ETHISCH ONDERNEMEN
LES 1: INLEIDING EN WERKWIJZE
DOEL VAN HET VAK
1. Ontwikkelen van een kritische geest om toekomstige uitdagingen het hoofd te
kunnen bieden
2. Economische vraagstukken ethisch leren analyseren en evalueren vanuit
systeemdenken
3. Kritische zelfverstaan aanscherpen: jezelf begrijpen als deel van en gevormd door
een systeem
4. Stimuleren van je verbeeldingsvermogen en je ondernemingszin
5. Essentiële zijnskwaliteiten cultiveren doorheen het worstelen met existentiële
vragen
2 LESSENREEKSEN OF THEMAREEKSEN
Levensbeschouwing en zingeving Etische en kritisch denken
• Uitdiepen van thema’s op het • Uitdiepen van thema’s op het
snijpunt van jezelf, de maatschappij snijpunt van ethiek, economie en
en de wereld ondernemerschap
• Vanuit een focus op zijnskwaliteiten • Vanuit een focus op systeemdenke
1) De vier grote vragen van ons 1) Systeemdenken en ethisch denken
bestaan 2) Ongelijkheid
2) Overdaad en aandacht 3) Gigantisme en innovatie
3) De kracht van kwetsbaarheid 4) Platformkapitalisme, de gig
4) De burn-out maatschappij economie en AI
5) Klimaatverandering
6) Geweld en verzet
7) Maatschappij verantwoord
ondernemen en coöperatief
ondernemen
1
,FREIRE’S MODEL VOOR ‘KRITISCHE PEDAGOGIEK’
Het meest boeiende aan kritisch denken in de
klas is dat het van iedereen initiatief vraagt: alle
leerlingen worden actief uitgenodigd om
gepassioneerd na te denken en hun ideeën op
een open, bevlogen manier te delen.
Wanneer iedereen in de klas, docent én student, erkent dat ze samen verantwoordelijk zijn
voor het creëren van een leercommunity, wordt leren pas echt betekenisvol en waardevol."
GERT BIESTA OVER DE 3 TAKEN VAN ONDERWIJS
1) Kwalificatie: Inhoud van onderwijsà aanleren kennis en
vaardigheden
2) Socialisatie: Inleiden in de maatschappijà traditie, praktijken,
attitudes, omgangsvormen, normen, overtuigingen…
3) Subjectivering: kwaliteiten van het “persoon zijn” die we willen
bevorderenà kritisch denken, connectie maken, samenleven,
volwassenheid, engagement, ondernemingszin…
à hij pleit om deze 3 elementen in evenwicht te houden
Vandaag lijkt de klemtoon vooral op kwalificatie te liggen
We vergeten het belang van subjectivering/persoonsvorming: jonge mensen niet alleen
leren zich aan te passen aan de toekomst maar om zelf de toekomst te maken
2
,WERELDGERICHT ONDERWIJS
• Onderwijs als vorming: uitgenodigd worden om persoon te worden in
de wereld
• De wereld opentrekken én open komen voor de wereldàJezelf in
relatie tot de wereld ontmoeten
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld
bent/komt
• Vb.: ondernemingszin, connectievorming, engagement,
kwetsbaarheid, diepe aandacht, betekenisgeving, …
DEEL 1: ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING
HOOFDSTUK 1 IRVIN YALOM EN DE 4 GROTE VRAGEN VAN ONS BESTAAN
Hij stelt zich de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons bestaan?” à de vragen
waarmee iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het leven
Op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom 4 uitdagingen / gegevenheden/
bezorgdheden waarop iedere mens een antwoord moet formuleren
De 4 grote vragen van ons bestaan:
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de
verantwoordelijkheid die we opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare van
het leven
3) Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
à Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons menszijn (menselijke conditie) à
ze gelden voor iedereen en zijn onveranderlijk
3
, 1.1. VRIJHEID
à kies je niet je krijgt het
• De mens is gedoemd om vrij zijn” (Sartre)
• We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons
levenà we moeten keuzes maken en zijn daarin (deels)
verantwoordelijk voor onszelf
• Vraagt dat we een zeker verantwoordelijkheid voor onszelf en de
wereld opnemenà spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen kiezen
en verliezen
àUitdaging (lastige vragen): hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke
verantwoordelijkheid nemen we op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?
1.2. ANGST VOOR DOOD EN HET VERLIES (HET ONCONTROLEERBARE)
• We hebben heel wat dingen in de wereld niet in de hand
• en we hebben onszelf vaak nauwelijks in de hand…
• Onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de
dingen die we niet kunnen veranderen
à Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren
en aan onze eindigheid/sterfelijkheid?
1.3. ISOLATIE EN CONNECTIE (RELATIES)
• De mens is fundamenteel eenzaam: er is altijd een zeker afstand tussen mezelf en de
anderà ik kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan niet
weten wat een ander denkt,…
• Wij hebben allemaal nood aan connectie, maar connectie is
ook beangstigend: vaak kunnen we alleen vertrouwen, niet
weten
à Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met onszelf, de
andere en de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel van een
gemeenschap?
4
LES 1: INLEIDING EN WERKWIJZE
DOEL VAN HET VAK
1. Ontwikkelen van een kritische geest om toekomstige uitdagingen het hoofd te
kunnen bieden
2. Economische vraagstukken ethisch leren analyseren en evalueren vanuit
systeemdenken
3. Kritische zelfverstaan aanscherpen: jezelf begrijpen als deel van en gevormd door
een systeem
4. Stimuleren van je verbeeldingsvermogen en je ondernemingszin
5. Essentiële zijnskwaliteiten cultiveren doorheen het worstelen met existentiële
vragen
2 LESSENREEKSEN OF THEMAREEKSEN
Levensbeschouwing en zingeving Etische en kritisch denken
• Uitdiepen van thema’s op het • Uitdiepen van thema’s op het
snijpunt van jezelf, de maatschappij snijpunt van ethiek, economie en
en de wereld ondernemerschap
• Vanuit een focus op zijnskwaliteiten • Vanuit een focus op systeemdenke
1) De vier grote vragen van ons 1) Systeemdenken en ethisch denken
bestaan 2) Ongelijkheid
2) Overdaad en aandacht 3) Gigantisme en innovatie
3) De kracht van kwetsbaarheid 4) Platformkapitalisme, de gig
4) De burn-out maatschappij economie en AI
5) Klimaatverandering
6) Geweld en verzet
7) Maatschappij verantwoord
ondernemen en coöperatief
ondernemen
1
,FREIRE’S MODEL VOOR ‘KRITISCHE PEDAGOGIEK’
Het meest boeiende aan kritisch denken in de
klas is dat het van iedereen initiatief vraagt: alle
leerlingen worden actief uitgenodigd om
gepassioneerd na te denken en hun ideeën op
een open, bevlogen manier te delen.
Wanneer iedereen in de klas, docent én student, erkent dat ze samen verantwoordelijk zijn
voor het creëren van een leercommunity, wordt leren pas echt betekenisvol en waardevol."
GERT BIESTA OVER DE 3 TAKEN VAN ONDERWIJS
1) Kwalificatie: Inhoud van onderwijsà aanleren kennis en
vaardigheden
2) Socialisatie: Inleiden in de maatschappijà traditie, praktijken,
attitudes, omgangsvormen, normen, overtuigingen…
3) Subjectivering: kwaliteiten van het “persoon zijn” die we willen
bevorderenà kritisch denken, connectie maken, samenleven,
volwassenheid, engagement, ondernemingszin…
à hij pleit om deze 3 elementen in evenwicht te houden
Vandaag lijkt de klemtoon vooral op kwalificatie te liggen
We vergeten het belang van subjectivering/persoonsvorming: jonge mensen niet alleen
leren zich aan te passen aan de toekomst maar om zelf de toekomst te maken
2
,WERELDGERICHT ONDERWIJS
• Onderwijs als vorming: uitgenodigd worden om persoon te worden in
de wereld
• De wereld opentrekken én open komen voor de wereldàJezelf in
relatie tot de wereld ontmoeten
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld
bent/komt
• Vb.: ondernemingszin, connectievorming, engagement,
kwetsbaarheid, diepe aandacht, betekenisgeving, …
DEEL 1: ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING
HOOFDSTUK 1 IRVIN YALOM EN DE 4 GROTE VRAGEN VAN ONS BESTAAN
Hij stelt zich de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons bestaan?” à de vragen
waarmee iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het leven
Op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom 4 uitdagingen / gegevenheden/
bezorgdheden waarop iedere mens een antwoord moet formuleren
De 4 grote vragen van ons bestaan:
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de
verantwoordelijkheid die we opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare van
het leven
3) Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
à Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons menszijn (menselijke conditie) à
ze gelden voor iedereen en zijn onveranderlijk
3
, 1.1. VRIJHEID
à kies je niet je krijgt het
• De mens is gedoemd om vrij zijn” (Sartre)
• We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons
levenà we moeten keuzes maken en zijn daarin (deels)
verantwoordelijk voor onszelf
• Vraagt dat we een zeker verantwoordelijkheid voor onszelf en de
wereld opnemenà spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen kiezen
en verliezen
àUitdaging (lastige vragen): hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke
verantwoordelijkheid nemen we op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?
1.2. ANGST VOOR DOOD EN HET VERLIES (HET ONCONTROLEERBARE)
• We hebben heel wat dingen in de wereld niet in de hand
• en we hebben onszelf vaak nauwelijks in de hand…
• Onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de
dingen die we niet kunnen veranderen
à Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren
en aan onze eindigheid/sterfelijkheid?
1.3. ISOLATIE EN CONNECTIE (RELATIES)
• De mens is fundamenteel eenzaam: er is altijd een zeker afstand tussen mezelf en de
anderà ik kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan niet
weten wat een ander denkt,…
• Wij hebben allemaal nood aan connectie, maar connectie is
ook beangstigend: vaak kunnen we alleen vertrouwen, niet
weten
à Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met onszelf, de
andere en de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel van een
gemeenschap?
4
