Welzijns- en gezondheidspromotie 1 –
Voedingsleer
Inleiding : voedingspatronen
Leerdoelen in boek!!!!!!
Als verpleegkundige : confrontatie met ziektes die voeding
gerelateerd zijn.
Evolutie op gebied van de zorg i.v.m. voeding en ziekte : in de loop
van de jaren :
- Betere medische kennis
- Verfijnen van de onderzoekstechnieken
- Meer en andere inzichten in de werking van ons lichaam
Wereldoorlog II als mijlpaal
- Bevolking bleef na WO II ondervoed achter door armoede en
honger
- Van het front : terugkerende soldaten in slechte
voedingstoestand
- Terug uit de concentratiekampen : ondervoede mensen
- START van de voedingsadviezen en voedingsprogramma’s
- Doel : de bevolking er terug bovenop helpen
Compensatie na de oorlog
- Tekorten in en net na de oorlog -> omgeslagen naar overaanbod
- Teveel vet, teveel suiker, te sterk gezouten en te sterk
geraffineerde voeding -> ontstaan van welvaartsziekten
- Deze ziekten zijn tot op de dag van vandaag aanwezig.
- Daarom : voedingsmodellen ontwikkeld
- MAAR : nog steeds individueel werken met de mensen en gericht
en persoonlijk advies geven.
Voedingspatroon
- Dit is het samenbrengen van bepaalde hoeveelheid
voedingsmiddelen onder bepaalde interacties ->
gezondheidseffecten
- De cultuur van de persoon en het individu op zich spelen een rol.
- Dit individu heeft bepaalde voorkeuren, bepaalt waar hij/zij eet,
wat hij/zij eet en hoeveel.
Een gezond voedingspatroon
- Gezonde voeding -> een gezond voedingspatroon -> opnemen
van de essentiële voedingsstoffen
- Daardoor een optimaal (gezond) lichaamsgewicht -> risico op
chronische aandoeningen verminderen.
Voedingspatroon : hoe ontstaat dit ?
- Omgevingsfactoren : geografisch + klimaat
- Sociaal – culturele factoren : voeding kreeg in de loop van de
jaren een andere betekenis : uit eten gaan vb., religie die een rol
speelt.
- Persoonsgebonden factoren : smaak en voorkeur, hoeveel je eet
- Stress en zelfbeeld van de persoon
- Fysieke activiteit is bij elke persoon anders
1
, - Eerste 3 jaar => smaakontwikkeling
1. Voedingsleer
1.1. Voedingsstoffen: inleiding
Macronutriënten : voedingsstoffen in grote hoeveelheden :
- Eiwitten : leveren essentiële aminozuren
- Vetten : leveren essentiële vetzuren
- Koolhydraten : leveren glucose en voedingsvezels
- Water
Micronutriënten : voedingsstoffen in kleine hoeveelheden :
- Vitamines : water - en vet oplosbaar
- Mineralen en spore – elementen
Tekort aan voedingsstoffen
- Tekort aan voedingsstoffen -> gevolgen
- Verschillende vormen van tekorten :
- Latente deficiëntie = klein tekort, randwaarden in het bloed,
geen klinische symptomen zolang je niet ziek bent, bij ziekte ->
moeizaam herstel.
- Manifeste deficiëntie = groot tekort, duidelijk aantoonbaar in
het bloed, ziektebeeld door ontregelde stofwisseling ->
deficiëntieziekten
Teveel aan voedingsstoffen
- Overaanbod van voeding -> teveel aan voedingsstoffen =
malnutritie
- Malnutritie = niet enkel ondervoeding, kan ook overvoeding zijn.
- Opmerking voedingsstoffen : overaanbod kan ook overaanbod aan
alcohol zijn.
- Alcohol : niet opgenomen in de voedingsstoffen als gezonde
energie – aanbrenger of als bouwstof.
Verhouding van de macronutriënten
- Helft uit koolhydraten bestaat
- Vetten 1/3
- En de rest zijn eiwitten
1.2. Energie en stofwisseling
1.2.1. Waarvoor heb je energie nodig?
Energie nodig voor:
- Lichamelijke arbeid
- Handhaving van de lichaamstemperatuur
- Synthese van de lichaamsweefsels, namelijk groei en onderhoud
van deze weefsels
1.2.2. Hoe voorziet een mens zich van de nodige energie?
Plantaardig voedingsmiddelen -> niet voldoende om alleen daaruit
de nodige energie te halen
Dierlijke voedingsmiddelen -> aanvullend, maar grotere kans op
overaanbod -> niet goed voor het lichaam
2
, Dus : beste optie = een evenwicht tussen beide
1.2.3. Waarvoor dienen de aangebrachte energiebronnen ?
Koolhydraten : aanbreng van glucose = brandstof van het lichaam +
opgeslagen in de lever als voorraad
Vetten : energie, wordt afgebroken tot vetzuren -> voorraad in het
onderhuids vet
- Mager => meer complicaties dan iemand met meer onderhuids vet
Eiwitten : bouwstof, opgebouwd uit aminozuren. Kan als brandstof
dienen als vetten en koolhydraten niet aanwezig zijn. De
aminozuren worden dan via de gluconeogenese omgezet.
1.2.4. Hoeveel energie levert elke bron?
1 kcal = 4,2kJ
1kJ = 0,24 kcal
1 g Kh = 4 kcal of 17 kJ
1 g E = 4 kcal of 17 kJ
1 g V = 9 kcal of 37 kJ
1 g alcohol = 7 kcal of 30 kJ
Enkel weten dat 1 gram vet het dubbele is van 1 g Kh = 4 kcal of 17 kJ
en 1 g E = 4 kcal of 17 kJ
1.2.5. Wat is stofwisseling?
Dit is het proces waarbij het lichaam energie vrijmaakt uit
voedingsmiddelen en daaruit nieuwe stoffen maakt die ons lichaam
nodig heeft.
De reactie waarbij energie vrijkomt = katabole reactie of
afbraakreactie. Vb. glucose, vetzuren en aminozuren omgezet tot
energie
Opbouw van nieuwe stoffen om het lichaam goed te laten
functioneren = anabole reactie of opbouwreactie. Vb. opbouw van
glycogeen uit glucose, lichaamseiwitten uit aminozuren
Onderscheid tussen niet – essentiële en essentiële voedingsstoffen
ESSENTIËLE VOEDINGSSTOFFEN
= voedingsstoffen die ons lichaam nodig heeft en niet zelf kan
aanmaken. Dus moeten ze via de voeding opgenomen worden.
NIET- ESSENTIËLE VOEDINGSSTOFFEN
= voedingsstoffen die door ons lichaam kunnen gemaakt worden uit
andere stoffen.
Belangrijke definities
1.2.6. Wat zijn de energiebehoeften ?
1.2.6.1. Het basaal metabolisme (BMR – Basal metabolic rate)
1.2.6.2. Thermisch effect van voedsel
1.2.6.3. Energie nodig voor lichaamsbeweging
1.2.6.4. Energieverhogende situaties
3
, ENERGIEBEHOEFTE
= de hoeveelheden energie die het lichaam nodig heeft via de voeding om
een optimale gewichtsmassa, lichaamsontwikkeling en groei te bekomen.
Energiebehoefte wordt beïnvloed door :
- Omgeving : beroep, vrije tijd, beschikbare voedingsmiddelen
- Genetische achtergrond
- Individuele factoren : o.a. geslacht en leeftijd
Waarvoor hebben we energie nodig?
- -> basaal metabolisme of BMR (basal metabolic rate) = de
grondstofwisseling -> stofwisseling in rust, nuchter, in neutrale
omgeving en waaktoestand. Dit is 45 tot 70 % van de behoefte
- Basaal van vrouwen < basaal van mannen
- Vrouw : meer vetmassa, minder spiermassa, botmassa
- Man : meer spiermassa en botmassa, minder vetmassa
- Vetvrije massa = hoger metabolisme
- Thermisch effect van voedsel = THERMOGENESE
- Dit is het energieverbruik van het lichaam bij het innemen van
voedsel.
- D.w.z. dat vertering, absorptie, transport, uitwisseling en
opstapeling van voedingsstoffen energie vergen = 10 %.
- Basaal + thermogenese = ruststofwisseling
- Energie voor lichaamsbeweging -> 15 tot 50 % afhankelijk van de
intensiteit : gewone beweging sport
- Soms meer energie nodig : zwangerschap en lactatieperiode,
herstel na ziekte
1.2.7. Gezond lichaamsgewicht bepalen
BMI (body mass index) : voor volwassenen =
Gewicht in kg/lengte (m) x lengte (m)
Voor kinderen : groeicurves of aangepaste BMI – tabellen
BMI bij ouderen, mensen met oedemen of body builders = niet steeds
een goede maatstaf. Lichaam is uit evenwicht of heeft
veranderingen ondergaan -> niet meer correct, aanpassingen
nodig.
Opvolgen van een BMI in een zwangerschap is ook belangrijk.
Bepalen van de middelomtrek
- = indicator voor het opgestapelde vet ter hoogte van de buik
- Daardoor een onderscheid tussen het “appel” type met visceraal
opgestapeld vet en het “peer” type met vetopstapeling ter
hoogte van de heupen.
Bio-impedantiemeting
4
Voedingsleer
Inleiding : voedingspatronen
Leerdoelen in boek!!!!!!
Als verpleegkundige : confrontatie met ziektes die voeding
gerelateerd zijn.
Evolutie op gebied van de zorg i.v.m. voeding en ziekte : in de loop
van de jaren :
- Betere medische kennis
- Verfijnen van de onderzoekstechnieken
- Meer en andere inzichten in de werking van ons lichaam
Wereldoorlog II als mijlpaal
- Bevolking bleef na WO II ondervoed achter door armoede en
honger
- Van het front : terugkerende soldaten in slechte
voedingstoestand
- Terug uit de concentratiekampen : ondervoede mensen
- START van de voedingsadviezen en voedingsprogramma’s
- Doel : de bevolking er terug bovenop helpen
Compensatie na de oorlog
- Tekorten in en net na de oorlog -> omgeslagen naar overaanbod
- Teveel vet, teveel suiker, te sterk gezouten en te sterk
geraffineerde voeding -> ontstaan van welvaartsziekten
- Deze ziekten zijn tot op de dag van vandaag aanwezig.
- Daarom : voedingsmodellen ontwikkeld
- MAAR : nog steeds individueel werken met de mensen en gericht
en persoonlijk advies geven.
Voedingspatroon
- Dit is het samenbrengen van bepaalde hoeveelheid
voedingsmiddelen onder bepaalde interacties ->
gezondheidseffecten
- De cultuur van de persoon en het individu op zich spelen een rol.
- Dit individu heeft bepaalde voorkeuren, bepaalt waar hij/zij eet,
wat hij/zij eet en hoeveel.
Een gezond voedingspatroon
- Gezonde voeding -> een gezond voedingspatroon -> opnemen
van de essentiële voedingsstoffen
- Daardoor een optimaal (gezond) lichaamsgewicht -> risico op
chronische aandoeningen verminderen.
Voedingspatroon : hoe ontstaat dit ?
- Omgevingsfactoren : geografisch + klimaat
- Sociaal – culturele factoren : voeding kreeg in de loop van de
jaren een andere betekenis : uit eten gaan vb., religie die een rol
speelt.
- Persoonsgebonden factoren : smaak en voorkeur, hoeveel je eet
- Stress en zelfbeeld van de persoon
- Fysieke activiteit is bij elke persoon anders
1
, - Eerste 3 jaar => smaakontwikkeling
1. Voedingsleer
1.1. Voedingsstoffen: inleiding
Macronutriënten : voedingsstoffen in grote hoeveelheden :
- Eiwitten : leveren essentiële aminozuren
- Vetten : leveren essentiële vetzuren
- Koolhydraten : leveren glucose en voedingsvezels
- Water
Micronutriënten : voedingsstoffen in kleine hoeveelheden :
- Vitamines : water - en vet oplosbaar
- Mineralen en spore – elementen
Tekort aan voedingsstoffen
- Tekort aan voedingsstoffen -> gevolgen
- Verschillende vormen van tekorten :
- Latente deficiëntie = klein tekort, randwaarden in het bloed,
geen klinische symptomen zolang je niet ziek bent, bij ziekte ->
moeizaam herstel.
- Manifeste deficiëntie = groot tekort, duidelijk aantoonbaar in
het bloed, ziektebeeld door ontregelde stofwisseling ->
deficiëntieziekten
Teveel aan voedingsstoffen
- Overaanbod van voeding -> teveel aan voedingsstoffen =
malnutritie
- Malnutritie = niet enkel ondervoeding, kan ook overvoeding zijn.
- Opmerking voedingsstoffen : overaanbod kan ook overaanbod aan
alcohol zijn.
- Alcohol : niet opgenomen in de voedingsstoffen als gezonde
energie – aanbrenger of als bouwstof.
Verhouding van de macronutriënten
- Helft uit koolhydraten bestaat
- Vetten 1/3
- En de rest zijn eiwitten
1.2. Energie en stofwisseling
1.2.1. Waarvoor heb je energie nodig?
Energie nodig voor:
- Lichamelijke arbeid
- Handhaving van de lichaamstemperatuur
- Synthese van de lichaamsweefsels, namelijk groei en onderhoud
van deze weefsels
1.2.2. Hoe voorziet een mens zich van de nodige energie?
Plantaardig voedingsmiddelen -> niet voldoende om alleen daaruit
de nodige energie te halen
Dierlijke voedingsmiddelen -> aanvullend, maar grotere kans op
overaanbod -> niet goed voor het lichaam
2
, Dus : beste optie = een evenwicht tussen beide
1.2.3. Waarvoor dienen de aangebrachte energiebronnen ?
Koolhydraten : aanbreng van glucose = brandstof van het lichaam +
opgeslagen in de lever als voorraad
Vetten : energie, wordt afgebroken tot vetzuren -> voorraad in het
onderhuids vet
- Mager => meer complicaties dan iemand met meer onderhuids vet
Eiwitten : bouwstof, opgebouwd uit aminozuren. Kan als brandstof
dienen als vetten en koolhydraten niet aanwezig zijn. De
aminozuren worden dan via de gluconeogenese omgezet.
1.2.4. Hoeveel energie levert elke bron?
1 kcal = 4,2kJ
1kJ = 0,24 kcal
1 g Kh = 4 kcal of 17 kJ
1 g E = 4 kcal of 17 kJ
1 g V = 9 kcal of 37 kJ
1 g alcohol = 7 kcal of 30 kJ
Enkel weten dat 1 gram vet het dubbele is van 1 g Kh = 4 kcal of 17 kJ
en 1 g E = 4 kcal of 17 kJ
1.2.5. Wat is stofwisseling?
Dit is het proces waarbij het lichaam energie vrijmaakt uit
voedingsmiddelen en daaruit nieuwe stoffen maakt die ons lichaam
nodig heeft.
De reactie waarbij energie vrijkomt = katabole reactie of
afbraakreactie. Vb. glucose, vetzuren en aminozuren omgezet tot
energie
Opbouw van nieuwe stoffen om het lichaam goed te laten
functioneren = anabole reactie of opbouwreactie. Vb. opbouw van
glycogeen uit glucose, lichaamseiwitten uit aminozuren
Onderscheid tussen niet – essentiële en essentiële voedingsstoffen
ESSENTIËLE VOEDINGSSTOFFEN
= voedingsstoffen die ons lichaam nodig heeft en niet zelf kan
aanmaken. Dus moeten ze via de voeding opgenomen worden.
NIET- ESSENTIËLE VOEDINGSSTOFFEN
= voedingsstoffen die door ons lichaam kunnen gemaakt worden uit
andere stoffen.
Belangrijke definities
1.2.6. Wat zijn de energiebehoeften ?
1.2.6.1. Het basaal metabolisme (BMR – Basal metabolic rate)
1.2.6.2. Thermisch effect van voedsel
1.2.6.3. Energie nodig voor lichaamsbeweging
1.2.6.4. Energieverhogende situaties
3
, ENERGIEBEHOEFTE
= de hoeveelheden energie die het lichaam nodig heeft via de voeding om
een optimale gewichtsmassa, lichaamsontwikkeling en groei te bekomen.
Energiebehoefte wordt beïnvloed door :
- Omgeving : beroep, vrije tijd, beschikbare voedingsmiddelen
- Genetische achtergrond
- Individuele factoren : o.a. geslacht en leeftijd
Waarvoor hebben we energie nodig?
- -> basaal metabolisme of BMR (basal metabolic rate) = de
grondstofwisseling -> stofwisseling in rust, nuchter, in neutrale
omgeving en waaktoestand. Dit is 45 tot 70 % van de behoefte
- Basaal van vrouwen < basaal van mannen
- Vrouw : meer vetmassa, minder spiermassa, botmassa
- Man : meer spiermassa en botmassa, minder vetmassa
- Vetvrije massa = hoger metabolisme
- Thermisch effect van voedsel = THERMOGENESE
- Dit is het energieverbruik van het lichaam bij het innemen van
voedsel.
- D.w.z. dat vertering, absorptie, transport, uitwisseling en
opstapeling van voedingsstoffen energie vergen = 10 %.
- Basaal + thermogenese = ruststofwisseling
- Energie voor lichaamsbeweging -> 15 tot 50 % afhankelijk van de
intensiteit : gewone beweging sport
- Soms meer energie nodig : zwangerschap en lactatieperiode,
herstel na ziekte
1.2.7. Gezond lichaamsgewicht bepalen
BMI (body mass index) : voor volwassenen =
Gewicht in kg/lengte (m) x lengte (m)
Voor kinderen : groeicurves of aangepaste BMI – tabellen
BMI bij ouderen, mensen met oedemen of body builders = niet steeds
een goede maatstaf. Lichaam is uit evenwicht of heeft
veranderingen ondergaan -> niet meer correct, aanpassingen
nodig.
Opvolgen van een BMI in een zwangerschap is ook belangrijk.
Bepalen van de middelomtrek
- = indicator voor het opgestapelde vet ter hoogte van de buik
- Daardoor een onderscheid tussen het “appel” type met visceraal
opgestapeld vet en het “peer” type met vetopstapeling ter
hoogte van de heupen.
Bio-impedantiemeting
4
