GROEPSDYNAMICA
1. INLEIDING ................................................................................................................................ 4
1.1 GROEPSDYNAMICA ..........................................................................................................................4
HS 1: GROEPEN EN TEAMS ............................................................................................................ 5
WAT IS EEN GROEP? ..............................................................................................................................5
Johson & Johnson: 6 kenmerken van een groep ...............................................................................5
2. WAT IS EEN TEAM?.............................................................................................................................6
2.1 Verschil tussen een groep en een team .....................................................................................6
3.2 Kenmerken van een team .........................................................................................................7
HS 2: ONTWIKKELINGSFASEN VAN TUCKMAN ............................................................................... 8
1. BESPREKING VAN HET MODEL ...............................................................................................................8
1.1 Forming ..................................................................................................................................8
1.2 Storming .................................................................................................................................9
1.3 Norming ..................................................................................................................................9
1.4 Performing ............................................................................................................................ 10
1.5 Adjourning ............................................................................................................................ 10
1.6 Reforming (extra) ................................................................................................................... 11
3.1.7 Inzichten en inspiratie voor de teambegeleider ..................................................................... 11
HS 3: SAMENWERKEN IN EEN TEAM ..............................................................................................12
1. DE ZELFDETERMINATIETHEORIE ........................................................................................................... 12
1.1 De behoefte aan autonomie ................................................................................................... 12
1.2 De behoefte aan verbondenheid ............................................................................................. 12
1.3 De behoefte aan competentie ................................................................................................ 12
2. BOUWSTENEN VAN SAMENWERKING .................................................................................................... 13
2.1 Autonome afhankelijkheid ..................................................................................................... 13
2.2 Eenheid binnen een groep ...................................................................................................... 13
2.3 Individuele en groepsverantwoordelijkheid ............................................................................. 13
2.4 Positieve interactie ................................................................................................................ 13
2.5 Sociale vaardigheid ............................................................................................................... 13
2.6 Groepsreflectie ..................................................................................................................... 13
3. MISVERSTANDEN OVER SAMENWERKEN IN TEAMVERBAND .......................................................................... 13
3.1 In een team telt het individu niet mee ...................................................................................... 13
3.2 In een team ben je vrienden van elkaar.................................................................................... 14
3.3 In een team moet je alles tegen elkaar kunnen ........................................................................ 14
3.4 In een team moet je het altijd met elkaar eens zijn ................................................................... 14
3.5 In een team heb je geen leider nodig ....................................................................................... 14
4. NADELEN EN VALKUILEN VAN EEN SAMENWERKINGSVERBAND ..................................................................... 14
5. TEAMEFFECTIVITEIT .......................................................................................................................... 15
5.1 Wat is teameffectiviteit .......................................................................................................... 15
5.1.1 Werkzaamheden .................................................................................................................................15
5.1.2 Onderlinge afhankelijkheden ...............................................................................................................15
5.1.3 Teamsamenstelling .............................................................................................................................15
5.1.4 Middelen en invloeden van buitenaf .....................................................................................................16
5.1.5 Processen binnen het team .................................................................................................................16
5.2 Vergroot de teameffectiviteit .................................................................................................. 16
1
, 5.2.1 Vergroot de invloed van je team ...........................................................................................................16
5.2.2 Stel prioriteiten: doe de belangrijke dingen eerst ..................................................................................16
5.2.3 Creëer een win-winsituatie: verdiep je in de belangen van je omgeving .................................................16
5.2.4 Communiceer effectiever ....................................................................................................................16
5.2.5 Plan je successen ...............................................................................................................................16
HS 4: HET TEAM EN DE TEAMROLLEN ............................................................................................17
1. WAT IS EEN TEAMCULTUUR?............................................................................................................... 17
2. HET UI-MODEL VAN SANDERS & NEUIJEN .............................................................................................. 17
2.1 Het model ............................................................................................................................. 17
2.2 Bespreking van het model ...................................................................................................... 17
Laag 1: symbolen .........................................................................................................................................17
Laag 2: helden .............................................................................................................................................17
Laag 3: rituelen ............................................................................................................................................18
Laag 4: waarden en grondbeginselen ...........................................................................................................18
3. DE TEAMROLLEN VOLGENS BELBIN ...................................................................................................... 18
3.1 Beschrijving van het model ..................................................................................................... 18
3.2 De verschillende teamrollen .................................................................................................. 19
3.2.1 De doener ...........................................................................................................................................19
3.2.2 De brononderzoeker............................................................................................................................19
3.2.3 De vernieuwer .....................................................................................................................................19
3.2.4 De monitor ..........................................................................................................................................20
3.2.5 De vormer ...........................................................................................................................................20
3.2.6 De voorzitter .......................................................................................................................................20
3.2.7 De voorzitter .......................................................................................................................................21
3.2.8 De groepswerker .................................................................................................................................21
3.2.9 De specialist .......................................................................................................................................21
4. INTERPERSOONLIJK GEDRAG: DE ROOS VAN LEARY ................................................................................... 24
4.1 Het model ............................................................................................................................. 24
4.2 Kwaliteiten en valkuilen van interpersoonlijk gedrag ................................................................ 26
4.3 Omgekeerd interveniëren ....................................................................................................... 28
HS 5: COMMUNICATIE .................................................................................................................29
1. ALGEMENE FACTOREN DIE DE COMMUNICATIE IN EEN TEAM BEÏNVLOEDEN ...................................................... 29
1.1 Teamgrootte.......................................................................................................................... 29
1.2 Individuele verschillen ........................................................................................................... 29
1.3 Status en invloed ................................................................................................................... 29
1.4 De bezigheden en de taak van het team .................................................................................. 30
1.5 Omstandigheden ................................................................................................................... 30
1.6 Klimaat in een team ............................................................................................................... 30
1.7 Sympathie en antipathie in teams ........................................................................................... 31
1.8 Groepsnormen in het team .................................................................................................... 31
2. RODDELEN .................................................................................................................................... 31
2.1 Definitie ................................................................................................................................ 31
2.2 Oorzaken van roddel .............................................................................................................. 31
2.3 Roddel voorkomen en aanpakken ........................................................................................... 32
3. FEEDBACK IN EEN TEAM .................................................................................................................... 32
3.1 Inleiding ................................................................................................................................ 32
3.2 Drie stappen bij feedback ...................................................................................................... 33
3.3 Feedback werkt niet altijd ...................................................................................................... 34
3.4 Feedback geven in een samenwerkingsverband ...................................................................... 34
3.5 Van feedback naar feedforward .............................................................................................. 35
2
, 3.6 Besluit .................................................................................................................................. 35
4. DEEP DEMOCRACY .......................................................................................................................... 35
4.1 Besluitvorming in een teamwerking ........................................................................................ 35
4.2 Het ontstaan van deep democracy ......................................................................................... 35
4.3 Het Zebra-model van Fanny Matheusen .................................................................................. 36
4.3.1 Zeg Alles .............................................................................................................................................36
4.3.2 Empower de nee-stem ........................................................................................................................36
4.3.3 Breek uit .............................................................................................................................................36
4.3.4 Raak de wijsheid .................................................................................................................................36
4.3.5 Ga het conflict aan ..............................................................................................................................36
HS 6: CONFLICTEN ......................................................................................................................37
1. KENMERKEN VAN EEN CONFLICT ......................................................................................................... 37
2. STIJLEN VAN CONFLICTHANTERING ...................................................................................................... 37
2.1 Doordrukken ......................................................................................................................... 37
2.2 Toegeven .............................................................................................................................. 37
2.3 Vermijden ............................................................................................................................. 38
2.4 Samenwerken ....................................................................................................................... 38
2.5 Een compromis sluiten .......................................................................................................... 38
3. CONFLICTEN BEGELEIDEN ................................................................................................................. 39
3.1 Het voorwerk ......................................................................................................................... 39
HS 7: LEIDERSCHAP VOLGENS BLAKE & MOUTON .........................................................................40
HS 8: TEAMBUILDING ...................................................................................................................42
1. WAT IS TEAMBUILDING? .................................................................................................................... 42
2. BOUWEN AAN EEN TEAM, MEER DAN EEN EENDAAGS PROJECT ..................................................................... 42
3. VOORWAARDEN VOOR EEN TEAMBUILDING ............................................................................................ 42
4. TE SPEELSE TEAMBUILDINGSACTIVITEITEN .............................................................................................. 42
5. TIPS VOOR EEN GESLAAGDE TEAMBUILDING ............................................................................................ 43
6. BESLUIT........................................................................................................................................ 43
HS 9: CIRCLE OF COURAGE ..........................................................................................................44
HS 10: WERKEN MET PROACTIEVE CIRKEL ....................................................................................45
HS 11: OMGAAN MET PESTGEDRAG IN EEN GROEP .......................................................................46
1. WAT IS PESTEN? ............................................................................................................................. 46
1.1 Vijf misterverstanden over pesten (op school) .................................................................... 46
2. BETROKKEN PARTIJEN ....................................................................................................................... 47
2.1 De gepeste of het slachtoffer ..................................................................................................................47
2.2 De middengroep ....................................................................................................................................47
2.3 De pestkop ............................................................................................................................................47
3. DE AANPAK NAAR ALLE PARTIJEN.......................................................................................................... 48
4. PESTEN OP HET WERK....................................................................................................................... 48
3
, 1. INLEIDING
1.1 GROEPSDYNAMICA
• Inzicht in het functioneren van groepen.
• Binnen groepsdynamica kijkt men volgens Johnson & Johnson naar:
o Het gedrag van groepsleden binnen groepen
o De ontwikkeling van groepen
o De interacties tussen groepsleden, andere groepen en organisaties
o De structuur van groepen
Drie actoren binnen de groep die je begeleidt:
1. De (begeleidings)groep
o Je cliënten
o Wat is de leeftijd? Welke doelgroep? De mogelijkheden? Welke ondersteuning is
er nodig? Hoe zitten de verhoudingen in de groep? Zijn de cliënten bevriend met
elkaar? Welke normen/waarden delen ze?
2. Het team
o Je team heeft een sterke invloed op hoe je cliënten kan begeleiden.
o Denk hierbij aan de samenstelling van je team: verschillende rollen,
verschillende persoonlijkheden, wel of geen werkervaring, de communicatiestijl.
3. Jezelf
o Onbewust of bewust heb je voorkeuren in gedrag, ook dit beïnvloedt je manier
van begeleiden.
o Hoe speel jij in op de groepsdynamiek? Welke kennis en vaardigheden heb je
zelf? Welke waarden en normen sturen je gedrag in een groep? Welke stijl van
communicatie hanteert jij en welke begeleidingsstijl ligt jou?
Twee niveaus:
1) Taakniveau = inhoud
2) Socio-emotioneel niveau = verbondenheid tussen de groepsleden
4
1. INLEIDING ................................................................................................................................ 4
1.1 GROEPSDYNAMICA ..........................................................................................................................4
HS 1: GROEPEN EN TEAMS ............................................................................................................ 5
WAT IS EEN GROEP? ..............................................................................................................................5
Johson & Johnson: 6 kenmerken van een groep ...............................................................................5
2. WAT IS EEN TEAM?.............................................................................................................................6
2.1 Verschil tussen een groep en een team .....................................................................................6
3.2 Kenmerken van een team .........................................................................................................7
HS 2: ONTWIKKELINGSFASEN VAN TUCKMAN ............................................................................... 8
1. BESPREKING VAN HET MODEL ...............................................................................................................8
1.1 Forming ..................................................................................................................................8
1.2 Storming .................................................................................................................................9
1.3 Norming ..................................................................................................................................9
1.4 Performing ............................................................................................................................ 10
1.5 Adjourning ............................................................................................................................ 10
1.6 Reforming (extra) ................................................................................................................... 11
3.1.7 Inzichten en inspiratie voor de teambegeleider ..................................................................... 11
HS 3: SAMENWERKEN IN EEN TEAM ..............................................................................................12
1. DE ZELFDETERMINATIETHEORIE ........................................................................................................... 12
1.1 De behoefte aan autonomie ................................................................................................... 12
1.2 De behoefte aan verbondenheid ............................................................................................. 12
1.3 De behoefte aan competentie ................................................................................................ 12
2. BOUWSTENEN VAN SAMENWERKING .................................................................................................... 13
2.1 Autonome afhankelijkheid ..................................................................................................... 13
2.2 Eenheid binnen een groep ...................................................................................................... 13
2.3 Individuele en groepsverantwoordelijkheid ............................................................................. 13
2.4 Positieve interactie ................................................................................................................ 13
2.5 Sociale vaardigheid ............................................................................................................... 13
2.6 Groepsreflectie ..................................................................................................................... 13
3. MISVERSTANDEN OVER SAMENWERKEN IN TEAMVERBAND .......................................................................... 13
3.1 In een team telt het individu niet mee ...................................................................................... 13
3.2 In een team ben je vrienden van elkaar.................................................................................... 14
3.3 In een team moet je alles tegen elkaar kunnen ........................................................................ 14
3.4 In een team moet je het altijd met elkaar eens zijn ................................................................... 14
3.5 In een team heb je geen leider nodig ....................................................................................... 14
4. NADELEN EN VALKUILEN VAN EEN SAMENWERKINGSVERBAND ..................................................................... 14
5. TEAMEFFECTIVITEIT .......................................................................................................................... 15
5.1 Wat is teameffectiviteit .......................................................................................................... 15
5.1.1 Werkzaamheden .................................................................................................................................15
5.1.2 Onderlinge afhankelijkheden ...............................................................................................................15
5.1.3 Teamsamenstelling .............................................................................................................................15
5.1.4 Middelen en invloeden van buitenaf .....................................................................................................16
5.1.5 Processen binnen het team .................................................................................................................16
5.2 Vergroot de teameffectiviteit .................................................................................................. 16
1
, 5.2.1 Vergroot de invloed van je team ...........................................................................................................16
5.2.2 Stel prioriteiten: doe de belangrijke dingen eerst ..................................................................................16
5.2.3 Creëer een win-winsituatie: verdiep je in de belangen van je omgeving .................................................16
5.2.4 Communiceer effectiever ....................................................................................................................16
5.2.5 Plan je successen ...............................................................................................................................16
HS 4: HET TEAM EN DE TEAMROLLEN ............................................................................................17
1. WAT IS EEN TEAMCULTUUR?............................................................................................................... 17
2. HET UI-MODEL VAN SANDERS & NEUIJEN .............................................................................................. 17
2.1 Het model ............................................................................................................................. 17
2.2 Bespreking van het model ...................................................................................................... 17
Laag 1: symbolen .........................................................................................................................................17
Laag 2: helden .............................................................................................................................................17
Laag 3: rituelen ............................................................................................................................................18
Laag 4: waarden en grondbeginselen ...........................................................................................................18
3. DE TEAMROLLEN VOLGENS BELBIN ...................................................................................................... 18
3.1 Beschrijving van het model ..................................................................................................... 18
3.2 De verschillende teamrollen .................................................................................................. 19
3.2.1 De doener ...........................................................................................................................................19
3.2.2 De brononderzoeker............................................................................................................................19
3.2.3 De vernieuwer .....................................................................................................................................19
3.2.4 De monitor ..........................................................................................................................................20
3.2.5 De vormer ...........................................................................................................................................20
3.2.6 De voorzitter .......................................................................................................................................20
3.2.7 De voorzitter .......................................................................................................................................21
3.2.8 De groepswerker .................................................................................................................................21
3.2.9 De specialist .......................................................................................................................................21
4. INTERPERSOONLIJK GEDRAG: DE ROOS VAN LEARY ................................................................................... 24
4.1 Het model ............................................................................................................................. 24
4.2 Kwaliteiten en valkuilen van interpersoonlijk gedrag ................................................................ 26
4.3 Omgekeerd interveniëren ....................................................................................................... 28
HS 5: COMMUNICATIE .................................................................................................................29
1. ALGEMENE FACTOREN DIE DE COMMUNICATIE IN EEN TEAM BEÏNVLOEDEN ...................................................... 29
1.1 Teamgrootte.......................................................................................................................... 29
1.2 Individuele verschillen ........................................................................................................... 29
1.3 Status en invloed ................................................................................................................... 29
1.4 De bezigheden en de taak van het team .................................................................................. 30
1.5 Omstandigheden ................................................................................................................... 30
1.6 Klimaat in een team ............................................................................................................... 30
1.7 Sympathie en antipathie in teams ........................................................................................... 31
1.8 Groepsnormen in het team .................................................................................................... 31
2. RODDELEN .................................................................................................................................... 31
2.1 Definitie ................................................................................................................................ 31
2.2 Oorzaken van roddel .............................................................................................................. 31
2.3 Roddel voorkomen en aanpakken ........................................................................................... 32
3. FEEDBACK IN EEN TEAM .................................................................................................................... 32
3.1 Inleiding ................................................................................................................................ 32
3.2 Drie stappen bij feedback ...................................................................................................... 33
3.3 Feedback werkt niet altijd ...................................................................................................... 34
3.4 Feedback geven in een samenwerkingsverband ...................................................................... 34
3.5 Van feedback naar feedforward .............................................................................................. 35
2
, 3.6 Besluit .................................................................................................................................. 35
4. DEEP DEMOCRACY .......................................................................................................................... 35
4.1 Besluitvorming in een teamwerking ........................................................................................ 35
4.2 Het ontstaan van deep democracy ......................................................................................... 35
4.3 Het Zebra-model van Fanny Matheusen .................................................................................. 36
4.3.1 Zeg Alles .............................................................................................................................................36
4.3.2 Empower de nee-stem ........................................................................................................................36
4.3.3 Breek uit .............................................................................................................................................36
4.3.4 Raak de wijsheid .................................................................................................................................36
4.3.5 Ga het conflict aan ..............................................................................................................................36
HS 6: CONFLICTEN ......................................................................................................................37
1. KENMERKEN VAN EEN CONFLICT ......................................................................................................... 37
2. STIJLEN VAN CONFLICTHANTERING ...................................................................................................... 37
2.1 Doordrukken ......................................................................................................................... 37
2.2 Toegeven .............................................................................................................................. 37
2.3 Vermijden ............................................................................................................................. 38
2.4 Samenwerken ....................................................................................................................... 38
2.5 Een compromis sluiten .......................................................................................................... 38
3. CONFLICTEN BEGELEIDEN ................................................................................................................. 39
3.1 Het voorwerk ......................................................................................................................... 39
HS 7: LEIDERSCHAP VOLGENS BLAKE & MOUTON .........................................................................40
HS 8: TEAMBUILDING ...................................................................................................................42
1. WAT IS TEAMBUILDING? .................................................................................................................... 42
2. BOUWEN AAN EEN TEAM, MEER DAN EEN EENDAAGS PROJECT ..................................................................... 42
3. VOORWAARDEN VOOR EEN TEAMBUILDING ............................................................................................ 42
4. TE SPEELSE TEAMBUILDINGSACTIVITEITEN .............................................................................................. 42
5. TIPS VOOR EEN GESLAAGDE TEAMBUILDING ............................................................................................ 43
6. BESLUIT........................................................................................................................................ 43
HS 9: CIRCLE OF COURAGE ..........................................................................................................44
HS 10: WERKEN MET PROACTIEVE CIRKEL ....................................................................................45
HS 11: OMGAAN MET PESTGEDRAG IN EEN GROEP .......................................................................46
1. WAT IS PESTEN? ............................................................................................................................. 46
1.1 Vijf misterverstanden over pesten (op school) .................................................................... 46
2. BETROKKEN PARTIJEN ....................................................................................................................... 47
2.1 De gepeste of het slachtoffer ..................................................................................................................47
2.2 De middengroep ....................................................................................................................................47
2.3 De pestkop ............................................................................................................................................47
3. DE AANPAK NAAR ALLE PARTIJEN.......................................................................................................... 48
4. PESTEN OP HET WERK....................................................................................................................... 48
3
, 1. INLEIDING
1.1 GROEPSDYNAMICA
• Inzicht in het functioneren van groepen.
• Binnen groepsdynamica kijkt men volgens Johnson & Johnson naar:
o Het gedrag van groepsleden binnen groepen
o De ontwikkeling van groepen
o De interacties tussen groepsleden, andere groepen en organisaties
o De structuur van groepen
Drie actoren binnen de groep die je begeleidt:
1. De (begeleidings)groep
o Je cliënten
o Wat is de leeftijd? Welke doelgroep? De mogelijkheden? Welke ondersteuning is
er nodig? Hoe zitten de verhoudingen in de groep? Zijn de cliënten bevriend met
elkaar? Welke normen/waarden delen ze?
2. Het team
o Je team heeft een sterke invloed op hoe je cliënten kan begeleiden.
o Denk hierbij aan de samenstelling van je team: verschillende rollen,
verschillende persoonlijkheden, wel of geen werkervaring, de communicatiestijl.
3. Jezelf
o Onbewust of bewust heb je voorkeuren in gedrag, ook dit beïnvloedt je manier
van begeleiden.
o Hoe speel jij in op de groepsdynamiek? Welke kennis en vaardigheden heb je
zelf? Welke waarden en normen sturen je gedrag in een groep? Welke stijl van
communicatie hanteert jij en welke begeleidingsstijl ligt jou?
Twee niveaus:
1) Taakniveau = inhoud
2) Socio-emotioneel niveau = verbondenheid tussen de groepsleden
4
