IP45 — Les 7: Start Koude Oorlog
Internationale Politiek sinds 1945 (IP45)
Les 7 — Hoofdstuk 2 (start): Kenmerken Koude Oorlog + Iran-crisis +
Trumandoctrine
Datum: 05.03.2026 (voormiddag) — Docent: Prof. Ria Laenen
📖 In het handboek: Hoofdstuk 2 (Van Korea tot Cuba) — beginsecties: kenmerken Koude Oorlog,
IJzeren Gordijn-speech, Iran-crisis 1946, Kennan + containment-policy, Trumandoctrine, Non-
Alignment Movement.
1. Oprichting Verenigde Naties (oktober 1945)
Voor we de Koude Oorlog instappen — eerst even het 'Great Design' van FDR voltooien:
• 24 oktober 1945: VN-Handvest treedt in werking → officiële oprichting Verenigde Naties
• Bij oprichting: 51 lidstaten
• Vandaag: 193 lidstaten + 2 waarnemende landen (Vaticaanstad + Palestina)
• In Finland worden op 24 oktober alle vlaggen uitgehangen om de oprichting te vieren
Het VN-Handvest spreekt over een wereldorde zonder oorlog, waarin alle landen een gelijke stem
hebben — de droom van wereldvrede. In de praktijk werd het al snel duidelijk dat een nieuw type
oorlog (de Koude Oorlog) de internationale politiek zou gaan beheersen.
2. Beginpunt van de Koude Oorlog?
Slide 3 — Beginpunt Koude Oorlog?
Slide 4 — Verschillende mogelijke beginpunten
p. 1
, IP45 — Les 7: Start Koude Oorlog
Kernkarakter van de Koude Oorlog:
• Geen 'startschot', geen rechtstreekse oorlog, geen oorlogsverklaring
• Geen rode datum: er is geen dag waarop 'de Koude Oorlog werd verklaard'
• Eindpunt is wel duidelijk: 1989 — val van de Berlijnse Muur (9.11.1989, rode datum)
'In bepaalde opzichten was hij [de Koude Oorlog] al ver voor mei 1945 begonnen.' —
Tony Judt (2005), Postwar: A History of Europe since 1945
Periode: ca. 1946 – 1989. De maskers vallen af: twee nieuwe naoorlogse grootmachten (VS en SU)
komen lijnrecht tegenover elkaar te staan. Beide superpowers streven naar SUPERIORITEIT.
3. Kenmerken van de Koude Oorlog
Slide 5 — Kenmerken van de Koude Oorlog
Bitse tweestrijd met globale omvang
• Streven naar zo groot mogelijke invloedssfeer
• Twee machtsblokken in intense tweestrijd, weinig landen kunnen 'de dans ontspringen'
De tweestrijd uit zich op verschillende vlakken
• Ideologisch: communisme vs. liberale democratie/kapitalisme
• Militair: nucleaire wapenwedloop + ruimtevaart ('Space Race')
• Cultureel — soft power: muziek, dans, films
◦ SU: klassiek ballet als culturele propaganda — Sovjet-balletgezelschappen toerden
de wereld rond
◦ VS: jazz-musici als 'cultural ambassadors'; Hollywood-films met Amerikaans
ideologisch gedachtegoed
• Economisch: kapitalistisch vrije marktsysteem (VS) vs. centraal-geleide planeconomie (SU)
p. 2
, IP45 — Les 7: Start Koude Oorlog
Geografische uitingen
• Europa: verdeeld continent — Oostblok achter het 'IJzeren Gordijn'
• Duitsland: verdeeld in BRD (Bondsrepubliek Duitsland, Westen) en DDR (Duitse
Democratische Republiek, Oosten)
• Berlijn: verdeelde stad West-/Oost-Berlijn, gescheiden door de Berlijnse Muur — meest
zichtbare getuige van de Koude Oorlog
LET OP — verwarringspunt: het woord 'democratisch' in DDR (en in Noord-Korea = Democratic
People's Republic of Korea) verwijst NIET naar het westerse democratiebegrip, maar het
tegenovergestelde — de communistische versie. 'DDR' = Oost-Duitsland (achter het IJzeren Gordijn).
Veel studenten halen dit jaarlijks door elkaar volgens de prof — let dus extra op.
Mentaal kader: zero-sum game
Slide 6 — Allesomvattende lens + zero-sum game
• Zero-sum game perspectief: een voordeel voor de ene zijde = evenredig nadeel voor de
andere zijde. Som = nul. Tegenhanger = win-win. Examenstof — ken het begrip!
• Allesomvattende lens: VS en SU bekijken ALLE wereldpolitiek vanuit deze tweekampen-bril
• Proxy-oorlogen tussen beide kampen (zie Les 5 voor definitie)
Toenemende spanningen vs. Détente
• Détente (Frans, 'ontspanning'): periode waarin de spanningen tussen de twee kampen
afnemen, met meer dialoog, diplomatieke inspanningen, concrete dossier-resultaten
• Begrip is bijna exclusief verbonden aan de Koude Oorlog — als je het ergens leest, verwijst
het meestal hiernaar
• Periodes van détente waren beperkt in totaal in het hele Koude Oorlog-tijdperk
• De ULTIEME détente = einde jaren 1980 → leidde uiteindelijk tot het einde van de Koude
Oorlog
p. 3
, IP45 — Les 7: Start Koude Oorlog
Piek nucleaire wapens en piekspanning
• Piek nucleaire wapens: 1986 (eindfase Koude Oorlog!)
• Meest precaire moment: Cubacrisis 1962 (zie volgende lessen)
4. IJzeren Gordijn-speech (5 maart 1946)
Slide 7 — Churchill 'Sinews of Peace' / IJzeren Gordijn-speech
Toeval wil dat de prof deze les geeft op 5 maart 2026 — exact 80 jaar na de speech.
• 5 maart 1946 —
• Fulton, Missouri (VS) — bescheiden universiteit, geen Ivy League. Churchill ontvangt een
eredoctoraat.
• Officiële titel: 'The Sinews of Peace'
• Gekend als: 'Iron Curtain Speech' / IJzeren Gordijn-speech
• In aanwezigheid van VS-president Harry Truman
• Churchill bedacht het concept 'IJzeren Gordijn' niet zelf, maar door zijn speech wordt het
beeld bestendigd voor de hele Koude Oorlog
Beroemdste citaten
'From Stettin in the Baltic to Trieste in the Adriatic, an iron curtain has descended
across the Continent.'
'Whatever conclusions may be drawn from these facts — and facts they are — this is
certainly not the Liberated Europe we fought to build up. Nor is it one which contains
the essentials of permanent peace.'
p. 4
Internationale Politiek sinds 1945 (IP45)
Les 7 — Hoofdstuk 2 (start): Kenmerken Koude Oorlog + Iran-crisis +
Trumandoctrine
Datum: 05.03.2026 (voormiddag) — Docent: Prof. Ria Laenen
📖 In het handboek: Hoofdstuk 2 (Van Korea tot Cuba) — beginsecties: kenmerken Koude Oorlog,
IJzeren Gordijn-speech, Iran-crisis 1946, Kennan + containment-policy, Trumandoctrine, Non-
Alignment Movement.
1. Oprichting Verenigde Naties (oktober 1945)
Voor we de Koude Oorlog instappen — eerst even het 'Great Design' van FDR voltooien:
• 24 oktober 1945: VN-Handvest treedt in werking → officiële oprichting Verenigde Naties
• Bij oprichting: 51 lidstaten
• Vandaag: 193 lidstaten + 2 waarnemende landen (Vaticaanstad + Palestina)
• In Finland worden op 24 oktober alle vlaggen uitgehangen om de oprichting te vieren
Het VN-Handvest spreekt over een wereldorde zonder oorlog, waarin alle landen een gelijke stem
hebben — de droom van wereldvrede. In de praktijk werd het al snel duidelijk dat een nieuw type
oorlog (de Koude Oorlog) de internationale politiek zou gaan beheersen.
2. Beginpunt van de Koude Oorlog?
Slide 3 — Beginpunt Koude Oorlog?
Slide 4 — Verschillende mogelijke beginpunten
p. 1
, IP45 — Les 7: Start Koude Oorlog
Kernkarakter van de Koude Oorlog:
• Geen 'startschot', geen rechtstreekse oorlog, geen oorlogsverklaring
• Geen rode datum: er is geen dag waarop 'de Koude Oorlog werd verklaard'
• Eindpunt is wel duidelijk: 1989 — val van de Berlijnse Muur (9.11.1989, rode datum)
'In bepaalde opzichten was hij [de Koude Oorlog] al ver voor mei 1945 begonnen.' —
Tony Judt (2005), Postwar: A History of Europe since 1945
Periode: ca. 1946 – 1989. De maskers vallen af: twee nieuwe naoorlogse grootmachten (VS en SU)
komen lijnrecht tegenover elkaar te staan. Beide superpowers streven naar SUPERIORITEIT.
3. Kenmerken van de Koude Oorlog
Slide 5 — Kenmerken van de Koude Oorlog
Bitse tweestrijd met globale omvang
• Streven naar zo groot mogelijke invloedssfeer
• Twee machtsblokken in intense tweestrijd, weinig landen kunnen 'de dans ontspringen'
De tweestrijd uit zich op verschillende vlakken
• Ideologisch: communisme vs. liberale democratie/kapitalisme
• Militair: nucleaire wapenwedloop + ruimtevaart ('Space Race')
• Cultureel — soft power: muziek, dans, films
◦ SU: klassiek ballet als culturele propaganda — Sovjet-balletgezelschappen toerden
de wereld rond
◦ VS: jazz-musici als 'cultural ambassadors'; Hollywood-films met Amerikaans
ideologisch gedachtegoed
• Economisch: kapitalistisch vrije marktsysteem (VS) vs. centraal-geleide planeconomie (SU)
p. 2
, IP45 — Les 7: Start Koude Oorlog
Geografische uitingen
• Europa: verdeeld continent — Oostblok achter het 'IJzeren Gordijn'
• Duitsland: verdeeld in BRD (Bondsrepubliek Duitsland, Westen) en DDR (Duitse
Democratische Republiek, Oosten)
• Berlijn: verdeelde stad West-/Oost-Berlijn, gescheiden door de Berlijnse Muur — meest
zichtbare getuige van de Koude Oorlog
LET OP — verwarringspunt: het woord 'democratisch' in DDR (en in Noord-Korea = Democratic
People's Republic of Korea) verwijst NIET naar het westerse democratiebegrip, maar het
tegenovergestelde — de communistische versie. 'DDR' = Oost-Duitsland (achter het IJzeren Gordijn).
Veel studenten halen dit jaarlijks door elkaar volgens de prof — let dus extra op.
Mentaal kader: zero-sum game
Slide 6 — Allesomvattende lens + zero-sum game
• Zero-sum game perspectief: een voordeel voor de ene zijde = evenredig nadeel voor de
andere zijde. Som = nul. Tegenhanger = win-win. Examenstof — ken het begrip!
• Allesomvattende lens: VS en SU bekijken ALLE wereldpolitiek vanuit deze tweekampen-bril
• Proxy-oorlogen tussen beide kampen (zie Les 5 voor definitie)
Toenemende spanningen vs. Détente
• Détente (Frans, 'ontspanning'): periode waarin de spanningen tussen de twee kampen
afnemen, met meer dialoog, diplomatieke inspanningen, concrete dossier-resultaten
• Begrip is bijna exclusief verbonden aan de Koude Oorlog — als je het ergens leest, verwijst
het meestal hiernaar
• Periodes van détente waren beperkt in totaal in het hele Koude Oorlog-tijdperk
• De ULTIEME détente = einde jaren 1980 → leidde uiteindelijk tot het einde van de Koude
Oorlog
p. 3
, IP45 — Les 7: Start Koude Oorlog
Piek nucleaire wapens en piekspanning
• Piek nucleaire wapens: 1986 (eindfase Koude Oorlog!)
• Meest precaire moment: Cubacrisis 1962 (zie volgende lessen)
4. IJzeren Gordijn-speech (5 maart 1946)
Slide 7 — Churchill 'Sinews of Peace' / IJzeren Gordijn-speech
Toeval wil dat de prof deze les geeft op 5 maart 2026 — exact 80 jaar na de speech.
• 5 maart 1946 —
• Fulton, Missouri (VS) — bescheiden universiteit, geen Ivy League. Churchill ontvangt een
eredoctoraat.
• Officiële titel: 'The Sinews of Peace'
• Gekend als: 'Iron Curtain Speech' / IJzeren Gordijn-speech
• In aanwezigheid van VS-president Harry Truman
• Churchill bedacht het concept 'IJzeren Gordijn' niet zelf, maar door zijn speech wordt het
beeld bestendigd voor de hele Koude Oorlog
Beroemdste citaten
'From Stettin in the Baltic to Trieste in the Adriatic, an iron curtain has descended
across the Continent.'
'Whatever conclusions may be drawn from these facts — and facts they are — this is
certainly not the Liberated Europe we fought to build up. Nor is it one which contains
the essentials of permanent peace.'
p. 4
