................................................................................. 45
politiefunctie en opdrachten........................................................................................................ 45


2

, HOOFDSTUK XI. OPDRACHTEN VAN BESTUURLIJKE POLITIE ................................................ 46
XI.1. Begrip en ratio legis ........................................................................................................... 46
XI.2. Openbare orde: een abstract, evolutief, ruim en dynamisch concept................................... 47
XI.3. Concretisering van het toezicht op de handhaving van de openbare orde ........................... 49
HOOFDSTUK XII. OPDRACHTEN VAN GERECHTELIJKE POLITIE ............................................ 52
XII.1. Begrip en ratio legis .......................................................................................................... 52
XII.2 autonoom politioneel handelen versus optreden van politie in het kader van een
strafonderzoek ........................................................................................................................... 54
Gerechtelijk onderzoek............................................................................................................... 56
HOOFDSTUK XIII. DE RELATIVITEIT VAN HET ONDERSCHEID TUSSEN ................................. 58
BESTUURLIJKE EN GERECHTELIJKE POLITIE .......................................................................... 58
XIII.1. Uitgangspunt.................................................................................................................... 58
XIII.2. De bestuurlijke aanpak van (georganiseerde) criminaliteit ................................................ 61
bijstandsopdrachten politie ............................................................................................................ 61
sterke arm.................................................................................................................................. 61
slachtofferbejegening ................................................................................................................. 62
politiediensten: wie? waar? wanneer?............................................................................................ 62
Politieambtenaren ...................................................................................................................... 62
DEEL IV. DE BESTUURLIJKE EN GERECHTELIJKE POLITIONELE ............................................... 64
BEVOEGDHEDEN............................................................................................................................ 64
grondrechtenbescherming als centraal fundament politiebevoegdheden ........................................ 64
EUropees verdrag voor rechten van de mens ............................................................................. 65
(dodelijk) politiegeweld en het EHRM ......................................................................................... 68
legaliteits- en doelbindinsgbeginsel ................................................................................................ 71
legaliteitsbeginsel ....................................................................................................................... 71
doelbindingsbeginsel .................................................................................................................. 73
geweldgebruik als middeln politionele bevoegdheden .................................................................... 73
artikel 37 WPA ........................................................................................................................... 74
politioneel vuurwapengebruik ........................................................................................................ 75
voorbereiding en opvolging van politioneel geweldgebruik ............................................................. 77
Gebruik boeien door politie......................................................................................................... 77
deel IV: Bevoegdheden van politie in het kader van de opdrachten van bestuurlijke en gerechtelijke
politie ................................................................................................................................................ 78
hoofdstuk XV: Het betreden en doorzoeken van plaatsen .............................................................. 78
betreden van plaatsen ................................................................................................................ 78
doorzoeken van plaatsen ........................................................................................................... 80
hoofdstuk XVI: Het doorzoeken van voertuigen.............................................................................. 81
hoofdstuk VII: de bestuurlijke inbeslagneming................................................................................ 82
identiteitscontrole ....................................................................................................................... 83


3

, hoofdstuk XIX: de fouillering .......................................................................................................... 85
veiligiheidsfouille ........................................................................................................................ 86
gerechtelijke fouille..................................................................................................................... 87
insluitingsfouile .......................................................................................................................... 87
Fouille internationaal vervoer ..................................................................................................... 87
naaktfouille ................................................................................................................................ 87
HOOFDSTUK XX. DE BESTUURLIJKE EN GERECHTELIJKE ARRESTATIE .............................. 88
XX.1. De bestuurlijke arrestatie .................................................................................................. 88
XX.2. De gerechtelijke arrestatie ................................................................................................ 90
HOOFDSTUK XXI. HET VERHOOR .............................................................................................. 92
XXI.1. Het begrip en de ratio legis .............................................................................................. 92
XXI.2. De toepassingsvoorwaarden ............................................................................................ 92
XXI.3. De procedure................................................................................................................... 93
het politioneel informatiebeheer ..................................................................................................... 98
camera  niet kennen?? ......................................................................................................... 100
deel V: toezicht en aansprakelijkheid............................................................................................... 101
hoofdstuk XXIV: het toezicht op de lokale en de federale politie ................................................... 101
XXIV.2: de algemene inspectie................................................................................................. 101
XXIV.2: het vast comité ............................................................................................................ 101
hoofdstuk XXV: de aansprakelijkheid van de politieambtenaar ..................................................... 101
XXV.1: de strafrechtelijke aansprakelijkheid ............................................................................. 101
XXV.2: de burgerrechtelijke aansprakelijkheid .......................................................................... 101
XXV.3: de tuchtrechtelijke aansprakelijkheid ............................................................................ 102




4

,INLEIDING: DE POLITIEFUNCTIE, HET POLITIEBESTEL EN HET
POLITIERECHT
Codex ‘het Belgische politiewezen’

FUNCTIE


JURIDISICHE/INSITUTIONELE BENADERING
Politie heeft een institutionele functie: is een instelling

- Politie-instellingen
o Federaal, lokaal
- Politie-overheden
o In een democratische rechtstaat werkt politie altijd onder een bevoegde OH
 Zie deel 2

Het doel is de maatschappelijke orde beschermen  daarom heeft elk land wel een soort politie

 WANT orde is nodig om mensen in staat te stellen hun rechten en vrijheden uit te oefenen

Politiefunctie = mensenrechten respecteren

- Art 1, lid 2 WPA
- Art 123 WGP

OPERATIONELE BENADERING
Roron  verwijst naar de operationele politiefuncties

- Raadgever
o Mechanisme dat probeert zoveel mogelijk slachtofferschap te voorkomen
o Bv politie die mededeling doet: er zijn valse mails in omloop dus let op
- Ontraden
o Richting potentiële daders
o Zoveel mogelijk inbreuken te voorkomen
o Bv cameratoezicht, ‘blauw op straat’
- Regulerend
o Wanneer er al een onveilige situatie (‘hotspot’) is
o Bv technopreventie
- Onderzoekend
o GO en OO wordt door politie uitgevoerd
- Nazorg
o Een stuk zelf en een stuk in contact brengen met deskundigen
o Bv politie brengt je in contact met professionele slachtofferhulp

BIJZONDER
Politiefunctie is heeft een geweldsmonopolie  maakt politie bijzonder

- Maakt politie uniek en machtig
- In vredestijd mag politie als enige OHorgaan op rechtmatig geweld

! Vereist toezicht en politieoverheden



5

,OPDRACHTEN
Politie heeft eigenlijk 3 grote opdrachten

- Bestuurlijke politie
o Openbare orde handhaven
o Art 14 WPA
- Gerechtelijke politie
o Onderzoeken van misdrijven
 Dus wanneer er magistraten van belang zijn
o Art 15 WPA + art 8 Sv.
- De ‘sterke arm’ verlenen aan andere personen/diensten
o Dus geweldsmonopolie verlenen aan anderen die geen geweld mogen gebruiken
 Verleent dus eigenlijk een soort dienst
o Zijn geen specifieke bevoegdheden aan gekoppeld
 Kan in praktijk wel overlopen in elkaar

Om opdrachten uit te oefenen zijn er bevoegdheden nodig

POLITIEBESTEL


POLITIEAPPARAAT
Er zijn reguliere politiediensten

- Waren er 3 voor 1998
o Gemeentepolitie
o Rijkswacht
o Gerechteijke politie
- Nu zijn er 2
o Lokale politie
o Federale politie

Er zijn ook niet-reguliere politiediensten = bijzondere politiediensten

- Zijn bevoegd voor een speciaal domein, specifieke taak
- Voor 1998 waren er ook 3
o Spoorwegpolitie
o Luchtvaartpolitie
o Zeevaartpolitie
- MAAR bestaat niet meer sinds 1998
o Bevoegdheden zijn nu toegewezen aan de federale politie
o  er zijn wel inspectiediensten  is iets helemaal anders
 Er is niet eens te zeggen hoeveel inspectiediensten
 Zijn gespecialiseerde diensten
 Omdat het heel technisch is + politie kreeg niet alles onderzocht
 Zijn overwegend opgebouwd na WOII
 Steeds meer richting moderne verzorgingsstaat = OH steeds meer
aanwezig op verschillende levensdomeinen
 Bv milieu-inspecties, voedselinspecties …

POLITIEOVERHEDEN
Art 3, 2° WPA


6

,  Juridische politiemaatregelen worden genomen door een politieOH, NIET door de politie zelf
o Bv café sluiten, betoging verbieden
o  wordt uitgevoerd door politieambtenaar

Verhouding tussen politieOH  politiediensten = vraag naar zeggenschap

- Gezag + beleid
o Welke opdrachten uitvoeren en wanneer?
 Er moeten dus keuzes gemaakt worden
o Ligt bij politieOH
- Beheer
o Hoe is een korps in staat zijn om zijn opdrachten uit te voeren?
 Geld, infrastructuur, manschappen …
 Eigenlijk ligt hier de macht
o Ligt bij politieOH

POLITIERECHT

Is al het recht dat over politie gaat  zit verdeeld over verschillende rechtstakken

- Is dus heel uitgebreid
- Bv gerechtelijk recht = strafprocesrecht, bv mensenrechten

DEEL I. DE HISTORISCHE ACHTERGRONDEN VAN HET HUIDIGE BELGISCHE
POLITIEBESTEL
Er komen vaak vragen over het historisch deel op het examen  niet over data, maar gaat wel over
rode draden in de geschiedenis

- Bv verhouding binnenlandse zaken  justitie
- Bv verhouding lokaal  nationaal niveau
- Bv verhouding ministere binnenlandse zaken  reguliere politiediensten
- Bv verhouding ministere van justitie  reguliere politiediensten
- Bv taakverdeling bestuurlijke  gerechtelijke opdrachten

HOOFDSTUK I. DE PERI ODE VÓÓR DE BELGISCHE ONAFHANKELIJKHEID


I.1. DE FRANSE OORSPRONG VAN DE “BELGISCHE” POLITIE
De wortels van het moderne politiebestel liggen in Frankrijk: 17-18e eeuw

- 17e eeuw: op lokaal niveau kwamen er per stad lokale korpsen
o Parijs als eerste
o Evolutie zet zich voort naar andere grote steden
- 18e eeuw: er komt op centraal niveau een nationale ‘marechaussee’
 Verhouding tussen lokale en nationale niveau speelt nog steeds een rode draad

Er komt een revolutionaire periode na de Franse revolutie (1789)

- Tot 1795): reorganisatie van politie
o Komt van het idee van streven naar vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid …  steeds
meer inspraak van het volk
o ‘Marechaussee’  ‘gendarmerie nationale’
 Heeft een aantal kenmerken  ook een rode draad
 Nationaal korps


7

,  Militair korps
o Was deel van het leger: politionele + militaire opdrachten
 1 korps met 2 politionele opdrachten: horen samen
o Bestuurlijke politie = ordehandhaving
o Gerechtelijke politie = onderzoek van misdrijven
o Lokale politie veranderde
 In steden nog steeds een gemeentepolitie onder leiding van een commissaris
 Daarnaast ook extra landelijke polities = veldwachters
- Vanaf 1795): wij komen in aanraking met het Franse politiebestel
o Tijdstip dat gebieden die nu België zijn, werden ingelijfd werden bij Frankrijk
o Politie werd bij ons gecreëerd naar het Franse model
- 1796: apart ministerie voor politie wordt opgericht
o ‘ministère de police général de la république’
o NIET door binnenlandse zaken  was op dat moment onvoldoende in staat om politie
leiding te geven
 Komt door het gevoelige klimaat rond die tijd
o Kreeg gezag over de gendarmerie als het ging over OO
 NIET over gerechtelijke opdrachten: was voor magistratuur
- 1797: staatsgreep door Napoleon
o Joseph Fouché komt aan het hoofd van het ministerie van politie
o Bouwt het ministerie uit tot een steunpilaar van de dictatuur van Napoleon
 Uitvoerend niveau: slagkracht van politie vergroot
 Bestuurlijk niveau: Fouché grijpt macht over heel de politie
 Ook gemeenten en veldwachters  verhouding valt een beetje weg
want volgens hem was centraal sturing nodig
o Stelt voor alle grote steden (> 10 000 inwoners) een commissair général de police
aan
 Krijgt bevel over alle gemeentelijke commissarissen
 Moeten verantwoording afleggen aan Fouché + krijgen ook bevelen van
Fouché  worden dus allemaal ondergeschikt aan centrale niveau
 Aanslag op machtspositie van lokale besturen (deel van rode draad)
o Er wordt een algemeen inspecteur aangesteld van de gendarmerie die
verantwoording moet afleggen aan Fouché
- 1810: Fouché wordt ontslagen door Napoleon
o Napoleon begon zelf schrik te krijgen van een staatsgreep van Fouché
 Want gendarmerie + grote stedelijke polities onder zich
 Want leiding over binnenlandse zaken
 Want zou nauw samenhangen met politie
o Er komt een nieuwe minister van politie

I.2. HET VERENIGD KO NINKRIJK DER NEDERLANDEN
Toen Napoleon verslagen was bij de slag van Waterloo in 1815 is het Verenigd Koninkrijk der
Nederlanden opgericht

- Tot 1830
- Onder Willem I

Politie-organisatie wordt geërfd vanuit Frankrijk  gaan het zelf ook aanpassen

- Er kwam nieuw personeel dat trouw was aan de staat
- Op lokaal niveau veranderd er niet veel
- Op centraal niveau terug van gendarmerie nationale naar marechaussee


8

, - Het blijft wel in de kern hetzelfde
o Nationaal korps
o Militair korps
o Met bestuurlijke + gerechtelijke opdrachten
- Minister van politie + ministerie wordt afgeschaft
o Want werd vereenzelvigd met Napoleontische dictatuur
o Was zo machtig dat zelfs Napoleon schrik kreeg  niet de bedoeling
 MAAR wie heeft dan zeggenschap over marechaussee?
o Alles wat gaat over tucht – interne organisatie – wapening – materiaal - … = beheer
 is voor het departement (ministerie) van oorlog
o Alles wat gaat over gezag  voor het departement justitie
 Er was een commissaris-generaal van justitie = De Thiennes
 Merkwaardige keuze  ging over gezag bij gerechtelijke opdrachten EN
bestuurlijke opdrachten
 Dus ook ordehandhaving

Wat is de verhouding tussen lokaal en centraal niveau = vraag naar macht van commissaris-generaal
van justitie  is een gemengde oplossing

- Eerste benadering: lokale niveau zelfstandig
- Tweede benadering: commissaris-speciaal als nieuwe functie
o Staat hoger dan lokale commissarissen
o Leggen verantwoording af aan De Thiennes
 Dus nationale ministerie van justitie
 Had dus macht over lokale politie
o MAAR nationaal en lokaal moeten samenwerken  heeft nationaal niveau dan geen
macht nodig? JA in praktijk
 Hoewel het oorspronkelijk nee was
 Was eigenlijk niet zo verschillend met het Franse model
 Er komt een aparte commissaris-generaal van politie op nationaal niveau =
De Thienne
 Hoewel andere naam, is verschil met Fouché eigenlijk niet zo groot




9

, HOOFDSTUK II. DE ONTW IKKELINGEN VANAF DE BELGISCHE
ONAFHANKELIJKHEID TO T AAN DE TW EEDE W ERELDOORLOG


II.1. DE UITBOUW VAN DE RIJKSW ACHT
Nationale marechausse + gemeentepolitie + veldwachters geërfd met daarboven vrij centrale sturing
op nationaal niveau

- Terug begrip marechaussee geschrapt en naar gendarmerie nationale = rijkswacht
o In eerste fase veranderd er eigenlijk niet veel aan de indeling
o Moet bij wet geregeld worden  waarborg voor de burger tegen misbruiken zoals bij
Fouché
 Art 120 Gw. toen
 Wet kwam er pas veel later
- 1871 een voorstel om gemeentepolitie en veldwachters te integreren in de rijkswacht: dus een
eenheidspolitie maken  maar NIET uitgevoerd, is er niet gekomen
o Voorstel kwam voort uit ontevredenheid met politie

Het centrale regime ziet dat het lokale niveau niet mee kan, dus gaat de rijkswacht zich uitbouwen

- Steeds meer onrustige periode
- Ook internationale spanningen: meer rijkswacht want ook deel van militaire macht
- Leidt tot onevenwicht
o Veel openbare orde, veel militaire macht
o Minder aandacht voor onderzoek van misdrijven
- De rijkswacht zelf werd onderverdeeld
o Centraal niveau
o Territoriaal niveau
o Mobiele eenheid
 Kon uitrukken als versterking:
 In Brussel, in Gent, in Limburg: om snel ter plaatste te kunnen zijn

II.2. HET (DIS)FUNCTIONEREN VAN DE GEMEENTEPOLITIE EN DE LANDELIJKE
POLITIE
Gemeentepolitie werd ook gereorganiseerd:

- Vooral in grote steden een sterk hiërarchisch korps + goed gereglementeerd
- Verhouding met centraal niveau: gemeenten autonoom
o Dus terug naar het hele oude Franse systeem
o Sturing vanuit Verenigd Koninkrijk werd geschrapt
- Voor burgemeester van belang voor sturing
o Want gemeentelijke belangen (ook lokale politie) zijn bevoegdheid van burgemeester

Veldwachters (landelijke politie) waren niet goed, kon men niets mee

II.3. 1919: DE OPRICHTING VAN DE GERECHT ELIJKE POLITIE BIJ DE PARKETTEN
Grote probleem zit eigenlijk bij het gerechtelijke luik  niet voldoende middelen om misdrijven op te
sporen

 Magistraten waren niet blij
o Te weinig speurders
 Want rijkswacht had andere prioriteiten
 Landelijke politie was niet veel mee te doen

10