SAMENVATTING DEEL N. VAN DEN NOORTGATE & A. DE SPIEGELEER
INHOUD
Les 1: determinanten van veroudering ........................................................................................... 4
Vergrijzing en levenswachting............................................................................................................4
Wat is veroudering? ..........................................................................................................................4
Healthy ageing VS accelerated ageing................................................................................................4
Determinanten van veroudering ........................................................................................................5
Hallmarks of ageing ..........................................................................................................................5
Interventies tegen veroudering ..........................................................................................................7
Les 2: mormale veroudering van organen ......................................................................................10
Cardiovasculair stelsel ................................................................................................................... 10
Arteriën ..................................................................................................................................... 10
Hart ........................................................................................................................................... 10
Pulmonaal stelsel ........................................................................................................................... 11
zenuwstelsel .................................................................................................................................. 12
Slaap ............................................................................................................................................. 15
Zintuigen ........................................................................................................................................ 15
Digestief stelsel.............................................................................................................................. 16
Hematologisch stelsel .................................................................................................................... 17
Immunologisch stelsel ................................................................................................................... 17
Musculair stelsel ............................................................................................................................ 18
Les 3: Profiel van de oudere.......................................................................................................... 20
Functionele capaciteit over de levensloop ....................................................................................... 20
Wat is Frailty (kwetsbaarheid)? ........................................................................................................ 20
Twee modellen van frailty................................................................................................................ 21
Inflammatie en frailty ...................................................................................................................... 21
Frailty en chronische ziekten ........................................................................................................... 22
Frailty is dynamisch ........................................................................................................................ 22
Clinical Frailty Scale (Rockwood) .................................................................................................... 22
Verschil: Sarcopenie – Frailty – Cachexie ......................................................................................... 22
Frailty vs. Disabiliteit vs. Comorbiditeit ............................................................................................ 23
Waarom kwetsbare ouderen identificeren? ...................................................................................... 23
Screening op frailty ......................................................................................................................... 23
Comprehensive Geriatric Assessment (CGA) ................................................................................... 24
WHO ICOPE-aanpak ....................................................................................................................... 25
BelRAI / interRAI ............................................................................................................................. 25
1
, Zorgsysteem voor ouderen in België ................................................................................................ 25
multidisciplinair team in woonzorgcentrum ..................................................................................... 27
Hulpmiddelen met het oog op quality of life vaak ex vraag ............................................................. 27
Architecturale voorzieningen........................................................................................................... 27
Kernboodschap .............................................................................................................................. 27
Les 4: immobiliteit voorkomen .....................................................................................................28
INLEIDING – BEDLEGERIGHEID ....................................................................................................... 28
GEVOLGEN VAN HOSPITALISATIE ................................................................................................... 28
OORZAKEN VAN FUNCTIONELE ACHTERUITGANG .......................................................................... 28
FYSIEKE FIXATIE ............................................................................................................................. 29
COMPLICATIES VAN IMMOBILISATIE (Ouderen zijn extra kwetsbaar door combinatie van normale
veroudering + bedrust + ziekte) ........................................................................................................ 32
DECUBITUS (Drukletsels)................................................................................................................ 33
PREVENTIE VAN IMMOBILITEIT – ALGEMEEN .................................................................................... 34
Les 5: voeding en ondervoeding ....................................................................................................35
Waarom is ondervoeding een aandachtspunt? ................................................................................. 35
Prevalentie..................................................................................................................................... 35
Gevolgen van ondervoeding ............................................................................................................ 35
Oorzaken van ondervoeding ............................................................................................................ 35
Vormen van ondervoeding .............................................................................................................. 36
Oorzaken verminderde inname ....................................................................................................... 36
Slikstoornissen .............................................................................................................................. 37
Beoordeling voedingstoestand ........................................................................................................ 37
Behandeling en preventie................................................................................................................ 38
Ethische aspecten sondevoeding .................................................................................................... 41
Les 6: majeure cognitieve stoornis – dementie .............................................................................. 42
Definitie ......................................................................................................................................... 42
DSM-V Criteria (Major Neurocognitive Disorder) ............................................................................... 42
Symptomatologie ........................................................................................................................... 42
Prevalentie..................................................................................................................................... 43
Vormen van Dementie .................................................................................................................... 43
Vasculaire Dementie ...................................................................................................................... 43
Lewy Body Dementie ...................................................................................................................... 43
Frontotemporale Dementie (FTD) .................................................................................................... 44
Ziekte van Alzheimer – Pathofysiologie ............................................................................................. 44
Diagnostische Biomarkers (Alzheimer) ............................................................................................ 45
Relatie Cognitie – Gang ................................................................................................................... 45
2
, Evolutie van Dementie (stadia) ........................................................................................................ 45
RISICOFACTOREN DEMENTIE ......................................................................................................... 46
ERFELIJKHEID ................................................................................................................................ 47
WAAROM VROEG DETECTEREN? .................................................................................................... 47
DIAGNOSE ..................................................................................................................................... 47
MEEDELEN VAN DE DIAGNOSE ....................................................................................................... 48
BEHANDELING DEMENTIE .............................................................................................................. 48
Les 7: gedragsstoornissen ........................................................................................................... 49
GEDRAGSSTOORNISSEN BIJ DEMENTIE .......................................................................................... 49
OORZAKEN BPSD: BIO-PSYCHOSOCIAAL MODEL ............................................................................ 49
PIJN ALS OORZAAK VAN BPSD (belangrijk en vaak onderschat!) ........................................................ 50
AANPAK BPSD: ITSOVER-model ...................................................................................................... 51
BEHANDELING BPSD ..................................................................................................................... 51
Les 8: delirium – depressie ........................................................................................................... 53
Definitie (DSM-V criteria)................................................................................................................. 53
Disturbance in attention/awareness ................................................................................................ 53
additional disturbance in cognition.................................................................................................. 53
Symptomen (samengevat van hierboven)......................................................................................... 54
Vormen .......................................................................................................................................... 54
Prevalentie..................................................................................................................................... 54
Pathogenese .................................................................................................................................. 54
Risicofactoren ................................................................................................................................ 55
Diagnose ....................................................................................................................................... 55
Differentiaaldiagnose ..................................................................................................................... 56
Behandeling ................................................................................................................................... 56
Gevolgen ....................................................................................................................................... 56
Prognose ....................................................................................................................................... 57
Les 9: depressie ..........................................................................................................................58
Voorkomen .................................................................................................................................... 58
Herkenning .................................................................................................................................... 58
Typische symptomen (DSM-criteria) ................................................................................................ 58
Atypische symptomen (belangrijk bij ouderen!) ................................................................................ 58
Specifieke vormen .......................................................................................................................... 59
Differentiaaldiagnose: Depressie vs. Dementie ................................................................................ 59
Behandeling ................................................................................................................................... 59
Depressie en risico op dementie ..................................................................................................... 60
Zelfdoding bij ouderen .................................................................................................................... 60
3
, Prognose ....................................................................................................................................... 60
LES 1: DETERMINANTEN VAN VEROUDERING
Doelstelling:
- Verschil tss healthy aging en accelerated ageing beschrijven en verklaren
- Belangrijkste determinanten van veroudering identificeren en toe lichten
- Belangrijkste hallmarks of ageing beschrijven ‘
- Belangrijkste interventies die verouderingsprocessen kunnen beïnvloeden bespreken
Gerontologie VS geriatrie
- Gerontologie = leer van het ouder worden
- Geriatrie = medische zorg voor oudere patiënten met complexe gezondheidsproblemen
VERGRIJZING EN LEVENSWACHTING
Oorzaken vergrijzing:
- Daling geboortecijfer
- Toenemende levensverwachting
o Betere hygiëne, voeding, leefomstandigheden
Aanvankelijk daling zuigelingensterfte
Nadien geen invloed op overleving middelbare leeftijd
o Medische interventies
Levensverwachting van de jong oudere
Levensverwachting blijft toenemen:
- Vrouwen: 89,8 jaar
- Mannen: 84,3 jaar
WAT IS VEROUDERING?
= geheel van spontane en onomkeerbare veranderingen
= onvermijdelijke aftakeling van functies
= leidend tot falen van het organisme en overlijden
Belangrijk:
- Start na ontwikkelingsfase
- Universeel, maar tempo verschilt tussen individuen
- Functionele capaciteit daalt geleidelijk
HEALTHY AGEING VS ACCELERATED AGEING
Healthy ageing = trage daling van functie, behoud van onafhankelijkheid
Accelerated ageing = snellere daling door ziekte, leefstijl, genetica, inflammatie, …
4
,DETERMINANTEN VAN VEROUDERING
1. Endogene mechanismen
o Random error
o Genetisch
Maximale levensduur eigen aan species
Cte verhouding ontwikkelingsduur – maximale levensduur
Aandoeningen met genetische afwijking
Progeria = congenitale de novo mutatie
= versnelde veroudering
= levensverwachting: 12-14j
werner = congenitaal, autosomaal
recessiref
= consanguiniteit
= versnelde veroudering:
- Huid
- Cardiovasculaire
aandoening
- Cataract
- osteoporosis
Trisomie Levensverwachting 65 jaar
21 Vroegtijdige veroudering
ziekte van Alzheimer
Tweeling studies
2. Exogene factoren
o Leefstijl
o Omgeving
3. Verouderingsziekten
o Diabetes mellitus
o Cardiovasculair lijden
o Chronisch nierlijden
HALLMARKS OF AGEING
3 onderdelen:
- Primaire hallmarks
- Antagonistische hallmarks
- Integratieve hallmarks
5
, Primaire hallmarks
- Genomic instability
o DNA damage + decline in DNA repair mechanisms
o DNA repair: p53 antagonistic pleiotropy over-expressie van p53
Decreased life span
Osteoporose
Orgaan atrofie
Verminderde stress tolerantie
- Telomere attrition
o Uiteinde van chromosomen
o Bij elke celdeling gaat deeltje van telomeer verloren
o Bij ouder worden heb je uiteindelijk verkorting van telomeerlengte
o Kritische lengte celdeling stopt
Uitzondering: carcinoomcel (bevat telomerase)
- Epigenetic alterations
o Minder heterochromatine (jong) meer euchromatine (oud)
Jong: DNA strak opgerold stabiel, weinig foutieve genexpressie
Oud: DNA losser genen worden verkeerd aan/uit gezet
o Verandering in DNA-methylatie
Jong: stabiele methylatiepatronen
Oud: globale hypomethylatie + lokale hypernethylatie verhoogde kans op
fouten en instabiliteit
o Verandering in histonen
Ouderdom: meer acetylatie DNA wordt nog losser
Minder controle over genexpressie
o DUS ALGEMEEN: epigenetische ontregeling leidt tot:
Meer DNA-schade
Minder stamcelwerking
Meer inflammatie
Snellere cellulaire veroudering
- Loss of proteostasis
- Disabled macroautophagy
Antagonistische hallmarks
- Cellular senescence
o Hayflick experiment:
Menselijke cellen kunnen maar beperkt aantal keren delen = “Hayflick-limiet”
Waarom stoppen ze met delen (cell-cycle arrest)? triggers senescentie
DNA schade
Telomeerverkorting
Oncogene activatie
Epigenetische veranderingen
Organelle stress
o Verandering in cel morfologie (grootte, vorm, grote kernen)
o Irreversibele groeistop (p16, p21)
o Increased biogenesis of the lysosomes (senescent beta-galactosidase)
o Accumulatie van lipofuscine (oxidized protein-lipid-aggregates)
o SASP
6
INHOUD
Les 1: determinanten van veroudering ........................................................................................... 4
Vergrijzing en levenswachting............................................................................................................4
Wat is veroudering? ..........................................................................................................................4
Healthy ageing VS accelerated ageing................................................................................................4
Determinanten van veroudering ........................................................................................................5
Hallmarks of ageing ..........................................................................................................................5
Interventies tegen veroudering ..........................................................................................................7
Les 2: mormale veroudering van organen ......................................................................................10
Cardiovasculair stelsel ................................................................................................................... 10
Arteriën ..................................................................................................................................... 10
Hart ........................................................................................................................................... 10
Pulmonaal stelsel ........................................................................................................................... 11
zenuwstelsel .................................................................................................................................. 12
Slaap ............................................................................................................................................. 15
Zintuigen ........................................................................................................................................ 15
Digestief stelsel.............................................................................................................................. 16
Hematologisch stelsel .................................................................................................................... 17
Immunologisch stelsel ................................................................................................................... 17
Musculair stelsel ............................................................................................................................ 18
Les 3: Profiel van de oudere.......................................................................................................... 20
Functionele capaciteit over de levensloop ....................................................................................... 20
Wat is Frailty (kwetsbaarheid)? ........................................................................................................ 20
Twee modellen van frailty................................................................................................................ 21
Inflammatie en frailty ...................................................................................................................... 21
Frailty en chronische ziekten ........................................................................................................... 22
Frailty is dynamisch ........................................................................................................................ 22
Clinical Frailty Scale (Rockwood) .................................................................................................... 22
Verschil: Sarcopenie – Frailty – Cachexie ......................................................................................... 22
Frailty vs. Disabiliteit vs. Comorbiditeit ............................................................................................ 23
Waarom kwetsbare ouderen identificeren? ...................................................................................... 23
Screening op frailty ......................................................................................................................... 23
Comprehensive Geriatric Assessment (CGA) ................................................................................... 24
WHO ICOPE-aanpak ....................................................................................................................... 25
BelRAI / interRAI ............................................................................................................................. 25
1
, Zorgsysteem voor ouderen in België ................................................................................................ 25
multidisciplinair team in woonzorgcentrum ..................................................................................... 27
Hulpmiddelen met het oog op quality of life vaak ex vraag ............................................................. 27
Architecturale voorzieningen........................................................................................................... 27
Kernboodschap .............................................................................................................................. 27
Les 4: immobiliteit voorkomen .....................................................................................................28
INLEIDING – BEDLEGERIGHEID ....................................................................................................... 28
GEVOLGEN VAN HOSPITALISATIE ................................................................................................... 28
OORZAKEN VAN FUNCTIONELE ACHTERUITGANG .......................................................................... 28
FYSIEKE FIXATIE ............................................................................................................................. 29
COMPLICATIES VAN IMMOBILISATIE (Ouderen zijn extra kwetsbaar door combinatie van normale
veroudering + bedrust + ziekte) ........................................................................................................ 32
DECUBITUS (Drukletsels)................................................................................................................ 33
PREVENTIE VAN IMMOBILITEIT – ALGEMEEN .................................................................................... 34
Les 5: voeding en ondervoeding ....................................................................................................35
Waarom is ondervoeding een aandachtspunt? ................................................................................. 35
Prevalentie..................................................................................................................................... 35
Gevolgen van ondervoeding ............................................................................................................ 35
Oorzaken van ondervoeding ............................................................................................................ 35
Vormen van ondervoeding .............................................................................................................. 36
Oorzaken verminderde inname ....................................................................................................... 36
Slikstoornissen .............................................................................................................................. 37
Beoordeling voedingstoestand ........................................................................................................ 37
Behandeling en preventie................................................................................................................ 38
Ethische aspecten sondevoeding .................................................................................................... 41
Les 6: majeure cognitieve stoornis – dementie .............................................................................. 42
Definitie ......................................................................................................................................... 42
DSM-V Criteria (Major Neurocognitive Disorder) ............................................................................... 42
Symptomatologie ........................................................................................................................... 42
Prevalentie..................................................................................................................................... 43
Vormen van Dementie .................................................................................................................... 43
Vasculaire Dementie ...................................................................................................................... 43
Lewy Body Dementie ...................................................................................................................... 43
Frontotemporale Dementie (FTD) .................................................................................................... 44
Ziekte van Alzheimer – Pathofysiologie ............................................................................................. 44
Diagnostische Biomarkers (Alzheimer) ............................................................................................ 45
Relatie Cognitie – Gang ................................................................................................................... 45
2
, Evolutie van Dementie (stadia) ........................................................................................................ 45
RISICOFACTOREN DEMENTIE ......................................................................................................... 46
ERFELIJKHEID ................................................................................................................................ 47
WAAROM VROEG DETECTEREN? .................................................................................................... 47
DIAGNOSE ..................................................................................................................................... 47
MEEDELEN VAN DE DIAGNOSE ....................................................................................................... 48
BEHANDELING DEMENTIE .............................................................................................................. 48
Les 7: gedragsstoornissen ........................................................................................................... 49
GEDRAGSSTOORNISSEN BIJ DEMENTIE .......................................................................................... 49
OORZAKEN BPSD: BIO-PSYCHOSOCIAAL MODEL ............................................................................ 49
PIJN ALS OORZAAK VAN BPSD (belangrijk en vaak onderschat!) ........................................................ 50
AANPAK BPSD: ITSOVER-model ...................................................................................................... 51
BEHANDELING BPSD ..................................................................................................................... 51
Les 8: delirium – depressie ........................................................................................................... 53
Definitie (DSM-V criteria)................................................................................................................. 53
Disturbance in attention/awareness ................................................................................................ 53
additional disturbance in cognition.................................................................................................. 53
Symptomen (samengevat van hierboven)......................................................................................... 54
Vormen .......................................................................................................................................... 54
Prevalentie..................................................................................................................................... 54
Pathogenese .................................................................................................................................. 54
Risicofactoren ................................................................................................................................ 55
Diagnose ....................................................................................................................................... 55
Differentiaaldiagnose ..................................................................................................................... 56
Behandeling ................................................................................................................................... 56
Gevolgen ....................................................................................................................................... 56
Prognose ....................................................................................................................................... 57
Les 9: depressie ..........................................................................................................................58
Voorkomen .................................................................................................................................... 58
Herkenning .................................................................................................................................... 58
Typische symptomen (DSM-criteria) ................................................................................................ 58
Atypische symptomen (belangrijk bij ouderen!) ................................................................................ 58
Specifieke vormen .......................................................................................................................... 59
Differentiaaldiagnose: Depressie vs. Dementie ................................................................................ 59
Behandeling ................................................................................................................................... 59
Depressie en risico op dementie ..................................................................................................... 60
Zelfdoding bij ouderen .................................................................................................................... 60
3
, Prognose ....................................................................................................................................... 60
LES 1: DETERMINANTEN VAN VEROUDERING
Doelstelling:
- Verschil tss healthy aging en accelerated ageing beschrijven en verklaren
- Belangrijkste determinanten van veroudering identificeren en toe lichten
- Belangrijkste hallmarks of ageing beschrijven ‘
- Belangrijkste interventies die verouderingsprocessen kunnen beïnvloeden bespreken
Gerontologie VS geriatrie
- Gerontologie = leer van het ouder worden
- Geriatrie = medische zorg voor oudere patiënten met complexe gezondheidsproblemen
VERGRIJZING EN LEVENSWACHTING
Oorzaken vergrijzing:
- Daling geboortecijfer
- Toenemende levensverwachting
o Betere hygiëne, voeding, leefomstandigheden
Aanvankelijk daling zuigelingensterfte
Nadien geen invloed op overleving middelbare leeftijd
o Medische interventies
Levensverwachting van de jong oudere
Levensverwachting blijft toenemen:
- Vrouwen: 89,8 jaar
- Mannen: 84,3 jaar
WAT IS VEROUDERING?
= geheel van spontane en onomkeerbare veranderingen
= onvermijdelijke aftakeling van functies
= leidend tot falen van het organisme en overlijden
Belangrijk:
- Start na ontwikkelingsfase
- Universeel, maar tempo verschilt tussen individuen
- Functionele capaciteit daalt geleidelijk
HEALTHY AGEING VS ACCELERATED AGEING
Healthy ageing = trage daling van functie, behoud van onafhankelijkheid
Accelerated ageing = snellere daling door ziekte, leefstijl, genetica, inflammatie, …
4
,DETERMINANTEN VAN VEROUDERING
1. Endogene mechanismen
o Random error
o Genetisch
Maximale levensduur eigen aan species
Cte verhouding ontwikkelingsduur – maximale levensduur
Aandoeningen met genetische afwijking
Progeria = congenitale de novo mutatie
= versnelde veroudering
= levensverwachting: 12-14j
werner = congenitaal, autosomaal
recessiref
= consanguiniteit
= versnelde veroudering:
- Huid
- Cardiovasculaire
aandoening
- Cataract
- osteoporosis
Trisomie Levensverwachting 65 jaar
21 Vroegtijdige veroudering
ziekte van Alzheimer
Tweeling studies
2. Exogene factoren
o Leefstijl
o Omgeving
3. Verouderingsziekten
o Diabetes mellitus
o Cardiovasculair lijden
o Chronisch nierlijden
HALLMARKS OF AGEING
3 onderdelen:
- Primaire hallmarks
- Antagonistische hallmarks
- Integratieve hallmarks
5
, Primaire hallmarks
- Genomic instability
o DNA damage + decline in DNA repair mechanisms
o DNA repair: p53 antagonistic pleiotropy over-expressie van p53
Decreased life span
Osteoporose
Orgaan atrofie
Verminderde stress tolerantie
- Telomere attrition
o Uiteinde van chromosomen
o Bij elke celdeling gaat deeltje van telomeer verloren
o Bij ouder worden heb je uiteindelijk verkorting van telomeerlengte
o Kritische lengte celdeling stopt
Uitzondering: carcinoomcel (bevat telomerase)
- Epigenetic alterations
o Minder heterochromatine (jong) meer euchromatine (oud)
Jong: DNA strak opgerold stabiel, weinig foutieve genexpressie
Oud: DNA losser genen worden verkeerd aan/uit gezet
o Verandering in DNA-methylatie
Jong: stabiele methylatiepatronen
Oud: globale hypomethylatie + lokale hypernethylatie verhoogde kans op
fouten en instabiliteit
o Verandering in histonen
Ouderdom: meer acetylatie DNA wordt nog losser
Minder controle over genexpressie
o DUS ALGEMEEN: epigenetische ontregeling leidt tot:
Meer DNA-schade
Minder stamcelwerking
Meer inflammatie
Snellere cellulaire veroudering
- Loss of proteostasis
- Disabled macroautophagy
Antagonistische hallmarks
- Cellular senescence
o Hayflick experiment:
Menselijke cellen kunnen maar beperkt aantal keren delen = “Hayflick-limiet”
Waarom stoppen ze met delen (cell-cycle arrest)? triggers senescentie
DNA schade
Telomeerverkorting
Oncogene activatie
Epigenetische veranderingen
Organelle stress
o Verandering in cel morfologie (grootte, vorm, grote kernen)
o Irreversibele groeistop (p16, p21)
o Increased biogenesis of the lysosomes (senescent beta-galactosidase)
o Accumulatie van lipofuscine (oxidized protein-lipid-aggregates)
o SASP
6
