NOTARIËLE DEONTOLOGIE
Professor Hélène Goret
1
,Deontologie? INLEIDING
Deontologie? Ethische stroming, nl. de juistheid van menselijk handelen moet gebaseerd worden op absolute
gedragsregels/normen. Als iets in tegenstrijd is met de norm, is dat altijd slecht, ook als uitkomst goed is.
- Term deontologie: uitgevonden door Bentham. Immanuel Kant voerde categorisch imperatief in:
handelen o.b.v. normen waarvan men zou willen dat iedere andere persoon ernaar zou handelen. De
norm waarop de handeling gebaseerd is, dient een universele wet te worden
- Belang van de goede wil = aanvaarding van de morele wetten/norm
- Bv: iemand martelen om de waarheid te kennen, geld geven voor een goed doel (nl. schenking aan
goed doel om enkel sympathieker gezind te worden, bv. duo-legaat: je kon fiscaal gunstig legaten doen
aan mensen die niet in RL tot NAL kwamen en dus deel geven aan goed doel die SR gingen betalen op
het legaat aan de andere legatarissen = is dit deontologisch? Wettelijk toegestaan, maar hetgeen
goede doel in fine nog in handen had, was niet veel meer waardoor ze gingen verwerpen)
Deontologie is de plichtenleer voor een bepaald beroepsgroep met als doel vrijwaring van kernwaarden van
een beroepsgroep zelf. Dat is kenmerkend voor vrije beroepen, bv. notarissen, dokters, advocaten, architecten,..
- Doel: bescherming belangen beroepsgroep/maatschappij/cliënt
- NIET: beroepsbeoefenaars zelf = niet de notaris as such
Notariële deontologie: er bestaan veschillende definities
Van Den Bergh: ‘Deonotologie is de buik van het notariaat’
Casman: ‘Wat een notaris hoort te doen en te laten ingevolge van de specifiteit van zijn beroep om een
goede notaris te zijn’
= referentiekader voor een goede notariële praktijk & gedeelde kernwaarden van de beroepsgroep
§1 Het is een buikgevoel
Een notaris kan het verschil maken als notaris door deontologisch te handelen, want deontologie is de
bouwsteen van het beroep
- Vertrouwen (art. 2 DC)
- Waardigheid van het ambt (art. 2 DC)
- Onpartijdigheid (art. 12 DC)
- Discretie (art. 13 DC)
- Integriteit
- Eerlijkheid (art. 9 DC)
• Louter technische competenties als notaris is onvoldoende: een goede jurist is niet
noodzakelijk een goede notaris. Er is meer nodig dan enkel de opleiding en de kennis. Het is
een buikgevoel
Notariële deontologie in brede zin: alle verplichtingen die in verband staan met uitoefening beroep
• Gedeeltelijk in de wet, maar ook voor een deel niet in de wet: bv. de bonus pater famialia
• Verwachtingspatroon van OH en burger: bv. eerlijkheid
In enge/strikte zin: het gaat hier om plichten van een hogere morele orde: wat van hem kan worden verwacht
en die hij dient na te leven zijn de vertaling van een eerlijk en nauwgezette ambtsbeoefening (art. 47 OWN) en
daarom zo moeilijk vast te leggen. BV: de waardigheid van het ambt, vertrouwen van de burger
§2 Basis notariaat is de dubbele eedaflegging
1. Eed als openbaar ambtenaar (decreet 20/7/1831) + bijzondere ambtseed (eerlijk en nauwgezette
ambtsuitoefening) (art. 47 own)
2. Eed voor AV (art. 1 laatste lid DC): tekst eedaflegging (belofte) tijdens 1 e AV genootschap
De ambtseed als uitgangspunt voor naleving wet:
• Het is de veruitwending van de wisselwerking tussen OH en notariaat
• Het is een moreel contract met de samenleving = niet louter een tekst die je moet aframmelen
• Het concretiseert de aanvaarding van het ambt met alle verplichtingen die hieraan verbonden zijn
"Ik zweer getrouwheid aan de Koning, gehoorzaamheid aan de GW en aan de wetten van het BE-volk“: art. 47
OWN.
2
,§3 Notariële deontologie
Positief geformuleerd: ambt eerlijk en nauwgezet uitoefenen
Negatief geformuleerd: gedrag notaris mag geen afbreuk doen aan vertrouwen in notariaat of strijdig zijn met
waardigheid ambt (art. 2 DC)
- art. 555/3 lid 1 Ger.W: tuchtstraf als notaris door zijn gedrag afbreuk doet aan waardigheid notariaat of
aan zijn plichten verzuimt
HVC: plichtenleer intellectueel beroep kan ongeschreven zijn. Er zijn plichten die niet in de wet staan en toch
naleven. BV: plicht tot beleefdheid wordt gewoon verwacht van notaris
- Toch vrij recent voor codificatie in een DC: wat is het gevaar van codificatie deontologie? Codificeren
van de deontologie is op zich niet voor de handliggend, want je gaat een keurslijf opleggen, bv. spreken
met u cliënt over reserve kinderen, ja dat moet nu eenmaal, ongeacht of ouders dat nu willen. Dat is
beetje zelfde met deontologie: als er zaken zwart op wit staan die niet overeen komen met dingen die
in de maatschappij anno gaande zijn of wat aanvaardbaar is, kan dat oneerlijk aangevoeld worden’.
- Kijk dus goed hoe je normen moet interpreteren en wat de interpretatie achter de tekst is
- Dat is ook de reden waarom er een commentaar is geschreven bij de DC
- Hoe tracht men dit gevaar in te dijken ?
• Werken met deontologische richtlijnen i.p.v. voorschriften = steeds de norm achter de regel
zoeken. Als je zou werken met voorschriften en strikte regels zou de norm achter de regel niet
duidelijk zijn en is er weinig ruimte voor toetsing/interpretatie van de norm
• Ambtseed blijft de basis = eerlijk en nauwgezet, waardigheid van het ambt
§4 Dynamiek deontologie
‘Nauwgezet en eerlijke ambtsuitoefening’ en ‘waardigheid ambt’ zijn sterk tijdsgebonden & dynamisch:
- Overmatige codificatie kan schaden = de norm achter de regel is belangrijk
- Plaatsen in het kader van maatschappelijke waarden op bepaald ogenblik. BV: huwelijk 2 mannen.
Toen homohuwelijk in de wet kwam, heeft notaris mensen ontvangen en hen goed uitgelegd wat hun
mogelijkheden waren, en erna zei hij ‘ik ga u doorverwijzen, want het stemt wel niet overeen met mijn
waarden, dus ik ga het zelf niet tekenen’. De maatschappij evolueerde, maar hij heeft alles wel correct
gedaan. Cliënten legden klacht neer en er volgde tuchtsanctie, want wet zei dat het mogelijk was, dus
notaris mocht geen ‘neen’ zeggen en moest ambt verlijden.
Digitalisering: deontologie moet de technologie volgen, bv. sociale media (art. 35 DC verwijst naar ernaar, maar
niks uitdrukkelijk) + gebruik van identiteitskaart (art. 5 DC: je mag u ID niet doorgeven aan medewerkers om
voor u te tekenen; hier wel uitdrukkelijk in de wet) + gedematerialiseerde akte + videoconferentie,….
DC: goedgekeurd door AV van de NK = bekrachtigd bij KB
- Bekrachtiging bij KB? Toetsing door hogere OH: DC aftoetsen aan verwachtingen OH = soort
wisselwerking tussen beroepsorganisatie en OH.
Zij kunnen DC/reglement weigeren omdat normering die voorgesteld wordt niet zou stroken
met de ordening zoals die door de OH ingericht wordt
Bekrachtiging reglement heeft niet dezelfde draagwijdte als een wet, want het bindt enkel
leden korps, zelfs wanneer niet bij KB goedgekeurd. Eens DC/Reglement er is, is de notaris
gebonden door die tekst en de cliënt kan daar rechten uitputten, want het is een richtlijn,
aangezien de basisnormen bestaan. Bekrachtiging heeft niks te maken met ontstaan van de
norm.
Cliënten kunnen zich beroepen op rechten DC, maar er volgen nooit enige verplichtingen uit
voor hun, dus ze zijn er zelf niet door gebonden
- Schending code/Reglement = beroepsfout: niet omdat je fout maakt, dat je automatisch sanctie krijgt
Tucht komt aan de oppervlakte wanneer het deontolgisch aanvoelen van de notaris faalt:
- Deontologie: preventief luik van beroepsethiek
1. Waken dat leden beroepsgroep hun ambt op maatschappelijk verantwoorde manier vervullen
2. Beroepsgroep + cliënt + maatschappij staat centraal
- Tucht: repressief luik van beroepsethiek wanneer hij deontologische plichten niet naleeft
3
, 1. Repressief, maar ook ontradend + preventief: als je weet dat er sanctie komt, meer kans dat je u
gaat houden aan regels
2. Het is een autoome tak met eigen regels en principes
3. Tuchtrechtelijke vervolging: uitspraak tuchtcolleges
4. Geen schadevergoeding
Disciplinaire actie: gebaseerd op schending tekst die soms onbillijk aangevoeld. Als je enkel sanctioneert o.b.v.
tekst die zwart-wit is, wordt dat snel aangevoeld als unfair. Dus we gaan altijd teruggrijpen op die ambtseed (art
47 OWN) en art. 2 DC.
- Art 2: open norm = dynamieke interpretatie (vertrouwen burgers en waardigheid ambt centraal)
- Disciplinaire actie o.b.v. ambtseed valt terug op actuele waarden: je moet de actuele waarden meten,
aanvoelen en vertelen naar de notariële praktijk en die eerlijk en nauwgezette ambtsuitoefening
Zuiver disciplinaire actie veronderstelt rechters die een open geest hebben: moeten openstaan voor nieuwe
trends, benadering en juiste focus op de maatschapppij
- Belang samenstelling tuchtraad: berechtingsorgaan bestaande uit 3 rechters, nl. één professionele en
2 lekenrechters (notarissen-assessoren). Beroepsrechter is nodig want notaris is dat niet gewoon om
op te treden als rechter. En andere 2 moeten de praktijk inbrengen en kijken ‘oke het staat letterlijk in
de DC, maar we interpreteren dat eerder zo’.
• Toetsteen: doet gedrag notaris afbreuk aan waardigheid en is er verzuim aan ambtsplichten
(art. 555/3 Ger.W.)
• Niet elke deontologische fout = sanctie
• Ernst inbreuk + recidive is belangrijk, bv. 10e keer dat je u dossiers van V&V laat liggen? maar
stel bv. 2 WN’s zwanger en andere ontslag waardoor te weinig tijd,… = in concreto nagaan
§5 Tucht <-> strafrecht
Beiden repressief doel:
- Tuchtrecht: v.t.o. op beroepsgroep
• Doel: inbreuk op beroepsplicht sanctioneren
- Strafrecht: v.t.o. alle burgers
• Doel: inbreuk op strafwet en maatschappelijke orde sanctioneren
• Openbaar belang staat voorop (bescherming maatschappij) , maar via burgerlijke partijstelling
kan je schadevergoeding vragen. Je wil niet per se SV halen uit strafrecht, maar je kan u BP
stellen. Dat kan je niet bij tuchtprocedure.
Je kan tuchtrechtelijk, strafrechtelijk en burgerlijk vervolgd worden. Maar er zijn feiten waar strafrecht zwaarder
optreedt: zwaardere sancties voor notarissen dan als de gewone burger dat doet: bv. valsheid in geschrifte,
schending beroepsgeheim, financiële misdrijven zoals verduistering, misbruik van vertrouwen, …
§6 Tucht <-> burgerlijkrecht
Burgerlijkrecht: subjectieve rechten van een partij in verhouding tot een ander partij beeoordelen. Dit kan wel
uitmonden in schadevergoeding, bv. partij heeft schade geleden, dan moet je via burgerrechtelijke procedure
proberen aan schade te geraken.
Er is wel een verzekering en de verzekeringsplicht voor de notaris
Tuchtrecht: gedrag lid beroepsgroep toetsen
Heeft niet als doel om schade te vergoeden
Werkt beteugelend, heeft ontradend effect
Link tussen 3 AH: zowel strafrechtelijke, burgerrechtelijke en tuchtrechtelijke sanctie mogelijk voor hetzelfde
vergrijp. BV: notaris die valsheid in geschifte pleegde en zo schade aan derden veroorzaakte
4
Professor Hélène Goret
1
,Deontologie? INLEIDING
Deontologie? Ethische stroming, nl. de juistheid van menselijk handelen moet gebaseerd worden op absolute
gedragsregels/normen. Als iets in tegenstrijd is met de norm, is dat altijd slecht, ook als uitkomst goed is.
- Term deontologie: uitgevonden door Bentham. Immanuel Kant voerde categorisch imperatief in:
handelen o.b.v. normen waarvan men zou willen dat iedere andere persoon ernaar zou handelen. De
norm waarop de handeling gebaseerd is, dient een universele wet te worden
- Belang van de goede wil = aanvaarding van de morele wetten/norm
- Bv: iemand martelen om de waarheid te kennen, geld geven voor een goed doel (nl. schenking aan
goed doel om enkel sympathieker gezind te worden, bv. duo-legaat: je kon fiscaal gunstig legaten doen
aan mensen die niet in RL tot NAL kwamen en dus deel geven aan goed doel die SR gingen betalen op
het legaat aan de andere legatarissen = is dit deontologisch? Wettelijk toegestaan, maar hetgeen
goede doel in fine nog in handen had, was niet veel meer waardoor ze gingen verwerpen)
Deontologie is de plichtenleer voor een bepaald beroepsgroep met als doel vrijwaring van kernwaarden van
een beroepsgroep zelf. Dat is kenmerkend voor vrije beroepen, bv. notarissen, dokters, advocaten, architecten,..
- Doel: bescherming belangen beroepsgroep/maatschappij/cliënt
- NIET: beroepsbeoefenaars zelf = niet de notaris as such
Notariële deontologie: er bestaan veschillende definities
Van Den Bergh: ‘Deonotologie is de buik van het notariaat’
Casman: ‘Wat een notaris hoort te doen en te laten ingevolge van de specifiteit van zijn beroep om een
goede notaris te zijn’
= referentiekader voor een goede notariële praktijk & gedeelde kernwaarden van de beroepsgroep
§1 Het is een buikgevoel
Een notaris kan het verschil maken als notaris door deontologisch te handelen, want deontologie is de
bouwsteen van het beroep
- Vertrouwen (art. 2 DC)
- Waardigheid van het ambt (art. 2 DC)
- Onpartijdigheid (art. 12 DC)
- Discretie (art. 13 DC)
- Integriteit
- Eerlijkheid (art. 9 DC)
• Louter technische competenties als notaris is onvoldoende: een goede jurist is niet
noodzakelijk een goede notaris. Er is meer nodig dan enkel de opleiding en de kennis. Het is
een buikgevoel
Notariële deontologie in brede zin: alle verplichtingen die in verband staan met uitoefening beroep
• Gedeeltelijk in de wet, maar ook voor een deel niet in de wet: bv. de bonus pater famialia
• Verwachtingspatroon van OH en burger: bv. eerlijkheid
In enge/strikte zin: het gaat hier om plichten van een hogere morele orde: wat van hem kan worden verwacht
en die hij dient na te leven zijn de vertaling van een eerlijk en nauwgezette ambtsbeoefening (art. 47 OWN) en
daarom zo moeilijk vast te leggen. BV: de waardigheid van het ambt, vertrouwen van de burger
§2 Basis notariaat is de dubbele eedaflegging
1. Eed als openbaar ambtenaar (decreet 20/7/1831) + bijzondere ambtseed (eerlijk en nauwgezette
ambtsuitoefening) (art. 47 own)
2. Eed voor AV (art. 1 laatste lid DC): tekst eedaflegging (belofte) tijdens 1 e AV genootschap
De ambtseed als uitgangspunt voor naleving wet:
• Het is de veruitwending van de wisselwerking tussen OH en notariaat
• Het is een moreel contract met de samenleving = niet louter een tekst die je moet aframmelen
• Het concretiseert de aanvaarding van het ambt met alle verplichtingen die hieraan verbonden zijn
"Ik zweer getrouwheid aan de Koning, gehoorzaamheid aan de GW en aan de wetten van het BE-volk“: art. 47
OWN.
2
,§3 Notariële deontologie
Positief geformuleerd: ambt eerlijk en nauwgezet uitoefenen
Negatief geformuleerd: gedrag notaris mag geen afbreuk doen aan vertrouwen in notariaat of strijdig zijn met
waardigheid ambt (art. 2 DC)
- art. 555/3 lid 1 Ger.W: tuchtstraf als notaris door zijn gedrag afbreuk doet aan waardigheid notariaat of
aan zijn plichten verzuimt
HVC: plichtenleer intellectueel beroep kan ongeschreven zijn. Er zijn plichten die niet in de wet staan en toch
naleven. BV: plicht tot beleefdheid wordt gewoon verwacht van notaris
- Toch vrij recent voor codificatie in een DC: wat is het gevaar van codificatie deontologie? Codificeren
van de deontologie is op zich niet voor de handliggend, want je gaat een keurslijf opleggen, bv. spreken
met u cliënt over reserve kinderen, ja dat moet nu eenmaal, ongeacht of ouders dat nu willen. Dat is
beetje zelfde met deontologie: als er zaken zwart op wit staan die niet overeen komen met dingen die
in de maatschappij anno gaande zijn of wat aanvaardbaar is, kan dat oneerlijk aangevoeld worden’.
- Kijk dus goed hoe je normen moet interpreteren en wat de interpretatie achter de tekst is
- Dat is ook de reden waarom er een commentaar is geschreven bij de DC
- Hoe tracht men dit gevaar in te dijken ?
• Werken met deontologische richtlijnen i.p.v. voorschriften = steeds de norm achter de regel
zoeken. Als je zou werken met voorschriften en strikte regels zou de norm achter de regel niet
duidelijk zijn en is er weinig ruimte voor toetsing/interpretatie van de norm
• Ambtseed blijft de basis = eerlijk en nauwgezet, waardigheid van het ambt
§4 Dynamiek deontologie
‘Nauwgezet en eerlijke ambtsuitoefening’ en ‘waardigheid ambt’ zijn sterk tijdsgebonden & dynamisch:
- Overmatige codificatie kan schaden = de norm achter de regel is belangrijk
- Plaatsen in het kader van maatschappelijke waarden op bepaald ogenblik. BV: huwelijk 2 mannen.
Toen homohuwelijk in de wet kwam, heeft notaris mensen ontvangen en hen goed uitgelegd wat hun
mogelijkheden waren, en erna zei hij ‘ik ga u doorverwijzen, want het stemt wel niet overeen met mijn
waarden, dus ik ga het zelf niet tekenen’. De maatschappij evolueerde, maar hij heeft alles wel correct
gedaan. Cliënten legden klacht neer en er volgde tuchtsanctie, want wet zei dat het mogelijk was, dus
notaris mocht geen ‘neen’ zeggen en moest ambt verlijden.
Digitalisering: deontologie moet de technologie volgen, bv. sociale media (art. 35 DC verwijst naar ernaar, maar
niks uitdrukkelijk) + gebruik van identiteitskaart (art. 5 DC: je mag u ID niet doorgeven aan medewerkers om
voor u te tekenen; hier wel uitdrukkelijk in de wet) + gedematerialiseerde akte + videoconferentie,….
DC: goedgekeurd door AV van de NK = bekrachtigd bij KB
- Bekrachtiging bij KB? Toetsing door hogere OH: DC aftoetsen aan verwachtingen OH = soort
wisselwerking tussen beroepsorganisatie en OH.
Zij kunnen DC/reglement weigeren omdat normering die voorgesteld wordt niet zou stroken
met de ordening zoals die door de OH ingericht wordt
Bekrachtiging reglement heeft niet dezelfde draagwijdte als een wet, want het bindt enkel
leden korps, zelfs wanneer niet bij KB goedgekeurd. Eens DC/Reglement er is, is de notaris
gebonden door die tekst en de cliënt kan daar rechten uitputten, want het is een richtlijn,
aangezien de basisnormen bestaan. Bekrachtiging heeft niks te maken met ontstaan van de
norm.
Cliënten kunnen zich beroepen op rechten DC, maar er volgen nooit enige verplichtingen uit
voor hun, dus ze zijn er zelf niet door gebonden
- Schending code/Reglement = beroepsfout: niet omdat je fout maakt, dat je automatisch sanctie krijgt
Tucht komt aan de oppervlakte wanneer het deontolgisch aanvoelen van de notaris faalt:
- Deontologie: preventief luik van beroepsethiek
1. Waken dat leden beroepsgroep hun ambt op maatschappelijk verantwoorde manier vervullen
2. Beroepsgroep + cliënt + maatschappij staat centraal
- Tucht: repressief luik van beroepsethiek wanneer hij deontologische plichten niet naleeft
3
, 1. Repressief, maar ook ontradend + preventief: als je weet dat er sanctie komt, meer kans dat je u
gaat houden aan regels
2. Het is een autoome tak met eigen regels en principes
3. Tuchtrechtelijke vervolging: uitspraak tuchtcolleges
4. Geen schadevergoeding
Disciplinaire actie: gebaseerd op schending tekst die soms onbillijk aangevoeld. Als je enkel sanctioneert o.b.v.
tekst die zwart-wit is, wordt dat snel aangevoeld als unfair. Dus we gaan altijd teruggrijpen op die ambtseed (art
47 OWN) en art. 2 DC.
- Art 2: open norm = dynamieke interpretatie (vertrouwen burgers en waardigheid ambt centraal)
- Disciplinaire actie o.b.v. ambtseed valt terug op actuele waarden: je moet de actuele waarden meten,
aanvoelen en vertelen naar de notariële praktijk en die eerlijk en nauwgezette ambtsuitoefening
Zuiver disciplinaire actie veronderstelt rechters die een open geest hebben: moeten openstaan voor nieuwe
trends, benadering en juiste focus op de maatschapppij
- Belang samenstelling tuchtraad: berechtingsorgaan bestaande uit 3 rechters, nl. één professionele en
2 lekenrechters (notarissen-assessoren). Beroepsrechter is nodig want notaris is dat niet gewoon om
op te treden als rechter. En andere 2 moeten de praktijk inbrengen en kijken ‘oke het staat letterlijk in
de DC, maar we interpreteren dat eerder zo’.
• Toetsteen: doet gedrag notaris afbreuk aan waardigheid en is er verzuim aan ambtsplichten
(art. 555/3 Ger.W.)
• Niet elke deontologische fout = sanctie
• Ernst inbreuk + recidive is belangrijk, bv. 10e keer dat je u dossiers van V&V laat liggen? maar
stel bv. 2 WN’s zwanger en andere ontslag waardoor te weinig tijd,… = in concreto nagaan
§5 Tucht <-> strafrecht
Beiden repressief doel:
- Tuchtrecht: v.t.o. op beroepsgroep
• Doel: inbreuk op beroepsplicht sanctioneren
- Strafrecht: v.t.o. alle burgers
• Doel: inbreuk op strafwet en maatschappelijke orde sanctioneren
• Openbaar belang staat voorop (bescherming maatschappij) , maar via burgerlijke partijstelling
kan je schadevergoeding vragen. Je wil niet per se SV halen uit strafrecht, maar je kan u BP
stellen. Dat kan je niet bij tuchtprocedure.
Je kan tuchtrechtelijk, strafrechtelijk en burgerlijk vervolgd worden. Maar er zijn feiten waar strafrecht zwaarder
optreedt: zwaardere sancties voor notarissen dan als de gewone burger dat doet: bv. valsheid in geschrifte,
schending beroepsgeheim, financiële misdrijven zoals verduistering, misbruik van vertrouwen, …
§6 Tucht <-> burgerlijkrecht
Burgerlijkrecht: subjectieve rechten van een partij in verhouding tot een ander partij beeoordelen. Dit kan wel
uitmonden in schadevergoeding, bv. partij heeft schade geleden, dan moet je via burgerrechtelijke procedure
proberen aan schade te geraken.
Er is wel een verzekering en de verzekeringsplicht voor de notaris
Tuchtrecht: gedrag lid beroepsgroep toetsen
Heeft niet als doel om schade te vergoeden
Werkt beteugelend, heeft ontradend effect
Link tussen 3 AH: zowel strafrechtelijke, burgerrechtelijke en tuchtrechtelijke sanctie mogelijk voor hetzelfde
vergrijp. BV: notaris die valsheid in geschifte pleegde en zo schade aan derden veroorzaakte
4
