Samenvatting v2
Introduction to Financial Markets
Prof. Dr. M. De Ceuster — Universiteit Antwerpen
Deze versie legt elk begrip écht uit. Niet ‘X = Y’, maar: wat is het, hoe werkt het
stap voor stap, en waarom moet je het kennen. Engelse vakbegrippen blijven
Engels (zoals op het examen) maar krijgen telkens een korte Nederlandstalige
uitleg.
Samenvatting Introduction to Financial Markets — v2 –1–
, Unit 1 — The Financial System
Het financiële systeem: wie speelt mee en waarom?
1.1 Het basisidee: spaarders en ontleners
Stel je een dorp voor. Sommige mensen verdienen meer dan ze nodig hebben en houden geld over
(spaarders). Anderen willen iets doen waar ze geld voor nodig hebben dat ze nu nog niet hebben: een
huis kopen, een bakkerij beginnen, studeren. Die hebben geld tekort. Het hele financiële systeem bestaat
eigenlijk maar om één probleem op te lossen: hoe brengen we het geld van de eerste groep naar de
tweede, op een manier waarop beiden er beter van worden?
In het Engels noemt het slidepack die twee groepen haves en havenots. Wie geld over heeft en het
uitleent is een lender. Wie geld tekort heeft en het opneemt is een borrower. Dit zijn niet alleen mensen:
ook bedrijven, de overheid, banken en zelfs landen treden afwisselend op als lender of borrower.
Bedrijven hebben bijvoorbeeld vaak grote behoeften (investeringen, voorraden) en zijn dus vaak borrower.
Huishoudens als groep zijn typisch lender (samen sparen ze meer dan ze opnemen).
Waarom moet je dit weten? Heel het systeem dat je leert begrijpen in dit vak draait om die ene flow.
Bonds, aandelen, banken, beurzen, derivaten — het zijn allemaal verschillende verpakkingen waarmee
geld van spaarders bij ontleners terechtkomt. Snap je deze basisgedachte, dan snap je waarom elke
instrument bestaat.
1.2 Huishoudens: de uiteindelijke eigenaars
Een huishouden heeft assets (wat het bezit: huis, auto, spaargeld, beleggingen) en liabilities (wat het
schuldig is: hypotheek, autolening, belastingen). Het verschil is het netto vermogen:
Net wealth = Assets − Liabilities
Een huis van 300 000 euro met een hypotheek van 200 000 erop, geeft een netto vermogen van 100 000
euro. Dat lijkt evident, maar er zit een diepere idee achter. Alles wat een bedrijf, bank of fonds bezit, is in
laatste instantie eigendom van mensen — via aandelen, deposito's of pensioenrechten. Huishoudens
zijn dus de uiteindelijke eigenaars van alle activa in de economie, en ze dragen ook het
uiteindelijke risico. Als een bank failliet gaat, lijkt het misschien dat ‘de bank’ verlies maakt, maar
uiteindelijk verliest een groep mensen geld: de aandeelhouders, de spaarders zonder garantie, of de
belastingbetaler die de redding financiert.
Soorten activa
Niet alle bezittingen zijn even ‘liquide’ of even gemakkelijk te verkopen. Daarom deelt men ze op in drie
categorieën:
• Tangible assets (tastbare bezittingen) zoals een huis, een auto, of een kunstwerk. Ze ontlenen hun
waarde aan wat je er fysiek mee kan doen of beleven.
• Intangible assets (immateriële bezittingen): geen fysiek voorwerp, maar wel een juridisch recht dat
geld waard is. Een merknaam of een vergunning bijvoorbeeld.
• Financial assets (financiële activa): een speciale soort immateriële activa. Ze geven je het recht op
een toekomstige geldstroom van iemand anders. Een aandeel geeft je recht op een deel van de
toekomstige winst. Een obligatie geeft je recht op rentebetalingen en de hoofdsom op een
afgesproken datum.
Waarom moet je dit weten? Het verschil is praktisch belangrijk: een huis verkopen duurt maanden. Een
aandeel verkoop je in seconden via je bank. Bij een crisis is dat een wereld van verschil. Op het examen
Samenvatting Introduction to Financial Markets — v2 –2–
, kan men je vragen iets te classificeren — bv. is ‘goud’ een tangible of een financial asset? Antwoord:
tangible (je houdt fysiek goud vast).
Asset classes — hoe beleggers het indelen
Binnen financiële activa maken beleggers een verder onderscheid in asset classes, groepen die zich in
de markt min of meer hetzelfde gedragen. De traditionele categorieën zijn drie: common stock (gewone
aandelen, je deelt in de winst van een bedrijf), bonds (obligaties, een lening aan een bedrijf of overheid,
met afgesproken rente) en cash (geld op een rekening of zeer kortlopende veilige beleggingen).
Daarnaast is er een hele groep alternative investments die de laatste decennia belangrijker is geworden:
vastgoed, grondstoffen, private equity (aandelen in niet-beursgenoteerde bedrijven), hedge funds
(fondsen die exotische strategieën gebruiken), venture capital (risicokapitaal voor startups) en valuta. Het
verschil: traditioneel kan iedereen erin beleggen via een gewone bank; alternative investments zijn
meestal voorbehouden voor rijke mensen en institutionele beleggers, omdat ze minder liquide en meer
gereguleerd zijn.
1.3 Hoe groeit het netto vermogen?
Drie wegen, niet meer:
• Waardestijgingen van wat je al hebt: je huis wordt meer waard, je aandelen stijgen. Of het
tegenovergestelde — verliezen verlagen je vermogen.
• Inkomen: loon uit arbeid, rente of dividend uit kapitaal, of pensioen en andere transfers.
• Erfenissen en schenkingen: vermogen dat van iemand anders overkomt.
Waarom moet je dit weten? Voor jouw eigen financiële planning is dit cruciaal: je kan rijker worden door
meer te verdienen (route 2), maar het is verbluffend hoe weinig mensen weten dat route 1 (waardestijging
van vermogen) op lange termijn vaak méér oplevert. Wie op zijn 25e begint te beleggen, profiteert decennia
van samengestelde rendementen. Wie er pas op zijn 50e aan begint, mist die hefboom. Dit is geen
technisch puntje — dit is een feit dat wereldwijde vermogensongelijkheid mee verklaart.
Vermogen is dan ook erg ongelijk verdeeld: zowel binnen rijke landen als wereldwijd. Een
middenklasse-Vlaming behoort wereldwijd vaak al tot de top 10–20% rijksten. Dat besef is filosofisch én
politiek belangrijk.
1.4 De balans van bedrijven: equity en debt
Een bedrijf wordt gefinancierd op twee manieren. Ofwel investeren de eigenaars hun eigen geld (equity,
eigen vermogen, soms ook ‘shareholder funds’ genoemd), ofwel leent het geld bij banken of beleggers
(debt, vreemd vermogen). De som van beide financiert de activa van het bedrijf. Equity bestaat zelf uit drie
stukken: wat de oprichters bij de start hebben ingebracht, latere kapitaalverhogingen (rights issues:
bestaande aandeelhouders krijgen voorkeur om extra aandelen te kopen), en de winst die door de jaren
heen is herinvesteerd in plaats van uitgekeerd (retained profit, ingehouden winst).
Leverage — de hefboomwerking
Als een bedrijf debt gebruikt, spreekt men van leverage (hefboom). De Engelse term komt van een
hefboomarm: met een kleine kracht kan je een groot gewicht verplaatsen. In financiën doet schuld iets
gelijkaardigs: met weinig eigen geld kan je een grote investering doen, en als die investering goed loopt,
vermenigvuldigt de winst zich op je inleg. Maar bij verlies werkt dezelfde hefboom omgekeerd. Twee
ratio's helpen om dat te meten:
ROA = Profit / Assets ROE = Profit / Equity
Samenvatting Introduction to Financial Markets — v2 –3–
, ROA (Return on Assets) zegt: hoeveel rendement haal ik uit alle activa, ongeacht hoe ik ze gefinancierd
heb. ROE (Return on Equity) zegt: hoeveel rendement haalt de aandeelhouder per euro die hij zelf heeft
ingebracht. Het beroemde DuPont-verband verbindt die twee:
ROE = ROA × LM, met LM = Assets / Equity
LM staat voor Leverage Multiplier. Het is gewoon ‘hoeveel activa heb je per euro eigen vermogen?’. Als
een bedrijf 100 euro activa heeft en 20 euro eigen vermogen, dan is LM = 5. De rest (80 euro) is dus
schuld.
Voorbeeld. Een bedrijf heeft 100 euro activa, 20 euro eigen vermogen, en maakt 5 euro winst. ROA =
5/100 = 5%. Maar ROE = 5/20 = 25%. De hefboom (LM = 5) heeft het rendement op het eigen vermogen
vervijfvoudigd. Keerzijde: stel dat het bedrijf 5 euro verlies maakt in plaats van 5 winst. Dan verlies je 5 euro
op 20 euro eigen vermogen — dus −25%. Bij hetzelfde verlies zonder hefboom (alles eigen geld, geen
schuld), zou het verlies maar −5% geweest zijn op een eigen vermogen van 100 euro.
Waarom moet je dit weten? Banken hebben typisch een LM van 10× tot 20×. Dat betekent: bij maar 1%
verlies op hun activa is meteen 10% tot 20% van hun eigen vermogen weg. Het verklaart waarom banken
zo streng gereguleerd worden, en waarom we het in Unit 11 over de crisis van 2008 zullen hebben.
1.5 Banken, fondsen en verzekeraars: andere balansen
Wat maakt een bank zo bijzonder? Haar balans ziet er fundamenteel anders uit dan die van een gewoon
bedrijf. Aan de actiefkant staan de leningen die ze aan klanten geeft, plus een beleggingsportefeuille in
obligaties. Aan de passiefkant staan vooral de deposito's van klanten — dat is technisch ‘schuld’ van de
bank aan jou. Als jij geld op je rekening hebt staan, is dat voor de bank een verplichting (zij moet je elke
dag toelaten het op te vragen). Daarnaast leent de bank ook bij andere banken en geeft ze obligaties uit.
Pas helemaal onderaan komt er een dunne laag eigen vermogen — vaak maar 5 à 10% van het totaal.
Waarom moet je dit weten? Banken transformeren kortlopende, opvraagbare deposito's in
langlopende leningen. Dat is hun fundamentele functie, maar ook hun fundamentele kwetsbaarheid: als
veel klanten tegelijk hun geld terugvragen (een ‘bank run’), heeft de bank dat geld niet liggen, want het zit
in leningen die pas over jaren terugbetaald worden. Dat is exact wat in 2008 gebeurde met Northern Rock,
en in 2023 met Silicon Valley Bank.
Een mutual fund (beleggingsfonds) heeft een veel simpeler balans. Aan de actiefkant: de
beleggingsportefeuille (aandelen, obligaties …). Aan de passiefkant: de eenheden of units die toebehoren
aan de deelnemers. Er is geen eigen vermogen in klassieke zin: alles wat het fonds bezit, behoort toe aan
de inleggers. Het fonds krijgt een vergoeding (management fee) voor het beheer.
Een insurance company (verzekeringsmaatschappij) heeft aan de passiefkant vooral technical
provisions — een geschat bedrag voor de toekomstige schade-uitkeringen aan polishouders. Aan de
actiefkant heeft ze een grote beleggingsportefeuille om die toekomstige verplichtingen te dekken.
Verzekeraars krijgen vandaag de premies, maar moeten misschien pas over 30 jaar uitkeren (bij
levensverzekering bv.). Tussen die twee momenten beleggen ze die premies.
1.6 Directe versus indirecte financiering
We zijn nu klaar voor de centrale figuur in dit hoofdstuk: hoe stroomt het geld concreet van spaarders naar
ontleners? Er zijn twee wegen.
Directe (of semi-directe) financiering via de markten
Een bedrijf dat geld nodig heeft, geeft securities uit — verhandelbare papieren zoals aandelen of
obligaties — en verkoopt die rechtstreeks aan beleggers via de primary market (primaire markt, de markt
waar nieuwe uitgiftes gebeuren). De spaarder koopt het papier en heeft een rechtstreekse vordering op
Samenvatting Introduction to Financial Markets — v2 –4–
Introduction to Financial Markets
Prof. Dr. M. De Ceuster — Universiteit Antwerpen
Deze versie legt elk begrip écht uit. Niet ‘X = Y’, maar: wat is het, hoe werkt het
stap voor stap, en waarom moet je het kennen. Engelse vakbegrippen blijven
Engels (zoals op het examen) maar krijgen telkens een korte Nederlandstalige
uitleg.
Samenvatting Introduction to Financial Markets — v2 –1–
, Unit 1 — The Financial System
Het financiële systeem: wie speelt mee en waarom?
1.1 Het basisidee: spaarders en ontleners
Stel je een dorp voor. Sommige mensen verdienen meer dan ze nodig hebben en houden geld over
(spaarders). Anderen willen iets doen waar ze geld voor nodig hebben dat ze nu nog niet hebben: een
huis kopen, een bakkerij beginnen, studeren. Die hebben geld tekort. Het hele financiële systeem bestaat
eigenlijk maar om één probleem op te lossen: hoe brengen we het geld van de eerste groep naar de
tweede, op een manier waarop beiden er beter van worden?
In het Engels noemt het slidepack die twee groepen haves en havenots. Wie geld over heeft en het
uitleent is een lender. Wie geld tekort heeft en het opneemt is een borrower. Dit zijn niet alleen mensen:
ook bedrijven, de overheid, banken en zelfs landen treden afwisselend op als lender of borrower.
Bedrijven hebben bijvoorbeeld vaak grote behoeften (investeringen, voorraden) en zijn dus vaak borrower.
Huishoudens als groep zijn typisch lender (samen sparen ze meer dan ze opnemen).
Waarom moet je dit weten? Heel het systeem dat je leert begrijpen in dit vak draait om die ene flow.
Bonds, aandelen, banken, beurzen, derivaten — het zijn allemaal verschillende verpakkingen waarmee
geld van spaarders bij ontleners terechtkomt. Snap je deze basisgedachte, dan snap je waarom elke
instrument bestaat.
1.2 Huishoudens: de uiteindelijke eigenaars
Een huishouden heeft assets (wat het bezit: huis, auto, spaargeld, beleggingen) en liabilities (wat het
schuldig is: hypotheek, autolening, belastingen). Het verschil is het netto vermogen:
Net wealth = Assets − Liabilities
Een huis van 300 000 euro met een hypotheek van 200 000 erop, geeft een netto vermogen van 100 000
euro. Dat lijkt evident, maar er zit een diepere idee achter. Alles wat een bedrijf, bank of fonds bezit, is in
laatste instantie eigendom van mensen — via aandelen, deposito's of pensioenrechten. Huishoudens
zijn dus de uiteindelijke eigenaars van alle activa in de economie, en ze dragen ook het
uiteindelijke risico. Als een bank failliet gaat, lijkt het misschien dat ‘de bank’ verlies maakt, maar
uiteindelijk verliest een groep mensen geld: de aandeelhouders, de spaarders zonder garantie, of de
belastingbetaler die de redding financiert.
Soorten activa
Niet alle bezittingen zijn even ‘liquide’ of even gemakkelijk te verkopen. Daarom deelt men ze op in drie
categorieën:
• Tangible assets (tastbare bezittingen) zoals een huis, een auto, of een kunstwerk. Ze ontlenen hun
waarde aan wat je er fysiek mee kan doen of beleven.
• Intangible assets (immateriële bezittingen): geen fysiek voorwerp, maar wel een juridisch recht dat
geld waard is. Een merknaam of een vergunning bijvoorbeeld.
• Financial assets (financiële activa): een speciale soort immateriële activa. Ze geven je het recht op
een toekomstige geldstroom van iemand anders. Een aandeel geeft je recht op een deel van de
toekomstige winst. Een obligatie geeft je recht op rentebetalingen en de hoofdsom op een
afgesproken datum.
Waarom moet je dit weten? Het verschil is praktisch belangrijk: een huis verkopen duurt maanden. Een
aandeel verkoop je in seconden via je bank. Bij een crisis is dat een wereld van verschil. Op het examen
Samenvatting Introduction to Financial Markets — v2 –2–
, kan men je vragen iets te classificeren — bv. is ‘goud’ een tangible of een financial asset? Antwoord:
tangible (je houdt fysiek goud vast).
Asset classes — hoe beleggers het indelen
Binnen financiële activa maken beleggers een verder onderscheid in asset classes, groepen die zich in
de markt min of meer hetzelfde gedragen. De traditionele categorieën zijn drie: common stock (gewone
aandelen, je deelt in de winst van een bedrijf), bonds (obligaties, een lening aan een bedrijf of overheid,
met afgesproken rente) en cash (geld op een rekening of zeer kortlopende veilige beleggingen).
Daarnaast is er een hele groep alternative investments die de laatste decennia belangrijker is geworden:
vastgoed, grondstoffen, private equity (aandelen in niet-beursgenoteerde bedrijven), hedge funds
(fondsen die exotische strategieën gebruiken), venture capital (risicokapitaal voor startups) en valuta. Het
verschil: traditioneel kan iedereen erin beleggen via een gewone bank; alternative investments zijn
meestal voorbehouden voor rijke mensen en institutionele beleggers, omdat ze minder liquide en meer
gereguleerd zijn.
1.3 Hoe groeit het netto vermogen?
Drie wegen, niet meer:
• Waardestijgingen van wat je al hebt: je huis wordt meer waard, je aandelen stijgen. Of het
tegenovergestelde — verliezen verlagen je vermogen.
• Inkomen: loon uit arbeid, rente of dividend uit kapitaal, of pensioen en andere transfers.
• Erfenissen en schenkingen: vermogen dat van iemand anders overkomt.
Waarom moet je dit weten? Voor jouw eigen financiële planning is dit cruciaal: je kan rijker worden door
meer te verdienen (route 2), maar het is verbluffend hoe weinig mensen weten dat route 1 (waardestijging
van vermogen) op lange termijn vaak méér oplevert. Wie op zijn 25e begint te beleggen, profiteert decennia
van samengestelde rendementen. Wie er pas op zijn 50e aan begint, mist die hefboom. Dit is geen
technisch puntje — dit is een feit dat wereldwijde vermogensongelijkheid mee verklaart.
Vermogen is dan ook erg ongelijk verdeeld: zowel binnen rijke landen als wereldwijd. Een
middenklasse-Vlaming behoort wereldwijd vaak al tot de top 10–20% rijksten. Dat besef is filosofisch én
politiek belangrijk.
1.4 De balans van bedrijven: equity en debt
Een bedrijf wordt gefinancierd op twee manieren. Ofwel investeren de eigenaars hun eigen geld (equity,
eigen vermogen, soms ook ‘shareholder funds’ genoemd), ofwel leent het geld bij banken of beleggers
(debt, vreemd vermogen). De som van beide financiert de activa van het bedrijf. Equity bestaat zelf uit drie
stukken: wat de oprichters bij de start hebben ingebracht, latere kapitaalverhogingen (rights issues:
bestaande aandeelhouders krijgen voorkeur om extra aandelen te kopen), en de winst die door de jaren
heen is herinvesteerd in plaats van uitgekeerd (retained profit, ingehouden winst).
Leverage — de hefboomwerking
Als een bedrijf debt gebruikt, spreekt men van leverage (hefboom). De Engelse term komt van een
hefboomarm: met een kleine kracht kan je een groot gewicht verplaatsen. In financiën doet schuld iets
gelijkaardigs: met weinig eigen geld kan je een grote investering doen, en als die investering goed loopt,
vermenigvuldigt de winst zich op je inleg. Maar bij verlies werkt dezelfde hefboom omgekeerd. Twee
ratio's helpen om dat te meten:
ROA = Profit / Assets ROE = Profit / Equity
Samenvatting Introduction to Financial Markets — v2 –3–
, ROA (Return on Assets) zegt: hoeveel rendement haal ik uit alle activa, ongeacht hoe ik ze gefinancierd
heb. ROE (Return on Equity) zegt: hoeveel rendement haalt de aandeelhouder per euro die hij zelf heeft
ingebracht. Het beroemde DuPont-verband verbindt die twee:
ROE = ROA × LM, met LM = Assets / Equity
LM staat voor Leverage Multiplier. Het is gewoon ‘hoeveel activa heb je per euro eigen vermogen?’. Als
een bedrijf 100 euro activa heeft en 20 euro eigen vermogen, dan is LM = 5. De rest (80 euro) is dus
schuld.
Voorbeeld. Een bedrijf heeft 100 euro activa, 20 euro eigen vermogen, en maakt 5 euro winst. ROA =
5/100 = 5%. Maar ROE = 5/20 = 25%. De hefboom (LM = 5) heeft het rendement op het eigen vermogen
vervijfvoudigd. Keerzijde: stel dat het bedrijf 5 euro verlies maakt in plaats van 5 winst. Dan verlies je 5 euro
op 20 euro eigen vermogen — dus −25%. Bij hetzelfde verlies zonder hefboom (alles eigen geld, geen
schuld), zou het verlies maar −5% geweest zijn op een eigen vermogen van 100 euro.
Waarom moet je dit weten? Banken hebben typisch een LM van 10× tot 20×. Dat betekent: bij maar 1%
verlies op hun activa is meteen 10% tot 20% van hun eigen vermogen weg. Het verklaart waarom banken
zo streng gereguleerd worden, en waarom we het in Unit 11 over de crisis van 2008 zullen hebben.
1.5 Banken, fondsen en verzekeraars: andere balansen
Wat maakt een bank zo bijzonder? Haar balans ziet er fundamenteel anders uit dan die van een gewoon
bedrijf. Aan de actiefkant staan de leningen die ze aan klanten geeft, plus een beleggingsportefeuille in
obligaties. Aan de passiefkant staan vooral de deposito's van klanten — dat is technisch ‘schuld’ van de
bank aan jou. Als jij geld op je rekening hebt staan, is dat voor de bank een verplichting (zij moet je elke
dag toelaten het op te vragen). Daarnaast leent de bank ook bij andere banken en geeft ze obligaties uit.
Pas helemaal onderaan komt er een dunne laag eigen vermogen — vaak maar 5 à 10% van het totaal.
Waarom moet je dit weten? Banken transformeren kortlopende, opvraagbare deposito's in
langlopende leningen. Dat is hun fundamentele functie, maar ook hun fundamentele kwetsbaarheid: als
veel klanten tegelijk hun geld terugvragen (een ‘bank run’), heeft de bank dat geld niet liggen, want het zit
in leningen die pas over jaren terugbetaald worden. Dat is exact wat in 2008 gebeurde met Northern Rock,
en in 2023 met Silicon Valley Bank.
Een mutual fund (beleggingsfonds) heeft een veel simpeler balans. Aan de actiefkant: de
beleggingsportefeuille (aandelen, obligaties …). Aan de passiefkant: de eenheden of units die toebehoren
aan de deelnemers. Er is geen eigen vermogen in klassieke zin: alles wat het fonds bezit, behoort toe aan
de inleggers. Het fonds krijgt een vergoeding (management fee) voor het beheer.
Een insurance company (verzekeringsmaatschappij) heeft aan de passiefkant vooral technical
provisions — een geschat bedrag voor de toekomstige schade-uitkeringen aan polishouders. Aan de
actiefkant heeft ze een grote beleggingsportefeuille om die toekomstige verplichtingen te dekken.
Verzekeraars krijgen vandaag de premies, maar moeten misschien pas over 30 jaar uitkeren (bij
levensverzekering bv.). Tussen die twee momenten beleggen ze die premies.
1.6 Directe versus indirecte financiering
We zijn nu klaar voor de centrale figuur in dit hoofdstuk: hoe stroomt het geld concreet van spaarders naar
ontleners? Er zijn twee wegen.
Directe (of semi-directe) financiering via de markten
Een bedrijf dat geld nodig heeft, geeft securities uit — verhandelbare papieren zoals aandelen of
obligaties — en verkoopt die rechtstreeks aan beleggers via de primary market (primaire markt, de markt
waar nieuwe uitgiftes gebeuren). De spaarder koopt het papier en heeft een rechtstreekse vordering op
Samenvatting Introduction to Financial Markets — v2 –4–
