KLINISCHE CHEMIE 2
SAMENVATTING
MLT | 2025-2026
,DEEL 1: AFBRAAKPRODUCTEN
INLEIDING
Het lichaam produceert voortdurend afvalstoffen bij de stofwisseling. Belangrijke
afvalproducten zijn niet-eiwitgebonden stikstofverbindingen (NPN), die ontstaan bij de afbraak
van eiwitten en nucleïnezuren en voornamelijk via de urine worden uitgescheiden. Klinisch
belangrijkste NPN-verbindingen:
Ureum: eindproduct van aminozuurafbraak.
Ammonium: ontstaat bij de deaminatie van aminozuren.
Creatine: betrokken bij de energievoorziening van spieren.
Creatinine: afbraakproduct van creatine.
Bilirubine: afbraakproduct van hemoglobine.
Urinezuur: eindproduct van purineafbraak uit nucleïnezuren.
De functionele eenheid van de nier is het nefron, waar urine wordt gevormd via drie processen:
1. Filtratie: In de glomerulus wordt bloedplasma onder hoge druk gefilterd. Kleine
moleculen en water komen in de voorurine terecht.
2. Terugresorptie: Essentiële stoffen en het grootste deel van het water (ongeveer 99%)
worden terug opgenomen in het bloed.
3. Excretie: Afvalstoffen en overtollige ionen worden actief vanuit het bloed naar de urine
uitgescheiden.
Klinisch belang: beoordeling van de nierfunctie + inzicht metabole processen.
UREUM (BLOEDUREUMSTIKSTOF – BUN)
Ureum is het belangrijkste stikstofhoudende afvalproduct van het eiwitmetabolisme. Ontstaat
uit exogene eiwitten (voeding) en endogene eiwitten (afbraak van lichaamscellen).
Eiwitten worden afgebroken tot aminozuren. Elk aminozuur bestaat uit: Aminogroep (-NH₂
basisch), Carboxylgroep (-COOH zuur) en R-groep (bepaalt eigenschappen). Afbraak van
aminozuren vorming van ureum. Dit gebeurt in 3 stappen in de lever:
Stap 1: Transaminatie: Overdracht van aminogroep naar α-ketoglutaraat
Resultaat: Glutamaat en α-ketozuur (bv. pyruvaat) energieproductie
Stap 2: Oxidatieve deaminatie: Glutamaat verliest aminogroep NH₄⁺ (ammonium)
Regeneratie van α-ketoglutaraat en produceert ook NADH (energie)
Stap 3: Ureumcyclus: NH₄⁺ wordt omgezet in ureum (niet-toxisch)
PAGINA 1
,UREUMCYCLUS (DETOXIFICATIE VAN AMMONIUM)
Plaats: lever (mitochondriën + cytoplasma)
Functie: verwijderen van toxisch ammonium
Ureum ontstaat uit: 2 stikstofatomen (NH₄⁺ + aspartaat) en CO₂
5 stappen:
1. Carbamoylfosfaatvorming (mitochondriën, ATP nodig)
2. Citrullinevorming (uit ornithine)
3. Argininosuccinaatvorming (met aspartaat)
4. Splitsing arginine + fumaraat
5. Hydrolyse ureum + ornithine (hergebruik)
Chemische eigenschappen van ammoniumionen
In bloed: vooral als NH₄⁺ (niet NH₃) pH bloed (7,4)
< pKa ammoniak (9,24)
NH₄⁺: geladen passeert membranen moeilijk
NH₃: base speelt rol in zuur-base-evenwicht
Bronnen van ammonium:
Lever: Bij afbraak van aminozuren, wordt meteen ureum
Darmen: Door bacteriën:
o Urease-activiteit: Ureum NH₄⁺ + CO₃²⁻
o Aminozuurdeaminatie: Afbraak van aminozuren NH₄⁺
EXCRETIE EN REABSORPTIE
Ammonium uit darmen via poortader naar lever lever zet het om in ureum => Zo wordt
toxiciteit voorkomen
Uitscheiding van ureum
90% via nieren de rest via: darm (bacteriële omzetting) en zweet (minimaal)
Glomerulaire filtratie: Ureum wordt vrij gefilterd, daarna: 40% reabsorptie en 60% excretie
Bij goede hydratatie
↑ GFR, urineproductie, excretie en ureum in urine
↓ reabsorptie en ureum in serum
Bij dehydratie
↓ GFR, urineproductie, excretie en ureum in urine
↑ reabsorptie en ureum in serum
Factoren die BUN bepalen
Ureumproductie, nierfunctie (GFR) en hydratietoestand
PAGINA 2
, STAALVEREISTEN EN ANALYSEMETHODE UREUM
Serum/plasma: 24-uurs urine met conserveermiddel
Stabiliteit: tot 24u bij Tk (enkele Verdunning: 1:50 !!
dagen bij 4°C) Koel bewaren
Verdunning: 1:20 ! => Ureum splitsende bacteria vals
Vermijd hoge concentraties verhoogde ammonium waarden en
natriumfluoride bij enzymatische val verlaagde ureum waarden
bepalingen (Remt urease foutieve
meting)
COLORIMETRISCHE ASSAY MET DIACETYLMONOXIME (DAM-TEST/FEARON-
REACTIE)
Ureum reageert met diacetyl
(via DAM) in zuur milieu +
warmte Vorming van
gekleurde verbinding
Zuur: H₂SO₄
Katalysatoren: FeCl₃ + H₃PO₄
Stabilisatie: thiosemicarbazide +
Fe²⁺
ENZYMATISCHE-COLORIMETRISCHE ASSAY (BERTHELOT)
Stap 1: Urease-reactie: Ureum NH₄⁺
EDTA-buffer (remt zware
metalen)
pH 6,5 (voorkomt NH₃-verlies)
Temperatuur: 37°C-55°C (sneller)
Stap 2: Berthelot-reactie
NH₄⁺ + fenol + hypochloriet
indofenol (blauw)
Katalysator: natriumnitroprusside
Belangrijk bij bepaling ureum in urine:
Vooraf NH4+ bepalen Blancobepaling
zonder urease
PAGINA 3
SAMENVATTING
MLT | 2025-2026
,DEEL 1: AFBRAAKPRODUCTEN
INLEIDING
Het lichaam produceert voortdurend afvalstoffen bij de stofwisseling. Belangrijke
afvalproducten zijn niet-eiwitgebonden stikstofverbindingen (NPN), die ontstaan bij de afbraak
van eiwitten en nucleïnezuren en voornamelijk via de urine worden uitgescheiden. Klinisch
belangrijkste NPN-verbindingen:
Ureum: eindproduct van aminozuurafbraak.
Ammonium: ontstaat bij de deaminatie van aminozuren.
Creatine: betrokken bij de energievoorziening van spieren.
Creatinine: afbraakproduct van creatine.
Bilirubine: afbraakproduct van hemoglobine.
Urinezuur: eindproduct van purineafbraak uit nucleïnezuren.
De functionele eenheid van de nier is het nefron, waar urine wordt gevormd via drie processen:
1. Filtratie: In de glomerulus wordt bloedplasma onder hoge druk gefilterd. Kleine
moleculen en water komen in de voorurine terecht.
2. Terugresorptie: Essentiële stoffen en het grootste deel van het water (ongeveer 99%)
worden terug opgenomen in het bloed.
3. Excretie: Afvalstoffen en overtollige ionen worden actief vanuit het bloed naar de urine
uitgescheiden.
Klinisch belang: beoordeling van de nierfunctie + inzicht metabole processen.
UREUM (BLOEDUREUMSTIKSTOF – BUN)
Ureum is het belangrijkste stikstofhoudende afvalproduct van het eiwitmetabolisme. Ontstaat
uit exogene eiwitten (voeding) en endogene eiwitten (afbraak van lichaamscellen).
Eiwitten worden afgebroken tot aminozuren. Elk aminozuur bestaat uit: Aminogroep (-NH₂
basisch), Carboxylgroep (-COOH zuur) en R-groep (bepaalt eigenschappen). Afbraak van
aminozuren vorming van ureum. Dit gebeurt in 3 stappen in de lever:
Stap 1: Transaminatie: Overdracht van aminogroep naar α-ketoglutaraat
Resultaat: Glutamaat en α-ketozuur (bv. pyruvaat) energieproductie
Stap 2: Oxidatieve deaminatie: Glutamaat verliest aminogroep NH₄⁺ (ammonium)
Regeneratie van α-ketoglutaraat en produceert ook NADH (energie)
Stap 3: Ureumcyclus: NH₄⁺ wordt omgezet in ureum (niet-toxisch)
PAGINA 1
,UREUMCYCLUS (DETOXIFICATIE VAN AMMONIUM)
Plaats: lever (mitochondriën + cytoplasma)
Functie: verwijderen van toxisch ammonium
Ureum ontstaat uit: 2 stikstofatomen (NH₄⁺ + aspartaat) en CO₂
5 stappen:
1. Carbamoylfosfaatvorming (mitochondriën, ATP nodig)
2. Citrullinevorming (uit ornithine)
3. Argininosuccinaatvorming (met aspartaat)
4. Splitsing arginine + fumaraat
5. Hydrolyse ureum + ornithine (hergebruik)
Chemische eigenschappen van ammoniumionen
In bloed: vooral als NH₄⁺ (niet NH₃) pH bloed (7,4)
< pKa ammoniak (9,24)
NH₄⁺: geladen passeert membranen moeilijk
NH₃: base speelt rol in zuur-base-evenwicht
Bronnen van ammonium:
Lever: Bij afbraak van aminozuren, wordt meteen ureum
Darmen: Door bacteriën:
o Urease-activiteit: Ureum NH₄⁺ + CO₃²⁻
o Aminozuurdeaminatie: Afbraak van aminozuren NH₄⁺
EXCRETIE EN REABSORPTIE
Ammonium uit darmen via poortader naar lever lever zet het om in ureum => Zo wordt
toxiciteit voorkomen
Uitscheiding van ureum
90% via nieren de rest via: darm (bacteriële omzetting) en zweet (minimaal)
Glomerulaire filtratie: Ureum wordt vrij gefilterd, daarna: 40% reabsorptie en 60% excretie
Bij goede hydratatie
↑ GFR, urineproductie, excretie en ureum in urine
↓ reabsorptie en ureum in serum
Bij dehydratie
↓ GFR, urineproductie, excretie en ureum in urine
↑ reabsorptie en ureum in serum
Factoren die BUN bepalen
Ureumproductie, nierfunctie (GFR) en hydratietoestand
PAGINA 2
, STAALVEREISTEN EN ANALYSEMETHODE UREUM
Serum/plasma: 24-uurs urine met conserveermiddel
Stabiliteit: tot 24u bij Tk (enkele Verdunning: 1:50 !!
dagen bij 4°C) Koel bewaren
Verdunning: 1:20 ! => Ureum splitsende bacteria vals
Vermijd hoge concentraties verhoogde ammonium waarden en
natriumfluoride bij enzymatische val verlaagde ureum waarden
bepalingen (Remt urease foutieve
meting)
COLORIMETRISCHE ASSAY MET DIACETYLMONOXIME (DAM-TEST/FEARON-
REACTIE)
Ureum reageert met diacetyl
(via DAM) in zuur milieu +
warmte Vorming van
gekleurde verbinding
Zuur: H₂SO₄
Katalysatoren: FeCl₃ + H₃PO₄
Stabilisatie: thiosemicarbazide +
Fe²⁺
ENZYMATISCHE-COLORIMETRISCHE ASSAY (BERTHELOT)
Stap 1: Urease-reactie: Ureum NH₄⁺
EDTA-buffer (remt zware
metalen)
pH 6,5 (voorkomt NH₃-verlies)
Temperatuur: 37°C-55°C (sneller)
Stap 2: Berthelot-reactie
NH₄⁺ + fenol + hypochloriet
indofenol (blauw)
Katalysator: natriumnitroprusside
Belangrijk bij bepaling ureum in urine:
Vooraf NH4+ bepalen Blancobepaling
zonder urease
PAGINA 3
