HEMATO-ONCOLOGIE
ALGEMENE ONCOLOGIE - SCHÖFFSKI
LES 1; KANKER
TERMINOLOGIE EN GESCHIEDENIS
Afgeleid vh Griekse carcinos (kreeft of krab)
Het is geen nieuwe ziekte! Wel toenemend en zeer belangrijk!
EPIDEMIOLOGIE
- Longkanker
- Darmtumoren
- Borstkanker
=> Hoge incidentie over de wereld
=> Wel sterke variatie in verspreiding en prevalentie
Incidentie: aantal nieuwe gevallen/ bepaalde tijdsperiode
Prevalentie; aantal gevallen op een bepaald moment
Verdeling man en vrouw verschilt in onze regio;
- Bij mannen vooral prostaat, long en darmtumoren
- Bij vrouwen borst, long en darmtumoren
- Man 37% meer kans dan vrouw
35% mannen, 26% vrouwen krijgen kanker voor hun 75ste levensjaar in België
België heeft één vd hoogste incidenties in Europa van prostaat en borstkanker ➔ life style factoren
ZIE SLIDES!!
- Niet elke ziekte vertaalt zich automatisch in hoge sterfte vd aandoening!!
- Borstkanker een hoge incidentie, maar door goede behandeling een redelijk lage mortaliteit.
- Survival rate 54% (man) 58% (vrouw) ; afhankelijk van de soort kanker
- Incidentie stijgt, maar mortaliteit neemt af beide met 1%/jaar wereldwijd
- We maken vaak gebruik van de 5j overleving vd kankerpatiënten
Meer screening van prostaatkanker => ↑inciddentie CAVE; vals + en vals – resultaten
Mammografie voor borstkanker => vroege detectie en snellere behandeling
Opmerkelijk; bij mannen zien we een sterke toename van longkanker vanaf eind jaren 90, veel meer dan
bij vrouwen (ROOKGEDRAG!!, mannen zijn vroeger gestart)
Maagcarcinoom; incidentie daalt over de jaren, vooral ih Westen => veranderingen id levensstijl en
gewoontes.
, - Koelkasthypothese ; gestart met eten in koelkasten te steken ipv pekelen (minder blootstelling
aan nitrieten/nitraten)
Kanker en leeftijd;
- 2/3 van alle vrouwen en 3/4 van alle mannen met kanker zijn >60 jaar bij de diagnose
- Kanker bij kinderen tot de leeftijd van 14 jaar zeer zeldzaam, maakt maar 0,6% van alle tumoren
uit
- Bij kinderen <14 jaar komen leukemie, hersen- en bepaalde niertumoren het meest frequent voor
- Bij jonge patiënten (adolescenten/young adults, “AYAs”) zien wij hematologische maligniteiten,
hersentumoren, melanomen, testis- en baarmoederhalskankers
- Tumoren met de hoogste incidentie komen voornamelijk voor in oudere leeftijdscategorieën
Situatie in België;
- Kanker treft voornamelijk oudere personen
- 62% van de vrouwen en 75% van de mannelijke patiënten zijn 60 jaar of ouder bij diagnose
- “Maar” 324 kinderen (0.6%) in België met nieuwe diagnose van kanker (2006)
- Paradoxaal: “leken”-perceptie is dat kanker bij kinderen en ook leukemiën in alle leeftijdsgroepen
een prominente epidemiologische rol spelen
Zijn wij ook tot risico (vb een gezonde GNK student)?
- Eierstokkanker, teelbalkanker
- Lymfomen en zz hersentumoren
ETIOLOGIE
- De meeste tumoren (>90%?) ontstaan spontaan zonder specifieke uitlokkende factoren
(“sporadische gevallen”)
- Een zeer klein aantal is het gevolg van erfelijke afwijkingen (“hereditaire kankersyndromen”)
- Lifestyle en omgevingsfactoren (“carcinogene/mutagene factoren”) spelen een bijzonder grote
rol => pro-carcinogenen die zorgen voor een transformatie van een normale cel naar een
carcinogene cel
Voorbeelden van factoren;
• Chemisch
=> Polycyclische aromatische koolwaterstoffen
=> Aromatische aminen
=> Nitroso-aminen/nitrosamiden
=> Carcinogene metalen
=> Alkylerende carcinogenen
• Fysisch
=> vb frequent hete dranken drinken (slokdarmcarcinoom)
• Medische interventies
=> Bestraling, chemo,hormonale behandelingen, doelgerichte therapieën
• Biologisch
• Milieu
=> Natuurlijke carcinogenen; in voeding , metabole producten van schimmels
• Persoonlijk
• Beroeps
, => Relatieve bijdrage ve individuele factor is moeilijk te beoordelen. Daarom ook weinig
kankergevallen aanvaard als beroepsziekte.
Vb. Asbest!!! ➔ mesothelioom
Tabaksrook;
- bevat 60 carcinogene stoffen , 30% vd kankersterfgevallen, 90% van alle longkankers
- Latentie van 20-35 jaar na de start van het roken en het ontstaan van longkanker
- Carcinogene effecten niet beperkt tot de long, maar de carcinogenen bevorderen ook pancreas-,
blaas, nier-, larynx-, mond-, orofarynx- en slokdarmcarcinomen
- Wie 50 “pack years” rookt, heeft ongeveer 50% risico om aan longkanker te sterven
- Een pakjaar = maat voor kwantificering van roken. Aantal pakjaren = (aantal sigaretten per
dag/20) × aantal jaren gerookt.
Obesitas;
- Risico op kanker door overgewicht is groot
- Continue stijging van het aantal obese personen vertaalt zich in een duidelijke toename van
de kankerincidentie
- Obesitas speelt een rol bij het ontstaan van diverse soorten kanker
- Ongeveer 10% van alle sterfte aan kanker is te wijten aan overgewicht
Alcohol;
- Drank met een hoog alcoholgehalte kan kanker van de digestieve en respiratoire tractus
veroorzaken
- Bovendien bestaat ook een associatie tussen levercirrhose en leverkanker
- Synergistische effecten tussen zware drank en roken
PREVENTIE; ‘Tournée minérale’
Ioniserende straling;
- Proportie is laag 2-3%
- Belangrijke bronnen; natuurlijke straling (kosmisch), medisch-diagnostisch, kernwapens,
nucleaire accidenten, UV-straling (zonnebanken)
- Veroorzaakt mutaties
- Ontstaan van zuurstofradicalen die DNA-schade uitlokken.
Elektomagnetische golven;
- Elektromagnetische straling zoals van draagbare telefoontoestellen of microgolfovens hebben
nog geen definitief bewezen carcinogeen effect
- (Pseudo-)wetenschappelijke discussie over dit onderwerp sleept aan
Biologische oorzaken;
- Virussen (papillomavirus – cervixcarcinoom; hepatitis B/C virus – leverkanker, Epstein-Barr virus
=> nasofarynxcarcinoom, HIV-Kaposi sarcoom, lymfoom)
- Bacteriën (Helicobacter pylori – maagcarcinoom)
- Parasieten (Schistosoma – blaascarcinoom; Clonorchis sinensis – cholangiocellulair
carcinoom, blaascarcinoom
, Erfelijke kankers;
- Kanker is een “genetische” aandoening, maar niet alle kankers zijn “erfelijke” ziekten
- Meerdere genetische stappen zijn nodig zijn om normale cellen te transformeren in een kankercel
(“maligne transformatie”)
- In de meeste gevallen treden deze events spontaan op tijdens het leven en worden niet
overgeërfd
- De meeste kankers (90-95%) mogen als niet- erfelijke aandoeningen beschouwd worden
- Maximaal 5% kankers zijn familiaal (hereditair)
- Familiale kankers; sommige colonkankers, sarcomen, borstkankers. (BRCA-1 , BRCA-2 gen)
PREVENTIE
Primair; DOEL; terugdringen van kankerincidentie
- Principe 1: vermijden van blootstelling aan risicofactoren
Bv. door life style changes, fiscale maatregelen en stoppen van de promotie van tabaksgebruik of
gebruik van zonnebanken
- Principe 2: verhogen van weerstand tegen risicofactoren
Bv. door vaccinatie tegen oncogene virussen (HPV en HBV) of eradicatie van bacteriën
(Helicobacter)
- Principe 3: verwijderen van risico-organen
Bv. door preventieve chirurgie bij kankersyndromen (thyreoïdectomie bij kinderen met multipele
endocriene neoplasie; preventieve mastectomie/ovariëctomie bij BRCA1/2)
Secundair; vroege opsporing, eigenlijk geen preventie!
- Vroege behandelig meer effectief, hogere genezingskans en vermijden consequenties
- Vb; mammografie-screening, bloedtesten, PSA
- CAVE; Weinig gevalideerde testen voor efficiënte opsporing , vaak veel te laat opgespoord
=> lange preklinsiche fase is asymptomatisch
=> klinische fase is vaak kort
=> soms grote tumoren en toch asymptomatisch
=> typische symptomen ontstaan door massa-effect, lokale invasie, metastasen
SYMPTOMEN VAN KANKER
!! Echte pathognomonische tekenen bestaan NIET + vaak aspecifiek en niet herkend
- Niet alle kwaadaardige aandoeningen groeien als “gezwellen”
- Carcinomen en sarcomen groeien bijna altijd als soliede massa (“vaste tumoren”)
- Typische “vloeibare” tumoren zijn leukemieën en sommige lymfomen, met detectie van tumor in
bloed of beenmerg
- Zelden kunnen ook leukemieën als een solide weefselmassa groeien (“chloroma”)
- Sommige lymfomen kunnen zich primair voordoen als kliergezwellen en later leukemisch
uitzaaien
- Alle symptomen kunnen ook veroorzaakt worden door andere ziekten !
Rule of thumb; Kanker behoort tot differentieel diagnose tot tegendeel is bewezen!
ALGEMENE ONCOLOGIE - SCHÖFFSKI
LES 1; KANKER
TERMINOLOGIE EN GESCHIEDENIS
Afgeleid vh Griekse carcinos (kreeft of krab)
Het is geen nieuwe ziekte! Wel toenemend en zeer belangrijk!
EPIDEMIOLOGIE
- Longkanker
- Darmtumoren
- Borstkanker
=> Hoge incidentie over de wereld
=> Wel sterke variatie in verspreiding en prevalentie
Incidentie: aantal nieuwe gevallen/ bepaalde tijdsperiode
Prevalentie; aantal gevallen op een bepaald moment
Verdeling man en vrouw verschilt in onze regio;
- Bij mannen vooral prostaat, long en darmtumoren
- Bij vrouwen borst, long en darmtumoren
- Man 37% meer kans dan vrouw
35% mannen, 26% vrouwen krijgen kanker voor hun 75ste levensjaar in België
België heeft één vd hoogste incidenties in Europa van prostaat en borstkanker ➔ life style factoren
ZIE SLIDES!!
- Niet elke ziekte vertaalt zich automatisch in hoge sterfte vd aandoening!!
- Borstkanker een hoge incidentie, maar door goede behandeling een redelijk lage mortaliteit.
- Survival rate 54% (man) 58% (vrouw) ; afhankelijk van de soort kanker
- Incidentie stijgt, maar mortaliteit neemt af beide met 1%/jaar wereldwijd
- We maken vaak gebruik van de 5j overleving vd kankerpatiënten
Meer screening van prostaatkanker => ↑inciddentie CAVE; vals + en vals – resultaten
Mammografie voor borstkanker => vroege detectie en snellere behandeling
Opmerkelijk; bij mannen zien we een sterke toename van longkanker vanaf eind jaren 90, veel meer dan
bij vrouwen (ROOKGEDRAG!!, mannen zijn vroeger gestart)
Maagcarcinoom; incidentie daalt over de jaren, vooral ih Westen => veranderingen id levensstijl en
gewoontes.
, - Koelkasthypothese ; gestart met eten in koelkasten te steken ipv pekelen (minder blootstelling
aan nitrieten/nitraten)
Kanker en leeftijd;
- 2/3 van alle vrouwen en 3/4 van alle mannen met kanker zijn >60 jaar bij de diagnose
- Kanker bij kinderen tot de leeftijd van 14 jaar zeer zeldzaam, maakt maar 0,6% van alle tumoren
uit
- Bij kinderen <14 jaar komen leukemie, hersen- en bepaalde niertumoren het meest frequent voor
- Bij jonge patiënten (adolescenten/young adults, “AYAs”) zien wij hematologische maligniteiten,
hersentumoren, melanomen, testis- en baarmoederhalskankers
- Tumoren met de hoogste incidentie komen voornamelijk voor in oudere leeftijdscategorieën
Situatie in België;
- Kanker treft voornamelijk oudere personen
- 62% van de vrouwen en 75% van de mannelijke patiënten zijn 60 jaar of ouder bij diagnose
- “Maar” 324 kinderen (0.6%) in België met nieuwe diagnose van kanker (2006)
- Paradoxaal: “leken”-perceptie is dat kanker bij kinderen en ook leukemiën in alle leeftijdsgroepen
een prominente epidemiologische rol spelen
Zijn wij ook tot risico (vb een gezonde GNK student)?
- Eierstokkanker, teelbalkanker
- Lymfomen en zz hersentumoren
ETIOLOGIE
- De meeste tumoren (>90%?) ontstaan spontaan zonder specifieke uitlokkende factoren
(“sporadische gevallen”)
- Een zeer klein aantal is het gevolg van erfelijke afwijkingen (“hereditaire kankersyndromen”)
- Lifestyle en omgevingsfactoren (“carcinogene/mutagene factoren”) spelen een bijzonder grote
rol => pro-carcinogenen die zorgen voor een transformatie van een normale cel naar een
carcinogene cel
Voorbeelden van factoren;
• Chemisch
=> Polycyclische aromatische koolwaterstoffen
=> Aromatische aminen
=> Nitroso-aminen/nitrosamiden
=> Carcinogene metalen
=> Alkylerende carcinogenen
• Fysisch
=> vb frequent hete dranken drinken (slokdarmcarcinoom)
• Medische interventies
=> Bestraling, chemo,hormonale behandelingen, doelgerichte therapieën
• Biologisch
• Milieu
=> Natuurlijke carcinogenen; in voeding , metabole producten van schimmels
• Persoonlijk
• Beroeps
, => Relatieve bijdrage ve individuele factor is moeilijk te beoordelen. Daarom ook weinig
kankergevallen aanvaard als beroepsziekte.
Vb. Asbest!!! ➔ mesothelioom
Tabaksrook;
- bevat 60 carcinogene stoffen , 30% vd kankersterfgevallen, 90% van alle longkankers
- Latentie van 20-35 jaar na de start van het roken en het ontstaan van longkanker
- Carcinogene effecten niet beperkt tot de long, maar de carcinogenen bevorderen ook pancreas-,
blaas, nier-, larynx-, mond-, orofarynx- en slokdarmcarcinomen
- Wie 50 “pack years” rookt, heeft ongeveer 50% risico om aan longkanker te sterven
- Een pakjaar = maat voor kwantificering van roken. Aantal pakjaren = (aantal sigaretten per
dag/20) × aantal jaren gerookt.
Obesitas;
- Risico op kanker door overgewicht is groot
- Continue stijging van het aantal obese personen vertaalt zich in een duidelijke toename van
de kankerincidentie
- Obesitas speelt een rol bij het ontstaan van diverse soorten kanker
- Ongeveer 10% van alle sterfte aan kanker is te wijten aan overgewicht
Alcohol;
- Drank met een hoog alcoholgehalte kan kanker van de digestieve en respiratoire tractus
veroorzaken
- Bovendien bestaat ook een associatie tussen levercirrhose en leverkanker
- Synergistische effecten tussen zware drank en roken
PREVENTIE; ‘Tournée minérale’
Ioniserende straling;
- Proportie is laag 2-3%
- Belangrijke bronnen; natuurlijke straling (kosmisch), medisch-diagnostisch, kernwapens,
nucleaire accidenten, UV-straling (zonnebanken)
- Veroorzaakt mutaties
- Ontstaan van zuurstofradicalen die DNA-schade uitlokken.
Elektomagnetische golven;
- Elektromagnetische straling zoals van draagbare telefoontoestellen of microgolfovens hebben
nog geen definitief bewezen carcinogeen effect
- (Pseudo-)wetenschappelijke discussie over dit onderwerp sleept aan
Biologische oorzaken;
- Virussen (papillomavirus – cervixcarcinoom; hepatitis B/C virus – leverkanker, Epstein-Barr virus
=> nasofarynxcarcinoom, HIV-Kaposi sarcoom, lymfoom)
- Bacteriën (Helicobacter pylori – maagcarcinoom)
- Parasieten (Schistosoma – blaascarcinoom; Clonorchis sinensis – cholangiocellulair
carcinoom, blaascarcinoom
, Erfelijke kankers;
- Kanker is een “genetische” aandoening, maar niet alle kankers zijn “erfelijke” ziekten
- Meerdere genetische stappen zijn nodig zijn om normale cellen te transformeren in een kankercel
(“maligne transformatie”)
- In de meeste gevallen treden deze events spontaan op tijdens het leven en worden niet
overgeërfd
- De meeste kankers (90-95%) mogen als niet- erfelijke aandoeningen beschouwd worden
- Maximaal 5% kankers zijn familiaal (hereditair)
- Familiale kankers; sommige colonkankers, sarcomen, borstkankers. (BRCA-1 , BRCA-2 gen)
PREVENTIE
Primair; DOEL; terugdringen van kankerincidentie
- Principe 1: vermijden van blootstelling aan risicofactoren
Bv. door life style changes, fiscale maatregelen en stoppen van de promotie van tabaksgebruik of
gebruik van zonnebanken
- Principe 2: verhogen van weerstand tegen risicofactoren
Bv. door vaccinatie tegen oncogene virussen (HPV en HBV) of eradicatie van bacteriën
(Helicobacter)
- Principe 3: verwijderen van risico-organen
Bv. door preventieve chirurgie bij kankersyndromen (thyreoïdectomie bij kinderen met multipele
endocriene neoplasie; preventieve mastectomie/ovariëctomie bij BRCA1/2)
Secundair; vroege opsporing, eigenlijk geen preventie!
- Vroege behandelig meer effectief, hogere genezingskans en vermijden consequenties
- Vb; mammografie-screening, bloedtesten, PSA
- CAVE; Weinig gevalideerde testen voor efficiënte opsporing , vaak veel te laat opgespoord
=> lange preklinsiche fase is asymptomatisch
=> klinische fase is vaak kort
=> soms grote tumoren en toch asymptomatisch
=> typische symptomen ontstaan door massa-effect, lokale invasie, metastasen
SYMPTOMEN VAN KANKER
!! Echte pathognomonische tekenen bestaan NIET + vaak aspecifiek en niet herkend
- Niet alle kwaadaardige aandoeningen groeien als “gezwellen”
- Carcinomen en sarcomen groeien bijna altijd als soliede massa (“vaste tumoren”)
- Typische “vloeibare” tumoren zijn leukemieën en sommige lymfomen, met detectie van tumor in
bloed of beenmerg
- Zelden kunnen ook leukemieën als een solide weefselmassa groeien (“chloroma”)
- Sommige lymfomen kunnen zich primair voordoen als kliergezwellen en later leukemisch
uitzaaien
- Alle symptomen kunnen ook veroorzaakt worden door andere ziekten !
Rule of thumb; Kanker behoort tot differentieel diagnose tot tegendeel is bewezen!
