1 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1. Introductie
Waarom een cursus mythologie? Doel en relevantie:
1) Leren (her)kennen van de verhalen uit de klassieke mythologie als een onmisbaar
referentiekader binnen onze cultuur (denk aan kunst, literatuur, popcultuur, taalgebruik, ...)
2) Mythologie als een schatkamer van denkbeelden en narratieven om mee te werken en te
bewerken
3) Doorzicht verwerven in de werking en het belang van verhalen en verbeelding: hoe verhalen
en beelden ons denken en ervaren (vaak onzichtbaar) vormen en sturen. In mythologie
bestuderen we de wijzen waarop de mens de wereld begrijpelijk en zinvol voor zichzelf
probeerde/probeert te maken via een netwerk van beelden, rituelen en narratieven
4) Mythologie als onderzoeksveld waarin inzichten uit verschillende disciplines zoals
antropologie, godsdienstgeschiedenis, filosofie, psychologie, cultuurgeschiedenis,
letterkunde... samenkomen
Mythische verhalen als denkmodellen voor (politiek) handelen => Oppenheimer die bij de eerste
proef met de atoombom de woorden van Krishna uit het Sanskriet-epos de Mahabharata (specifiek
het boek de Bhagavad Gita) citeert, waarmee Krishna de strijder Arjuna probeert over te halen zich in
een verwoestende strijd te gooien:
- Op een historisch moment dat alle zekerheiden in vraag stelt grijpt Oppenheimer terug naar
een mythisch verhaal om zichzelf en de wereld te begrijpen.
- Mythes geven ons een taal (maar niet noodzakelijk antwoorden!) om te spreken en denken
over de limieten van het menselijk bestaan
- Het voorbeeld toont ook aan dat mythes ideologisch gebruikt kunnen worden voor goede en
slechte zaken (want ook SS-leider Heinrich Himmler had de Bhagavad Ghita op zak en
rechtvaardigde ervoor zichzelf de Holocaust mee) ➔deze cursus presenteert mythes niet als
diepe fundamentele wijsheden, maar als historisch en cultureel gegroeide verhalen die
kritisch bekeken moeten worden en op vele wijzen gelezen en (her)gebruikt kunnen worden.
Pentheus, de koning van Thebe, wil de cultus van de god Dionysos (ook Bacchus genoemd) verbieden.
Zijn onderdanen, mannen maar vooral vrouwen, verlaten immers hun normale rol in het
dagdagelijkse leven om als ‘bacchanten’ of ‘maenaden’ in de vrije natuur te feesten en Dionysos te
vereren. Pentheus ziet dat als een bedreiging voor de openbare orde
In vermomming verleidt Dionysos Pentheus om verkleed als vrouw te gaan gluren bij die geheime
feesten, die vreedzaam blijken te zijn. Eens de Bacchanten hem zien gaat het echter mis: Pentheus
eigen moeder, Agave, hallucineert dat hij een leeuw is en verscheurt hem
De tragedie toont Pentheus als conservatieve controlefreak en dictatoriale heerser. Dionysos
haalt echter ook in Pentheus een verborgen kant naar boven. Dionysos kan je lezen als de
ontembare drang tot vrijheid. Tegelijkertijd is de god niet ongevaarlijk. De juiste
verhoudingen tussen vrijheid en controle blijven een open vraag…
,2 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
Kunstenares maakt altijd gebruik van bepaalde materie die op menselijke resten lijken, wat ons op
ons eigen kwetsbaarheid duidt
- Speelt met de mythe van Actaeon
o Zag Artemis en haar nimfen een bad nemen, waardoor Artemis hem veranderde in
een hert zodat hij het niet door zou kunnen vertellen en hij werd verscheurd door zijn
jachthonden
o Artemis = godin van de jacht, van alles waar de mens nog niet heeft aangezeten (ook
jonge meisjes worden door haar beschermd)
- Werk is geïnspireerd door het feit dat herten in de lente (als ze in bronst gaan) hun donzig vel
afschuren tegen bomen
o => hangt van hun lichaam in bloederige vellen
o De Bruyckere wilde met haar beeld die gruwel van het verlangen samenvatten
o “Als je naar iets verlangt, kan dat pijn doen, voelen alsof iets je doorprikt van binnen
uit”
- Werk roept de wreedheid op die eigen is aan het erotisch verlangen
o Verhaal van Actaeon wordt ook heel vaak gelezen als een allegorie (= verhaal waarin
elk element een symbolische betekenis heeft)
o Het verlangen is iets dat ons kan helpen speuren naar datgene wat we willen, maar
wat ons ook kan verscheuren (cf. verscheurd door jachthonden => symbolisch
verscheurd door verlangen voor iets onbereikbaars)
Allegorie => gedicht over Odysseus’ terugkeer gaat niet alleen over Odysseus zelf, maar over elk van
ons. Alle elementen van dat verhaal zijn allemaal zaken die je symbolisch moet lezen
,3 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
- In het begin worden goden niet als metafoor bedoeld, dat zijn betekenissen die we daar later
op gelegd hebben, maar zat wel in het mythisch denken verweven
- Verhalen ontstaan als een reflectie over het leven; speling in de mythische beeldtaal die
toelaat dat er allerhande betekenissen op geprojecteerd worden
- Geen 1 juiste betekenis van een mythe/1 juiste allegorische lezing van die verhalen!
o Nodigen ertoe uit! => reden waarom die verhalen doorheen de eeuwen zo vaak
hernomen zijn
- Ook verhaal van Sisyphus kan allegorisch gelezen worden
o Gestraft in de Tartarus => eeuwig een rotsblok op een berg duwen, en telkens als hij
er bijna is, rol het weer naar beneden (nutteloze, zware taak)
o Probeerde te ontkomen aan de dood
o Taak in verband met de overtreding! (denken dat een mens eeuwig zou kunnen
leven)
▪ Ironische vervulling van zijn wens
▪ Opnieuw, en opnieuw, en opnieuw hetzelfde moeten doen, zonder dat het
ooit tot iets nieuws leidt
o Geen moraliserend vingertje, maar brengt een bepaalde denkoefening waardoor
bepaalde dingen verschijnen als absurd => confronteert u met de uiteindelijke
consequenties van bepaalde menselijke karakteristieken
o Mythes vormen een basis voor de filosofie => filosofen gaan vaak teruggrijpen erop
▪ Bv. Camus & existentialisme: het bestaan heeft geen doel, of er zijn geen
wetten die van bovenaf zijn opgelegd die ons kunnen zeggen wat
goed/kwaad is, we moeten dat zelf uitzoeken (mens heeft misselijkmakende,
radicale vrijheid) => leven is zinloos wat ons een absolute vrijheid heeft
(fantastisch en afschuwelijk tegelijk) => we moeten een mentale klik maken,
waardoor we binnen die omstandigheden toch gelukkig en vrij moeten
kunnen zijn (is mogelijk volgens Camus!)
o Francis Alÿs => afkeren tegen het feit dat kunst iets moet opbrengen (belevenis
creëren die niet noodzakelijk leidt tot een meerwaarde, maar die wel waardevol is)
▪ Weg naar het doel toe is waardevol
o Claude Elwood Shannon’s Ultimate Machine (Leave Me Alone-box)
▪ Taak die telkens opnieuw gedaan wordt, zonder eigenlijk doel
▪ Reflectie over technologie, reflectie op ons idee van efficiëntie (als machines
alles voor ons zouden doen, wat valt er dan nog over voor ons om te doen?)
Mens = animal symbolicum (elk ding voor ons kan meerdere betekenissen hebben; mens is een
symbolisch iets)
Mens = homo fabulans (vertellende mens; mens communiceert/denkt dmv verhalen)
=> cf. Sisyphus
,4 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1.1. Wat is een mythe?
1.1.1. Poging tot definitie
Verhalende overlevering over universele thema’s als het begin van de tijd, het ontstaan van de
wereld, de schepping van de mens en het leven na de dood
In een mythe wordt een onmogelijk antwoord gegeven op onbeantwoordbare vragen
Wetenschappelijk geen volledige consensus over een definitie. Oplossing die wij zullen hanteren:
definitie via ‘familiegelijkenissen’ (aantal trekken komen vaker terug dan andere) (DEZE DEFINITIE
MOET JE KUNNEN GEVEN/MEE KUNNEN WERKEN)
Een mythe is een verhaal dat merendeel van deze eigenschappen bezit (Coupe, 1997):
- Traditioneel
o Komt niet van een specifieke plaats, van een specifieke auteur, vanuit specifieke
groep
o Krijgt zijn autoriteit omdat het van overal en nergens lijkt te komen (niemand weet
nog wie het verhaal als eerste vertelde)
- Sacraal verhaal
o Heeft een soort van betekenis die te maken heeft met het heilige (hoger dan het
dagdagelijkse)
o Staat in verband met een hogere realiteit
- Van anoniem auteurschap
o 1 aanwijsbare auteur kan je weerleggen om die en die reden
o Als het verhaal al zolang meegaat en door zoveel mensen verteld is, wordt het heel
moeilijk om dat aan te kaarten (“er zal toch iets van waar zijn”)
o Het is niet menselijk, het komt van ergens/iets dat groter is dan ons
- Dat wordt verteld binnen een zekere gemeenschap
o Je bent er niet in je eentje van overtuigd, maar het is iets wat ons allemaal verbindt
omdat het bij ons allemaal op een bepaalde manier in ons collectief geheugen zit
o Mythe versterkt de gemeenschap + gemeenschap versterkt de mythe (je kan geen
samenhangende gemeenschap hebben, zonder samenhangende verhalen)
- Dat in verband staat met een ritueel
o Sacrale handelingen, religieuze gebruiken die telkens op dezelfde manier moeten
worden uitgevoerd door een individu/gemeenschap (rites)
o Men probeert hiermee een soort magische impact te hebben op de wereld/op de
goden
o Rites ondersteunen mythes, en mythes zijn omgekeerd de verklaring/legitimatie van
die rituelen
- Dat handelt over antropomorfe, bovenmenselijke wezens zoals goden, helden of geesten
o Iets abstract wordt gezien als iets menselijk
o Goden werden voorgesteld als menselijke wezens, alleen mooier, krachtiger,
onsterfelijk, …
o Mythologie opbouwen rond een abstracte God is bijna onmogelijk; zodra je een
verhaal begint te vertellen over een personage, zal dat personage al snel feilbaar of
te menselijk worden
,5 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
o Mythes gaan over wezens die niet altijd noodzakelijk de gedaantes hebben van
mensen, maar die zich wel zo gedragen (verliefd worden, jaloezie, wraakzuchtig,
hebberig, maken fouten, …)
- Dat zich afspeelt buiten de historische tijd of dat verslag doet over het contact tussen de
mensenwereld en de bovennatuurlijke wereld
o Altijd iets wat zich heeft afgespeeld in een vaag verleden dat ver genoeg is om
abstract te worden
- Dat een gefragmenteerd, onordelijke logica volgt
o Verhalen die we mythes zijn gaan noemen, zijn de verhalen die ons aandacht trokken
omdat ze niet strookten met ons dagdagelijks schijnbaar gezond verstand
o Belangrijk deel van de cursus: voeling proberen krijgen met die verborgen logica in
die onredelijke, absurde mythes
- En dat als functie heeft te verklaren, te verzoenen, te sturen of te legitimeren
o Gaan er nog meer zien dan deze, maar deze zijn een paar van de centrale functies
o Bv. Hoe is de wereld ontstaan? Waarom moeten we sterven (meest universele
verhaal van de mensheid!)?
o Bv. Koning Pentheus & Dionysos (tegenstelling tussen wens om orde, en wens om
vrijheid) => kan niet opgelost worden; vraag moet telkens opnieuw gesteld te worden
=> mythe dient als een manier om die tegenstelling op een manier in balans te
brengen | ook bv tegenstelling tussen natuur (wij zijn zoals dieren) en cultuur (wij zijn
uitzonderlijke dieren die tegen veel natuurwetten in gaan) | ook man vs vrouw, of
verlangen om eeuwig te leven vs noodzaak om te sterven …
o Sturen & legitimeren = gevaarlijke kant van de mythe!
▪ In elke sml die een mythologie heeft, zijn verhalen ook gebruikt om mensen
(ten goede/ten kwade) te overtuigen van bepaalde normen en regels
▪ Malinowksy: “Charter myth” (verdragsmythe: mythe die impliciet zegt wat er
in het verleden gebeurd is, en hoe we ons maatschappij nu dan moeten
inrichten)
▪ Bv. 1ste Athener was pleegkind van Athena, die de lievelingsdochter was van
Zeus => Athene krijgt gevoel van autoriteit en goddelijke legitimatie (boven
andere Griekse stadstaten)
+ dat binnen een netwerk van andere verwante verhalen en denkbeelden (een ‘mythologie’) past
- Nooit iets dat apart bestaat
- Bestaat binnen een netwerk van beelden, verhalen, architectuur, … anders heeft het geen rol
Mythe = Zwitsers zakmes; kan voor zowat alles gebruikt worden
- Heel veel functies
- Kan gemeenschap smeden; amuseren; verklaren; tegenstellingen verzoeken; …
- Hoe meer de mythe kan, hoe meer kans ze heeft om te overleven (vertellen van generatie op
generatie)
,6 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1.1.2. Verwante termen
Al dan niet strikt te onderscheiden (rap doorgegaan; niet zo belangrijk)
Sagen Saga Gebaseerd op historische gebeurtenissen Vgl Schwab, Griekse mythen
& sagen
Legendes Legenda Over uitzonderlijke mensen Vgl Jacobus de Voragine,
Legenda aurea (XIII):
heiligenlevens
Sprookjes Folktales, Wonderlijk, optimistisch, volks Er was eens… tot … ze
fairy tales leefden nog lang en gelukkig
Interessantste om naast mythes te leggen!
- Mythes hadden vaak ook een meer
elitair karakter (niet enkel
entertainment)
- Mythe eindigt vaak met rampspoed
Fabels Fabula ~ Kort, moraliserend Alsopsos mythai, Phaedrus
mythos - Mythe laat zich zelden smv in een fabulae, Jean de la Fontaine
simpel lesje (XVII) fables
- ‘Mythos’ werd aanvankelijk gebruikt
voor allerlei verhalen!
1.1.3. Het ontstaan van ‘mythe’ als begrip
Oudheid Het Griekse ‘mythos’ was oorspronkelijk, net als ‘logos’ en ‘epos’, een woord dat
een taalhandeling aanduidde, gaande van een enkel woord tot een verhaal. Pas
vanaf Plato (4eE v. C) ontstaat er geleidelijk aan een tegenstelling tussen ‘logos’
(waarmee Plato bij voorkeur de ‘betrouwbare’ woorden van de filosoof benoemde)
en ‘mythos’ (waarmee hij vaak op eerder pejoratieve wijze de traditionele
godenverhalen aanduidt). Plato bouwt daarmee verder op een bredere
denkstroming van ‘godenkritiek die al begonnen was in de 6eE v. C.: de
antropomorfe voorstelling van de goden zoals bijv. bij Homeros werd vanaf toen
door sommige denkers in twijfel getrokken
Moderne Cf. Marcel Detienne, l’Inventionde la mythologie (1981) > ‘Mythe’ zoals wij het
tijden woord invullen (bijzonder genre van het godenverhaal) is een westerse, relatief
moderne term (≠ het Griekse muthos) die ontstaan is in de 18e-19e eeuw, vanuit
een interesse en onbegripvoor bepaalde verhalen uit archaïsche (de Grieken) en
niet-westerse culturen (de ‘wilden’). Precies uit de verbazing over deze vreemde en
‘schandalige’ verhalen is ‘mythologie’ als studieveld ontstaan
= > één van de centrale vragen in de mythenstudie is waarom en hoe de absurditeit van de mythe
toch ‘werkt’. Waarom lijken we van nature geneigd te zijn tot mythisch denken, en moet ‘rationeel’
denken gecultiveerd worden? Hoe verhouden ‘mythos’ en ‘logos’ zich? Hebben we alleen logica
nodig om te denken en te leven, of ook de wilde verbeelding van de mythe?
,7 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1.1.4. Mogelijke onderverdelingen
Qua thema - Ontstaansmythen: oorsprong of schepping van goden (theogonie),
wereld (kosmogonie) en mensen (antropogonie)
- Vruchtbaarheidsmythen
- Mythen over morele en religieuze orde (hybris)
- Lokale/patriottische mythen
- Heldenmythen (halfgoden, heroën, hedendaagse)
Qua - Verklaring, fundering (‘aitiologische’ mythen < Gr. Aition): van religieuze,
functie/gebruik sociale, politieke, natuurlijke... gebruiken, instellingen en fenomenen
- “Charter”: het ondersteunen van een zekere maatschappelijke
orde/hiërarchie
- Paradigma/exemplum (voorbeeldfunctie: model of waarschuwing)
- Troost, zingeving
- Reflectie, stellen van vragen, exploratie condition humaine
- Ontspanning, vertelling
1.2. De antieke mythe
1.2.1. Chronologie
2e millenium vC Bronstijd
Minoïsche beschaving
Mykeense beschaving
Dark Ages:
Ca 1100-700 - Invoering alfabet
- Vanaf nu het geleidelijk aan op schrift stellen en daarmee ‘fixeren’ van mythes (Homeros &
Hesiodos)
Archaïsche periode:
> 480 - De opkomst van de ‘godenkritiek’
- De zogenaamde ‘Ionische Verlichting’ bij de natuurfilosofen en anderen die de mythes in
twijfel gaan trekken
- Ontstaan van een nieuw soort pre-wetenschappelijk denken
> 323 Klassiek Griekenland
> 30 Hellinistische rijken / opkomst van Rome
Romeinse keizertijd => Mythes steeds meer als literaire versierselen
,8 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1.2.2. Bronnen
- Homeros (Ilias & Odyssee) 8e E vC, ‘stamvaders’ van de mythologie.
- Hesiodos (Theogonie, Werken en Dagen) In de dichtwerken die op hun naam zijn
- Tragediedichters overgeleverd kregen mythische verhalen
- Herodotos, Plato die al eeuwen circuleerden in de orale
- Euhemeros traditie een in schrift gefixeerde vorm. Ze
- Apollodoros (pseudo) staan dus aan het begin, maar in zekere zin
- Livius ook aan het einde van een traditie van
- Vergilius, Ovidius mythische verhalen
- Ploutarchos
- Loukaionos, Pausanias
+ archeologie, beelden, vazen
1.2.3. Hoe werd de mythe door de Grieken verteld? Voorbeelden uit Homeros
We kunnen iets leren over hoe de mythe concreet verteld werd uit bijv. de Homerische epen zelf:
fragmentarisch, vaak losse allusies uit een netwerk van (gekende) verhalen, vaak als exemplum,
paradigma voor gedrag
Ilias Talrijke vermeldingen van en allusies op vroegere mythen, zowel door verteller
als door personages
- Vb: zang 24, Achilles over Niobe
Odyssee Het relaas van de terugreis van Odysseus is ook een verhaal over de kracht van
verhalen. Voortdurend wordt er verteld, onder andere door Odysseus zelf (maar
denk bijv. ook terug aan de sirenen). Bijvoorbeeld Odysseus’ verhaal over zijn
bezoek aan de onderwereld (nekuia, zang 11) wemelt van de mythologische
referenties. Ook de rol van de zanger bij feestelijke gelegenheden komt hier
meermaals aan bod:
- Vb: zang 8, de liederen van Demodokos: Ares & Aphrodite, het houten
paard van Troje
Achilles heeft het lijk van Hektor teruggegeven aan de oude koning
Priamos, en vraagt hem nu om ondanks zijn verdriet wat te eten. Hij
gebruikt daarvoor een mythologisch exemplum: ook Niobeat nadat
ze haar kinderen verloren had… (bemerk: de mythe kan door de
verteller naar zijn hand worden gezet al naargelang de context!)
De zanger of aoidos als spreekbuis van de Muzen: ‘Daarop hief de zanger bezield door
een god een lied aan’ (Odyssee zang 8, 498)
De laatste plek waar Odysseus op zijn zwerftochten terechtkomt voor hij kan
terugkeren naar zijn thuisland Ithaka, is het eiland der Faiaken. Hoewel hij zijn
identiteit geheimhoudt, wordt hij daar gastvrij ontvangen aan het hof van
koning Alkinoös. Odysseus mag meegenieten van het optreden van de blinde
,9 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
zanger Demodokos, die met alle eer behandeld wordt. Zijn zangkunst
wordt beschreven als een goddelijk geschenk van de Muze of Apollo.
Hij zingt een godenlied over het overspel van Afrodite en Ares, maar
ook een alternatieve versie van de gebeurtenissen uit de Ilias(het gaat
over een twist tussen Odysseus en Achilles in plaat van een twist tussen
Agamamnon en Achilles) = verandelijkheid van mythische verhalen in
de orale traditie!
Tenslotte vraagt Odysseus hem het lied over het houten paard, zijn
eigen ‘moment de gloire’ te bezingen. Odysseus kan zijn tranen niet
mee bedwingen en geeft eindelijk zijn identiteit prijs. Dan neemt hij zelf
het verhaal over…
Demodokos’s lied van het overspel van Ares en Aphrodite (er kon gelachen worden met de goden)
- Aphrodite is getrouwd met Hephaistos (niet zelf gekozen)
- Belichaming van de schoonheid zelf, maar Hephaistos is de enige
god met een fysiek mankement
o Zo geboren en van Olympos gegooid door Hera/van
Olympos gegooid door Zeus omdat hij wil bemiddelen
tussen zijn ouders/…
o Kan wel alle mogelijke mooie objecten smeden (ook voor
goden), zoals robotten, tronen, …
▪ Smeden zat heel dicht bij magie in die tijd
▪ Slepend been wordt daar soms mee gelinkt
- Neemt Ares tot minnaar
o Knappe god van oorlog
o Bij Romeinen is Mars een behoorlijk positieve god
(afkomst, ook van lente, …), bij Grieken is dat niet zo
(voortdurend geminacht; oorlogsrazernij ipv
bedachtzame oorlogsvoering => Athena)
- Hephaistos komt dat te weten
o Spant een extreem fijn gouden net boven het bed
o Roept alle goden erbij om te tonen wat Aphrodite doet
- Hermes: “Mij mag je nog 3x zwaardere boeien vastmaken om met Aphrodite in bed te
treffen”
- Lachen met de goden!
o Tragedies, maar ook komedies over de goden
o Tijdens de Verlichting werd dit aangehaald (prezen Grieken die godsdienst hadden
die ruimte liet voor spot)
o Mythes hebben niet 1 juiste waarheid, flexibel
o Opmerkelijk dat die goden tegen een grapje konden (wel niet met de goden van de
onderwereld gelachen!)
- Wordt niet zomaar op deze plaats in de Odyssee verteld!
o Odysseus is al jaren lang onderweg op dit moment
o Ithaka: Penelope wordt belaagd door plaatselijke, lagere edelmannen
, 10 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
o Loopt als een subtiel thema doorheen de verhalen; Gaat Penelope wel trouw blijven?
(speelt mss ook wel in Odysseus’ hoofd; heeft ook wel wat gemeen met Hephaistos;
ambachtsman, slimste van Grieken)
Hierna verteld hij een alternatieve versie van de gebeurtenissen in de Ilias
- Twist tussen Odysseus en Achilles
o Is tussen Agamemnon en Achilles!
o Orale traditie is veranderlijk! Verschillende versies circuleren (pas als ze worden
neergeschreven ontstaat een ‘canonieke versie’
- Odysseus wil het lied over het houten paard
o Hij verteld daar zijn eigen verhaal verteld
o Betekenisvol: voortdurend een anoniem iemand (hij draagt daar nog geen naam)
o Begint te wenen (‘als een vrouw die in de oorlog haar man ziet sterven en
meegenomen wordt als slavin’) => koning vraagt de zanger te stoppen => “Ik ben
Odysseus”
▪ Lied geeft hem zijn identiteit terug
1. Introductie
Waarom een cursus mythologie? Doel en relevantie:
1) Leren (her)kennen van de verhalen uit de klassieke mythologie als een onmisbaar
referentiekader binnen onze cultuur (denk aan kunst, literatuur, popcultuur, taalgebruik, ...)
2) Mythologie als een schatkamer van denkbeelden en narratieven om mee te werken en te
bewerken
3) Doorzicht verwerven in de werking en het belang van verhalen en verbeelding: hoe verhalen
en beelden ons denken en ervaren (vaak onzichtbaar) vormen en sturen. In mythologie
bestuderen we de wijzen waarop de mens de wereld begrijpelijk en zinvol voor zichzelf
probeerde/probeert te maken via een netwerk van beelden, rituelen en narratieven
4) Mythologie als onderzoeksveld waarin inzichten uit verschillende disciplines zoals
antropologie, godsdienstgeschiedenis, filosofie, psychologie, cultuurgeschiedenis,
letterkunde... samenkomen
Mythische verhalen als denkmodellen voor (politiek) handelen => Oppenheimer die bij de eerste
proef met de atoombom de woorden van Krishna uit het Sanskriet-epos de Mahabharata (specifiek
het boek de Bhagavad Gita) citeert, waarmee Krishna de strijder Arjuna probeert over te halen zich in
een verwoestende strijd te gooien:
- Op een historisch moment dat alle zekerheiden in vraag stelt grijpt Oppenheimer terug naar
een mythisch verhaal om zichzelf en de wereld te begrijpen.
- Mythes geven ons een taal (maar niet noodzakelijk antwoorden!) om te spreken en denken
over de limieten van het menselijk bestaan
- Het voorbeeld toont ook aan dat mythes ideologisch gebruikt kunnen worden voor goede en
slechte zaken (want ook SS-leider Heinrich Himmler had de Bhagavad Ghita op zak en
rechtvaardigde ervoor zichzelf de Holocaust mee) ➔deze cursus presenteert mythes niet als
diepe fundamentele wijsheden, maar als historisch en cultureel gegroeide verhalen die
kritisch bekeken moeten worden en op vele wijzen gelezen en (her)gebruikt kunnen worden.
Pentheus, de koning van Thebe, wil de cultus van de god Dionysos (ook Bacchus genoemd) verbieden.
Zijn onderdanen, mannen maar vooral vrouwen, verlaten immers hun normale rol in het
dagdagelijkse leven om als ‘bacchanten’ of ‘maenaden’ in de vrije natuur te feesten en Dionysos te
vereren. Pentheus ziet dat als een bedreiging voor de openbare orde
In vermomming verleidt Dionysos Pentheus om verkleed als vrouw te gaan gluren bij die geheime
feesten, die vreedzaam blijken te zijn. Eens de Bacchanten hem zien gaat het echter mis: Pentheus
eigen moeder, Agave, hallucineert dat hij een leeuw is en verscheurt hem
De tragedie toont Pentheus als conservatieve controlefreak en dictatoriale heerser. Dionysos
haalt echter ook in Pentheus een verborgen kant naar boven. Dionysos kan je lezen als de
ontembare drang tot vrijheid. Tegelijkertijd is de god niet ongevaarlijk. De juiste
verhoudingen tussen vrijheid en controle blijven een open vraag…
,2 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
Kunstenares maakt altijd gebruik van bepaalde materie die op menselijke resten lijken, wat ons op
ons eigen kwetsbaarheid duidt
- Speelt met de mythe van Actaeon
o Zag Artemis en haar nimfen een bad nemen, waardoor Artemis hem veranderde in
een hert zodat hij het niet door zou kunnen vertellen en hij werd verscheurd door zijn
jachthonden
o Artemis = godin van de jacht, van alles waar de mens nog niet heeft aangezeten (ook
jonge meisjes worden door haar beschermd)
- Werk is geïnspireerd door het feit dat herten in de lente (als ze in bronst gaan) hun donzig vel
afschuren tegen bomen
o => hangt van hun lichaam in bloederige vellen
o De Bruyckere wilde met haar beeld die gruwel van het verlangen samenvatten
o “Als je naar iets verlangt, kan dat pijn doen, voelen alsof iets je doorprikt van binnen
uit”
- Werk roept de wreedheid op die eigen is aan het erotisch verlangen
o Verhaal van Actaeon wordt ook heel vaak gelezen als een allegorie (= verhaal waarin
elk element een symbolische betekenis heeft)
o Het verlangen is iets dat ons kan helpen speuren naar datgene wat we willen, maar
wat ons ook kan verscheuren (cf. verscheurd door jachthonden => symbolisch
verscheurd door verlangen voor iets onbereikbaars)
Allegorie => gedicht over Odysseus’ terugkeer gaat niet alleen over Odysseus zelf, maar over elk van
ons. Alle elementen van dat verhaal zijn allemaal zaken die je symbolisch moet lezen
,3 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
- In het begin worden goden niet als metafoor bedoeld, dat zijn betekenissen die we daar later
op gelegd hebben, maar zat wel in het mythisch denken verweven
- Verhalen ontstaan als een reflectie over het leven; speling in de mythische beeldtaal die
toelaat dat er allerhande betekenissen op geprojecteerd worden
- Geen 1 juiste betekenis van een mythe/1 juiste allegorische lezing van die verhalen!
o Nodigen ertoe uit! => reden waarom die verhalen doorheen de eeuwen zo vaak
hernomen zijn
- Ook verhaal van Sisyphus kan allegorisch gelezen worden
o Gestraft in de Tartarus => eeuwig een rotsblok op een berg duwen, en telkens als hij
er bijna is, rol het weer naar beneden (nutteloze, zware taak)
o Probeerde te ontkomen aan de dood
o Taak in verband met de overtreding! (denken dat een mens eeuwig zou kunnen
leven)
▪ Ironische vervulling van zijn wens
▪ Opnieuw, en opnieuw, en opnieuw hetzelfde moeten doen, zonder dat het
ooit tot iets nieuws leidt
o Geen moraliserend vingertje, maar brengt een bepaalde denkoefening waardoor
bepaalde dingen verschijnen als absurd => confronteert u met de uiteindelijke
consequenties van bepaalde menselijke karakteristieken
o Mythes vormen een basis voor de filosofie => filosofen gaan vaak teruggrijpen erop
▪ Bv. Camus & existentialisme: het bestaan heeft geen doel, of er zijn geen
wetten die van bovenaf zijn opgelegd die ons kunnen zeggen wat
goed/kwaad is, we moeten dat zelf uitzoeken (mens heeft misselijkmakende,
radicale vrijheid) => leven is zinloos wat ons een absolute vrijheid heeft
(fantastisch en afschuwelijk tegelijk) => we moeten een mentale klik maken,
waardoor we binnen die omstandigheden toch gelukkig en vrij moeten
kunnen zijn (is mogelijk volgens Camus!)
o Francis Alÿs => afkeren tegen het feit dat kunst iets moet opbrengen (belevenis
creëren die niet noodzakelijk leidt tot een meerwaarde, maar die wel waardevol is)
▪ Weg naar het doel toe is waardevol
o Claude Elwood Shannon’s Ultimate Machine (Leave Me Alone-box)
▪ Taak die telkens opnieuw gedaan wordt, zonder eigenlijk doel
▪ Reflectie over technologie, reflectie op ons idee van efficiëntie (als machines
alles voor ons zouden doen, wat valt er dan nog over voor ons om te doen?)
Mens = animal symbolicum (elk ding voor ons kan meerdere betekenissen hebben; mens is een
symbolisch iets)
Mens = homo fabulans (vertellende mens; mens communiceert/denkt dmv verhalen)
=> cf. Sisyphus
,4 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1.1. Wat is een mythe?
1.1.1. Poging tot definitie
Verhalende overlevering over universele thema’s als het begin van de tijd, het ontstaan van de
wereld, de schepping van de mens en het leven na de dood
In een mythe wordt een onmogelijk antwoord gegeven op onbeantwoordbare vragen
Wetenschappelijk geen volledige consensus over een definitie. Oplossing die wij zullen hanteren:
definitie via ‘familiegelijkenissen’ (aantal trekken komen vaker terug dan andere) (DEZE DEFINITIE
MOET JE KUNNEN GEVEN/MEE KUNNEN WERKEN)
Een mythe is een verhaal dat merendeel van deze eigenschappen bezit (Coupe, 1997):
- Traditioneel
o Komt niet van een specifieke plaats, van een specifieke auteur, vanuit specifieke
groep
o Krijgt zijn autoriteit omdat het van overal en nergens lijkt te komen (niemand weet
nog wie het verhaal als eerste vertelde)
- Sacraal verhaal
o Heeft een soort van betekenis die te maken heeft met het heilige (hoger dan het
dagdagelijkse)
o Staat in verband met een hogere realiteit
- Van anoniem auteurschap
o 1 aanwijsbare auteur kan je weerleggen om die en die reden
o Als het verhaal al zolang meegaat en door zoveel mensen verteld is, wordt het heel
moeilijk om dat aan te kaarten (“er zal toch iets van waar zijn”)
o Het is niet menselijk, het komt van ergens/iets dat groter is dan ons
- Dat wordt verteld binnen een zekere gemeenschap
o Je bent er niet in je eentje van overtuigd, maar het is iets wat ons allemaal verbindt
omdat het bij ons allemaal op een bepaalde manier in ons collectief geheugen zit
o Mythe versterkt de gemeenschap + gemeenschap versterkt de mythe (je kan geen
samenhangende gemeenschap hebben, zonder samenhangende verhalen)
- Dat in verband staat met een ritueel
o Sacrale handelingen, religieuze gebruiken die telkens op dezelfde manier moeten
worden uitgevoerd door een individu/gemeenschap (rites)
o Men probeert hiermee een soort magische impact te hebben op de wereld/op de
goden
o Rites ondersteunen mythes, en mythes zijn omgekeerd de verklaring/legitimatie van
die rituelen
- Dat handelt over antropomorfe, bovenmenselijke wezens zoals goden, helden of geesten
o Iets abstract wordt gezien als iets menselijk
o Goden werden voorgesteld als menselijke wezens, alleen mooier, krachtiger,
onsterfelijk, …
o Mythologie opbouwen rond een abstracte God is bijna onmogelijk; zodra je een
verhaal begint te vertellen over een personage, zal dat personage al snel feilbaar of
te menselijk worden
,5 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
o Mythes gaan over wezens die niet altijd noodzakelijk de gedaantes hebben van
mensen, maar die zich wel zo gedragen (verliefd worden, jaloezie, wraakzuchtig,
hebberig, maken fouten, …)
- Dat zich afspeelt buiten de historische tijd of dat verslag doet over het contact tussen de
mensenwereld en de bovennatuurlijke wereld
o Altijd iets wat zich heeft afgespeeld in een vaag verleden dat ver genoeg is om
abstract te worden
- Dat een gefragmenteerd, onordelijke logica volgt
o Verhalen die we mythes zijn gaan noemen, zijn de verhalen die ons aandacht trokken
omdat ze niet strookten met ons dagdagelijks schijnbaar gezond verstand
o Belangrijk deel van de cursus: voeling proberen krijgen met die verborgen logica in
die onredelijke, absurde mythes
- En dat als functie heeft te verklaren, te verzoenen, te sturen of te legitimeren
o Gaan er nog meer zien dan deze, maar deze zijn een paar van de centrale functies
o Bv. Hoe is de wereld ontstaan? Waarom moeten we sterven (meest universele
verhaal van de mensheid!)?
o Bv. Koning Pentheus & Dionysos (tegenstelling tussen wens om orde, en wens om
vrijheid) => kan niet opgelost worden; vraag moet telkens opnieuw gesteld te worden
=> mythe dient als een manier om die tegenstelling op een manier in balans te
brengen | ook bv tegenstelling tussen natuur (wij zijn zoals dieren) en cultuur (wij zijn
uitzonderlijke dieren die tegen veel natuurwetten in gaan) | ook man vs vrouw, of
verlangen om eeuwig te leven vs noodzaak om te sterven …
o Sturen & legitimeren = gevaarlijke kant van de mythe!
▪ In elke sml die een mythologie heeft, zijn verhalen ook gebruikt om mensen
(ten goede/ten kwade) te overtuigen van bepaalde normen en regels
▪ Malinowksy: “Charter myth” (verdragsmythe: mythe die impliciet zegt wat er
in het verleden gebeurd is, en hoe we ons maatschappij nu dan moeten
inrichten)
▪ Bv. 1ste Athener was pleegkind van Athena, die de lievelingsdochter was van
Zeus => Athene krijgt gevoel van autoriteit en goddelijke legitimatie (boven
andere Griekse stadstaten)
+ dat binnen een netwerk van andere verwante verhalen en denkbeelden (een ‘mythologie’) past
- Nooit iets dat apart bestaat
- Bestaat binnen een netwerk van beelden, verhalen, architectuur, … anders heeft het geen rol
Mythe = Zwitsers zakmes; kan voor zowat alles gebruikt worden
- Heel veel functies
- Kan gemeenschap smeden; amuseren; verklaren; tegenstellingen verzoeken; …
- Hoe meer de mythe kan, hoe meer kans ze heeft om te overleven (vertellen van generatie op
generatie)
,6 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1.1.2. Verwante termen
Al dan niet strikt te onderscheiden (rap doorgegaan; niet zo belangrijk)
Sagen Saga Gebaseerd op historische gebeurtenissen Vgl Schwab, Griekse mythen
& sagen
Legendes Legenda Over uitzonderlijke mensen Vgl Jacobus de Voragine,
Legenda aurea (XIII):
heiligenlevens
Sprookjes Folktales, Wonderlijk, optimistisch, volks Er was eens… tot … ze
fairy tales leefden nog lang en gelukkig
Interessantste om naast mythes te leggen!
- Mythes hadden vaak ook een meer
elitair karakter (niet enkel
entertainment)
- Mythe eindigt vaak met rampspoed
Fabels Fabula ~ Kort, moraliserend Alsopsos mythai, Phaedrus
mythos - Mythe laat zich zelden smv in een fabulae, Jean de la Fontaine
simpel lesje (XVII) fables
- ‘Mythos’ werd aanvankelijk gebruikt
voor allerlei verhalen!
1.1.3. Het ontstaan van ‘mythe’ als begrip
Oudheid Het Griekse ‘mythos’ was oorspronkelijk, net als ‘logos’ en ‘epos’, een woord dat
een taalhandeling aanduidde, gaande van een enkel woord tot een verhaal. Pas
vanaf Plato (4eE v. C) ontstaat er geleidelijk aan een tegenstelling tussen ‘logos’
(waarmee Plato bij voorkeur de ‘betrouwbare’ woorden van de filosoof benoemde)
en ‘mythos’ (waarmee hij vaak op eerder pejoratieve wijze de traditionele
godenverhalen aanduidt). Plato bouwt daarmee verder op een bredere
denkstroming van ‘godenkritiek die al begonnen was in de 6eE v. C.: de
antropomorfe voorstelling van de goden zoals bijv. bij Homeros werd vanaf toen
door sommige denkers in twijfel getrokken
Moderne Cf. Marcel Detienne, l’Inventionde la mythologie (1981) > ‘Mythe’ zoals wij het
tijden woord invullen (bijzonder genre van het godenverhaal) is een westerse, relatief
moderne term (≠ het Griekse muthos) die ontstaan is in de 18e-19e eeuw, vanuit
een interesse en onbegripvoor bepaalde verhalen uit archaïsche (de Grieken) en
niet-westerse culturen (de ‘wilden’). Precies uit de verbazing over deze vreemde en
‘schandalige’ verhalen is ‘mythologie’ als studieveld ontstaan
= > één van de centrale vragen in de mythenstudie is waarom en hoe de absurditeit van de mythe
toch ‘werkt’. Waarom lijken we van nature geneigd te zijn tot mythisch denken, en moet ‘rationeel’
denken gecultiveerd worden? Hoe verhouden ‘mythos’ en ‘logos’ zich? Hebben we alleen logica
nodig om te denken en te leven, of ook de wilde verbeelding van de mythe?
,7 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1.1.4. Mogelijke onderverdelingen
Qua thema - Ontstaansmythen: oorsprong of schepping van goden (theogonie),
wereld (kosmogonie) en mensen (antropogonie)
- Vruchtbaarheidsmythen
- Mythen over morele en religieuze orde (hybris)
- Lokale/patriottische mythen
- Heldenmythen (halfgoden, heroën, hedendaagse)
Qua - Verklaring, fundering (‘aitiologische’ mythen < Gr. Aition): van religieuze,
functie/gebruik sociale, politieke, natuurlijke... gebruiken, instellingen en fenomenen
- “Charter”: het ondersteunen van een zekere maatschappelijke
orde/hiërarchie
- Paradigma/exemplum (voorbeeldfunctie: model of waarschuwing)
- Troost, zingeving
- Reflectie, stellen van vragen, exploratie condition humaine
- Ontspanning, vertelling
1.2. De antieke mythe
1.2.1. Chronologie
2e millenium vC Bronstijd
Minoïsche beschaving
Mykeense beschaving
Dark Ages:
Ca 1100-700 - Invoering alfabet
- Vanaf nu het geleidelijk aan op schrift stellen en daarmee ‘fixeren’ van mythes (Homeros &
Hesiodos)
Archaïsche periode:
> 480 - De opkomst van de ‘godenkritiek’
- De zogenaamde ‘Ionische Verlichting’ bij de natuurfilosofen en anderen die de mythes in
twijfel gaan trekken
- Ontstaan van een nieuw soort pre-wetenschappelijk denken
> 323 Klassiek Griekenland
> 30 Hellinistische rijken / opkomst van Rome
Romeinse keizertijd => Mythes steeds meer als literaire versierselen
,8 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
1.2.2. Bronnen
- Homeros (Ilias & Odyssee) 8e E vC, ‘stamvaders’ van de mythologie.
- Hesiodos (Theogonie, Werken en Dagen) In de dichtwerken die op hun naam zijn
- Tragediedichters overgeleverd kregen mythische verhalen
- Herodotos, Plato die al eeuwen circuleerden in de orale
- Euhemeros traditie een in schrift gefixeerde vorm. Ze
- Apollodoros (pseudo) staan dus aan het begin, maar in zekere zin
- Livius ook aan het einde van een traditie van
- Vergilius, Ovidius mythische verhalen
- Ploutarchos
- Loukaionos, Pausanias
+ archeologie, beelden, vazen
1.2.3. Hoe werd de mythe door de Grieken verteld? Voorbeelden uit Homeros
We kunnen iets leren over hoe de mythe concreet verteld werd uit bijv. de Homerische epen zelf:
fragmentarisch, vaak losse allusies uit een netwerk van (gekende) verhalen, vaak als exemplum,
paradigma voor gedrag
Ilias Talrijke vermeldingen van en allusies op vroegere mythen, zowel door verteller
als door personages
- Vb: zang 24, Achilles over Niobe
Odyssee Het relaas van de terugreis van Odysseus is ook een verhaal over de kracht van
verhalen. Voortdurend wordt er verteld, onder andere door Odysseus zelf (maar
denk bijv. ook terug aan de sirenen). Bijvoorbeeld Odysseus’ verhaal over zijn
bezoek aan de onderwereld (nekuia, zang 11) wemelt van de mythologische
referenties. Ook de rol van de zanger bij feestelijke gelegenheden komt hier
meermaals aan bod:
- Vb: zang 8, de liederen van Demodokos: Ares & Aphrodite, het houten
paard van Troje
Achilles heeft het lijk van Hektor teruggegeven aan de oude koning
Priamos, en vraagt hem nu om ondanks zijn verdriet wat te eten. Hij
gebruikt daarvoor een mythologisch exemplum: ook Niobeat nadat
ze haar kinderen verloren had… (bemerk: de mythe kan door de
verteller naar zijn hand worden gezet al naargelang de context!)
De zanger of aoidos als spreekbuis van de Muzen: ‘Daarop hief de zanger bezield door
een god een lied aan’ (Odyssee zang 8, 498)
De laatste plek waar Odysseus op zijn zwerftochten terechtkomt voor hij kan
terugkeren naar zijn thuisland Ithaka, is het eiland der Faiaken. Hoewel hij zijn
identiteit geheimhoudt, wordt hij daar gastvrij ontvangen aan het hof van
koning Alkinoös. Odysseus mag meegenieten van het optreden van de blinde
,9 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
zanger Demodokos, die met alle eer behandeld wordt. Zijn zangkunst
wordt beschreven als een goddelijk geschenk van de Muze of Apollo.
Hij zingt een godenlied over het overspel van Afrodite en Ares, maar
ook een alternatieve versie van de gebeurtenissen uit de Ilias(het gaat
over een twist tussen Odysseus en Achilles in plaat van een twist tussen
Agamamnon en Achilles) = verandelijkheid van mythische verhalen in
de orale traditie!
Tenslotte vraagt Odysseus hem het lied over het houten paard, zijn
eigen ‘moment de gloire’ te bezingen. Odysseus kan zijn tranen niet
mee bedwingen en geeft eindelijk zijn identiteit prijs. Dan neemt hij zelf
het verhaal over…
Demodokos’s lied van het overspel van Ares en Aphrodite (er kon gelachen worden met de goden)
- Aphrodite is getrouwd met Hephaistos (niet zelf gekozen)
- Belichaming van de schoonheid zelf, maar Hephaistos is de enige
god met een fysiek mankement
o Zo geboren en van Olympos gegooid door Hera/van
Olympos gegooid door Zeus omdat hij wil bemiddelen
tussen zijn ouders/…
o Kan wel alle mogelijke mooie objecten smeden (ook voor
goden), zoals robotten, tronen, …
▪ Smeden zat heel dicht bij magie in die tijd
▪ Slepend been wordt daar soms mee gelinkt
- Neemt Ares tot minnaar
o Knappe god van oorlog
o Bij Romeinen is Mars een behoorlijk positieve god
(afkomst, ook van lente, …), bij Grieken is dat niet zo
(voortdurend geminacht; oorlogsrazernij ipv
bedachtzame oorlogsvoering => Athena)
- Hephaistos komt dat te weten
o Spant een extreem fijn gouden net boven het bed
o Roept alle goden erbij om te tonen wat Aphrodite doet
- Hermes: “Mij mag je nog 3x zwaardere boeien vastmaken om met Aphrodite in bed te
treffen”
- Lachen met de goden!
o Tragedies, maar ook komedies over de goden
o Tijdens de Verlichting werd dit aangehaald (prezen Grieken die godsdienst hadden
die ruimte liet voor spot)
o Mythes hebben niet 1 juiste waarheid, flexibel
o Opmerkelijk dat die goden tegen een grapje konden (wel niet met de goden van de
onderwereld gelachen!)
- Wordt niet zomaar op deze plaats in de Odyssee verteld!
o Odysseus is al jaren lang onderweg op dit moment
o Ithaka: Penelope wordt belaagd door plaatselijke, lagere edelmannen
, 10 KLASSIEKE MYTHOLOGIE 2026 | Camille V.
o Loopt als een subtiel thema doorheen de verhalen; Gaat Penelope wel trouw blijven?
(speelt mss ook wel in Odysseus’ hoofd; heeft ook wel wat gemeen met Hephaistos;
ambachtsman, slimste van Grieken)
Hierna verteld hij een alternatieve versie van de gebeurtenissen in de Ilias
- Twist tussen Odysseus en Achilles
o Is tussen Agamemnon en Achilles!
o Orale traditie is veranderlijk! Verschillende versies circuleren (pas als ze worden
neergeschreven ontstaat een ‘canonieke versie’
- Odysseus wil het lied over het houten paard
o Hij verteld daar zijn eigen verhaal verteld
o Betekenisvol: voortdurend een anoniem iemand (hij draagt daar nog geen naam)
o Begint te wenen (‘als een vrouw die in de oorlog haar man ziet sterven en
meegenomen wordt als slavin’) => koning vraagt de zanger te stoppen => “Ik ben
Odysseus”
▪ Lied geeft hem zijn identiteit terug
