PEDAGOGIEK EN
GEZINSONDERSTEUNING
1 INLEIDING : EEN BEELD VAN EEN KIND
1.1 DE PEDAGOGIEK ONDER DRUK?
Pedagogiek: wetenschappelijke studie van opvoeding, onderwijs en vorming.
Nooit zwart of wit
Maatschappijgebonden
Alles is altijd gekaderd vanuit een context
Pedagogische wetenschappen verwijst naar:
Meerdere subdisciplines
Meerdere pedagogische kaders
Meerdere onderzoeksmethodes
Twee stromingen:
1 evidence based pedagogiek
Meten is weten: handvaten voor de praktijk
Voorschrijvend
Gestimuleerd door 2 tendensen
o Risico reducerend denken
= het risico verminderen, problemen vermijden
o Individualiserend werken
= we richten ons op een individu, we willen dat iedereen optimaal functioneert, dus we gaan
een norm gebruiken
2 fundamentele pedagogiek
Trage fundamentele vraagstukken
Beschrijvend
Normatief en ethisch: waarden en normen van de samenleving in vraag stellen (= onderliggende
ideologische kwesties)
Gaat meer om nuance
1.1.1 DE ‘ONTDEKKING’ VAN HET KIND
Niet enkel gebaseerd op biologische kenmerken.
De kindertijd is een sociaal geconstrueerde periode.
Is gebaseerd op de maatschappelijke context van dat moment (religie, politiek, filosofie, economie)
Voorbeeld:
o kinderen slaan is politiek gezien bij ons iets dat niet kan
o Oorlog kan ook onder politiek geplaatst geworden
o Alles wat er gebeurd in de maatschappij en hoe we kijken naar een kind is hiervan afhankelijk
Pedagogiek & gezinsondersteuning Pagina 1 van 43
,Kind is een aparte categorie:
In de oudheid: kind krijgt aandacht
Tot laat in de middelleeuwen: kind afgebeeld als onaf of mini-volwassene
Renaissance met o.m. Rousseau: de ziel van het kind
o God heeft kinderen gemaakt, alles wat gemaakt is door god = goed (kinderen = goed)
Geïndustrialiseerde samenleving: kind is kwetsbaar en moet beschermd worden (tegen maatschappij)
1960 tot vandaag: ‘jeugdland’, grootbrengen door kleinhouden
o Jeugdland: jongeren en kinderen leven in een apart land, niet alles is hetzelfde als bij
volwassenen
Voorbeeld: speeltuin met hek rond (afgeschermd)
Voorbeeld: meedraaien in het huishouden
Uit zich in verschillende contexten:
Juridisch: minderjarig versus meerderjarig
Sociologisch: afhankelijk versus onafhankelijk
Ontwikkelingspsychologie: jongvolwassene versus volwassene, uitgerekte kindertijd
1.1.2 HET DENKEN IN KINDBEELDEN
Kindbeeld= hoe kijken wij naar onderwijs, hoe kijken wij naar een kind, hoe kijken wij naar…
Hoe ontstaan die kindbeelden?
Ze zijn een weerspiegeling van de maatschappij.
Wanneer de maatschappij verandert, veranderen ook de kindbeelden.
De kindbeelden hebben een ideologische basis. Ze zijn een weerspiegeling van de opvattingen in de
maatschappij:
o religieuze opvattingen
o politieke opvattingen
o filosofische opvattingen
hoe wijzigen kindbeelden doorheen de tijd?
De kindbeelden wijzigen niet plots maar vullen elkaar aan
Verschillende kindbeelden kunnen naast elkaar staan in één periode
kindbeelden hebben invloed op:
Hoe het kind naar zichzelf kijkt
De verwachtingen van ouders en leerkrachten
De relatie tussen kind en opvoeder en de manier van handelen
De manier waarop men spreekt en de verwachtingen van de maatschappij
Het beleid en de acties die men opzet (sociaal, economisch en cultureel)
1.2 DE OPBOUW VAN DIT BOEK
1.2.1 HET VOORSPELBARE KIND
Het kind is voorspelbaar in zijn ontwikkeling.
Pedagogiek & gezinsondersteuning Pagina 2 van 43
, De volwassene houdt de ontwikkeling in de hand door vroegtijdige opsporing, diagnose en
classificatie. In die zin is het kind ‘maakbaar’.
1.2.2 HET KIND ALS BURGER
Het kind is een burger met rechten en plichten.
De volwassene beschouwt het kind als nog-niet-burger en voedt het op tot burgerschap.
Het idee leeft er, maar in de praktijk is dit vaak moeilijk opvoeden tot burger is makkelijker
1.2.3 HET WITTE KIND
Het kind is wit, niet meertalig en heeft christelijke tradities.
De volwassene houdt geen rekening met diversiteit en structurele discriminatie.
Zeer sterk gebaseerd op de maatschappij nu, maar dat klopt niet meer!
Eentalig: nederlands
Vormen van discriminatie ontstaan
Structurele discriminatie = het zit al een beetje ingebed in de maatschappij dat er discriminatie is
1.2.4 HET KIND ALS RISICO
Het kind loopt gevaar of is zelf een gevaar voor de maatschappij.
De volwassene beschermt het kind tegen de gevaren van de samenleving en omgekeerd.
Twee soorten:
1 risico voor een kind
2 risico door een kind (voorbeeld: hangjongeren = gevaar voor de maatschappij)
1.2.5 HET KIND ALS HELD
Het kind is weerbaar, inventief, flexibel, onconventioneel en vrij.
De volwassene waardeert het kind voor zijn potentieel in het hier en nu. Hij is vooral toeschouwer en
biedt enkel hulp waar nodig.
Het kind wordt als fantastisch gezien
Als volwassenen moeten we ons niet teveel moeien, anders verpesten we het kind
Enkel als het echt nodig is gaan we het kind ondersteunen, anders laten we het kind zijn eigen gang
gaan
Bouwt verder op her romantische kindbeeld of het idee van het goddelijke kind
1.2.6 HET KIND ALS KAPITAAL
Het kind is een investering in de toekomst. Het is menselijk kapitaal dat rendeert.
De volwassene heeft de verantwoordelijkheid om dit kapitaal te koesteren en erin te investeren.
Het kind is op dit moment nog niet zo belangrijk, want het is nog maar een kind
Later heeft een kind wel een belangrijke rol in de maatschappij, het kind moet opbrengen later
Gevolg: volwassenen moeten in het kind investeren, veel met het kind doen
Pedagogiek & gezinsondersteuning Pagina 3 van 43
, Kind moet opbrengen ouders zijn daar verantwoordelijk voor !
DEEL 1: HET VOORSPELBARE KIND
1 WAT HOUDT HET KINDBEELD IN
1.1 10 ELEMENTEN
1. Het kind is voorspelbaar en in die zin is het een louter technische aangelegenheid.
2. De ontwikkeling van het kind verloopt volgens vaste stadia. Bij misloop kijkt men naar wat fout liep in
het vorig stadium.
3. Er is een norm en hoe vroeger men die norm bereikt, hoe beter = De Olympische Spelen van de
Ontwikkeling.
a. De motorische ontwikkeling, op 1 jaar moet het kind kunnen lopen, op die leeftijd moet het
kind dit kunnen,…
b. Het kind moet zo perfect mogelijk zijn en zoveel mogelijk beantwoorden aan de norm
4. Het kind moet zo perfect mogelijk zijn en er is minder tolerantie voor wie afwijkt van het gemiddelde.
5. Wie afwijkt moet zo snel mogelijk geremedieerd worden.
a. = het kind stimuleren, bv. Zindelijkheidstraining
6. Het kind dreigt soms opgesloten te zitten in een label en ‘is’ enkel nog het label
a. Je wijkt af van de norm en hoort er niet bij
7. Erg adult-centrisch model: kind is ‘onaf’ en moet evolueren naar volwassenheid.
8. De mens is maakbaar: verbeterbaar.
9. Zinvol is wat we kunnen meten. Wat we niet kunnen meten is minder belangrijk en zinvol.
10. De druk op ouders om perfect te zijn is groot.
2 WAT IS DE ROL VAN DE VOLWASSENE
2 rollen:
1 De volwassene moet de ontwikkeling goed in het oog houden door vroegtijdige opsporing, diagnose en
classificatie
3 DE OUDER WORDT GEDWONGEN IN DE ROL VAN EXPERT-OUDER
= Pedagogisering van ouders
= die ouders mogen geen gewone ouders meer zijn, maar experten in de orthopedagogie en zelfs
psychologie, ze zijn verantwoordelijk voor de ontwikkeling van het kind
Ouders moeten experten zijn, ze moeten alles weten, ze moeten hun kind heel erg stimuleren
Hierdoor is er een enorme druk op de ouders
4 WAT VERTELT DIT OVER DE SAMENLEVING
Dit kindbeeld weerspiegelt de neoliberale samenleving die gekenmerkt is door:
Vooruitgang is belangrijk
Competitie is belangrijker dan coöperatie: ieder voor zich
Weinig aandacht voor ongelijke kansen (kwetsbare mensen)
Pedagogiek & gezinsondersteuning Pagina 4 van 43
GEZINSONDERSTEUNING
1 INLEIDING : EEN BEELD VAN EEN KIND
1.1 DE PEDAGOGIEK ONDER DRUK?
Pedagogiek: wetenschappelijke studie van opvoeding, onderwijs en vorming.
Nooit zwart of wit
Maatschappijgebonden
Alles is altijd gekaderd vanuit een context
Pedagogische wetenschappen verwijst naar:
Meerdere subdisciplines
Meerdere pedagogische kaders
Meerdere onderzoeksmethodes
Twee stromingen:
1 evidence based pedagogiek
Meten is weten: handvaten voor de praktijk
Voorschrijvend
Gestimuleerd door 2 tendensen
o Risico reducerend denken
= het risico verminderen, problemen vermijden
o Individualiserend werken
= we richten ons op een individu, we willen dat iedereen optimaal functioneert, dus we gaan
een norm gebruiken
2 fundamentele pedagogiek
Trage fundamentele vraagstukken
Beschrijvend
Normatief en ethisch: waarden en normen van de samenleving in vraag stellen (= onderliggende
ideologische kwesties)
Gaat meer om nuance
1.1.1 DE ‘ONTDEKKING’ VAN HET KIND
Niet enkel gebaseerd op biologische kenmerken.
De kindertijd is een sociaal geconstrueerde periode.
Is gebaseerd op de maatschappelijke context van dat moment (religie, politiek, filosofie, economie)
Voorbeeld:
o kinderen slaan is politiek gezien bij ons iets dat niet kan
o Oorlog kan ook onder politiek geplaatst geworden
o Alles wat er gebeurd in de maatschappij en hoe we kijken naar een kind is hiervan afhankelijk
Pedagogiek & gezinsondersteuning Pagina 1 van 43
,Kind is een aparte categorie:
In de oudheid: kind krijgt aandacht
Tot laat in de middelleeuwen: kind afgebeeld als onaf of mini-volwassene
Renaissance met o.m. Rousseau: de ziel van het kind
o God heeft kinderen gemaakt, alles wat gemaakt is door god = goed (kinderen = goed)
Geïndustrialiseerde samenleving: kind is kwetsbaar en moet beschermd worden (tegen maatschappij)
1960 tot vandaag: ‘jeugdland’, grootbrengen door kleinhouden
o Jeugdland: jongeren en kinderen leven in een apart land, niet alles is hetzelfde als bij
volwassenen
Voorbeeld: speeltuin met hek rond (afgeschermd)
Voorbeeld: meedraaien in het huishouden
Uit zich in verschillende contexten:
Juridisch: minderjarig versus meerderjarig
Sociologisch: afhankelijk versus onafhankelijk
Ontwikkelingspsychologie: jongvolwassene versus volwassene, uitgerekte kindertijd
1.1.2 HET DENKEN IN KINDBEELDEN
Kindbeeld= hoe kijken wij naar onderwijs, hoe kijken wij naar een kind, hoe kijken wij naar…
Hoe ontstaan die kindbeelden?
Ze zijn een weerspiegeling van de maatschappij.
Wanneer de maatschappij verandert, veranderen ook de kindbeelden.
De kindbeelden hebben een ideologische basis. Ze zijn een weerspiegeling van de opvattingen in de
maatschappij:
o religieuze opvattingen
o politieke opvattingen
o filosofische opvattingen
hoe wijzigen kindbeelden doorheen de tijd?
De kindbeelden wijzigen niet plots maar vullen elkaar aan
Verschillende kindbeelden kunnen naast elkaar staan in één periode
kindbeelden hebben invloed op:
Hoe het kind naar zichzelf kijkt
De verwachtingen van ouders en leerkrachten
De relatie tussen kind en opvoeder en de manier van handelen
De manier waarop men spreekt en de verwachtingen van de maatschappij
Het beleid en de acties die men opzet (sociaal, economisch en cultureel)
1.2 DE OPBOUW VAN DIT BOEK
1.2.1 HET VOORSPELBARE KIND
Het kind is voorspelbaar in zijn ontwikkeling.
Pedagogiek & gezinsondersteuning Pagina 2 van 43
, De volwassene houdt de ontwikkeling in de hand door vroegtijdige opsporing, diagnose en
classificatie. In die zin is het kind ‘maakbaar’.
1.2.2 HET KIND ALS BURGER
Het kind is een burger met rechten en plichten.
De volwassene beschouwt het kind als nog-niet-burger en voedt het op tot burgerschap.
Het idee leeft er, maar in de praktijk is dit vaak moeilijk opvoeden tot burger is makkelijker
1.2.3 HET WITTE KIND
Het kind is wit, niet meertalig en heeft christelijke tradities.
De volwassene houdt geen rekening met diversiteit en structurele discriminatie.
Zeer sterk gebaseerd op de maatschappij nu, maar dat klopt niet meer!
Eentalig: nederlands
Vormen van discriminatie ontstaan
Structurele discriminatie = het zit al een beetje ingebed in de maatschappij dat er discriminatie is
1.2.4 HET KIND ALS RISICO
Het kind loopt gevaar of is zelf een gevaar voor de maatschappij.
De volwassene beschermt het kind tegen de gevaren van de samenleving en omgekeerd.
Twee soorten:
1 risico voor een kind
2 risico door een kind (voorbeeld: hangjongeren = gevaar voor de maatschappij)
1.2.5 HET KIND ALS HELD
Het kind is weerbaar, inventief, flexibel, onconventioneel en vrij.
De volwassene waardeert het kind voor zijn potentieel in het hier en nu. Hij is vooral toeschouwer en
biedt enkel hulp waar nodig.
Het kind wordt als fantastisch gezien
Als volwassenen moeten we ons niet teveel moeien, anders verpesten we het kind
Enkel als het echt nodig is gaan we het kind ondersteunen, anders laten we het kind zijn eigen gang
gaan
Bouwt verder op her romantische kindbeeld of het idee van het goddelijke kind
1.2.6 HET KIND ALS KAPITAAL
Het kind is een investering in de toekomst. Het is menselijk kapitaal dat rendeert.
De volwassene heeft de verantwoordelijkheid om dit kapitaal te koesteren en erin te investeren.
Het kind is op dit moment nog niet zo belangrijk, want het is nog maar een kind
Later heeft een kind wel een belangrijke rol in de maatschappij, het kind moet opbrengen later
Gevolg: volwassenen moeten in het kind investeren, veel met het kind doen
Pedagogiek & gezinsondersteuning Pagina 3 van 43
, Kind moet opbrengen ouders zijn daar verantwoordelijk voor !
DEEL 1: HET VOORSPELBARE KIND
1 WAT HOUDT HET KINDBEELD IN
1.1 10 ELEMENTEN
1. Het kind is voorspelbaar en in die zin is het een louter technische aangelegenheid.
2. De ontwikkeling van het kind verloopt volgens vaste stadia. Bij misloop kijkt men naar wat fout liep in
het vorig stadium.
3. Er is een norm en hoe vroeger men die norm bereikt, hoe beter = De Olympische Spelen van de
Ontwikkeling.
a. De motorische ontwikkeling, op 1 jaar moet het kind kunnen lopen, op die leeftijd moet het
kind dit kunnen,…
b. Het kind moet zo perfect mogelijk zijn en zoveel mogelijk beantwoorden aan de norm
4. Het kind moet zo perfect mogelijk zijn en er is minder tolerantie voor wie afwijkt van het gemiddelde.
5. Wie afwijkt moet zo snel mogelijk geremedieerd worden.
a. = het kind stimuleren, bv. Zindelijkheidstraining
6. Het kind dreigt soms opgesloten te zitten in een label en ‘is’ enkel nog het label
a. Je wijkt af van de norm en hoort er niet bij
7. Erg adult-centrisch model: kind is ‘onaf’ en moet evolueren naar volwassenheid.
8. De mens is maakbaar: verbeterbaar.
9. Zinvol is wat we kunnen meten. Wat we niet kunnen meten is minder belangrijk en zinvol.
10. De druk op ouders om perfect te zijn is groot.
2 WAT IS DE ROL VAN DE VOLWASSENE
2 rollen:
1 De volwassene moet de ontwikkeling goed in het oog houden door vroegtijdige opsporing, diagnose en
classificatie
3 DE OUDER WORDT GEDWONGEN IN DE ROL VAN EXPERT-OUDER
= Pedagogisering van ouders
= die ouders mogen geen gewone ouders meer zijn, maar experten in de orthopedagogie en zelfs
psychologie, ze zijn verantwoordelijk voor de ontwikkeling van het kind
Ouders moeten experten zijn, ze moeten alles weten, ze moeten hun kind heel erg stimuleren
Hierdoor is er een enorme druk op de ouders
4 WAT VERTELT DIT OVER DE SAMENLEVING
Dit kindbeeld weerspiegelt de neoliberale samenleving die gekenmerkt is door:
Vooruitgang is belangrijk
Competitie is belangrijker dan coöperatie: ieder voor zich
Weinig aandacht voor ongelijke kansen (kwetsbare mensen)
Pedagogiek & gezinsondersteuning Pagina 4 van 43
