FORENSISCH WELZIJNSWERK ’23-‘24
INLEIDING
Examen
- Voorbeeldvragen
o De staatshervorming van 1980 als breuklijn
o Betekenis van autonomie van het welzijnswerk
o 1 essayvraag op voorhand voorbereiden en meebrengen naar het examen (short
paper)
1
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. O. Petintseva
, 1. FORENSISCH WELZIJNSWERK
Inleiding begrip
- Welzijnswerk = welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding
- Forensisch = in het kader van het strafrecht; alles wat te maken heeft met strafrecht
en gerechtelijke processen (afgeleid van het woord ‘forum’ wat ‘marktplaats’ betekent)
o VB: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde, forensische
orthopedagogiek…
- Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer, na(ast)bestaande (=
omschreven als ‘justiabele’ – iemand die recht zoekt; vaak gebruikt voor
verdachten/daders) (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke
interventie(s)
Voor wie (doelgroep)?
- Specifiek voor (potentiële daders en/of slachtoffers
- Mensen in contact met justitie
Door wie?
- Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening (= iedereen kan deze hulp
verkrijgen, hoeft geen dader, slachtoffer,.. te zijn)
o Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
- Categoriaal FWW (= specifiek voor daders en/of slachtoffers)
o Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten slachtofferhulp, Teams Hulpverlening
aan Seksuele Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de gevangenissen,
Justitiehuizen, Zorgteams, Herstelbemiddelaars, …
1.1 . SOORTEN WELZIJNSWERK: AUTONOOM VS AAN JUSTITIE GEBONDEN
FORENSISCH WELZIJNSWERK
Autonoom (onafhankelijk) van justitie georganiseerd
= eerstelijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving
- Welzijn van de cliënt staat centraal
- Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid
- Meeste deelwerkingen maken deel uit van een CAW (niet allemaal: bijvoorbeeld de
Rode Antraciet)
o Soms ook gesubsidieerd door welzijn Vlaanderen
- VB: Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in beeld,
teams hulpverlening aan seksuele delinquenten
o VB: de rode antraciet (is een van de weinige voorbeelden die niet is gelinkt aan
een CAW)
- Finaliteit
o Uitoefening recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
Waarom: menswaardig leven – cf. OCMW-wet (1976)
o ‘Opdrachtgever’: de cliënt = kwetsbaarheid
o Individuele hulpverlening en structureel, maatschappelijk en preventief
perspectief
Sociaal beleid i.f.v. voorkomen uitsluiting
Sociale dimensie problemen zichtbaar maken
o Beroepsgeheim als hulpverlener is duidelijker; in functie van cliënt
o En toch: ook welzijnswerk (historisch) instrumentele inpassing in economische en
sociale controle – gericht op normalisering
2
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. O. Petintseva
,Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
= welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen
- Doel: begeleiding mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-integratie,
voorkomen recidive -> het begeleiden van staat centraal
- Hulpverlener werkzaam ‘binnen’ een justitiële setting (bijv. gevangenis) of werkt samen
met juridische instanties
- VB: psychosociale dienst gevangenis, justitiehuizen, evt. ook slachtofferbejegenig door
politie
- Finaliteit
o Welzijnswerk onder mandaat; werkt voornamelijk in functie van justitie
o Divers: advies – controle – rapportage - …
o Opdrachtgever: justitie – BiZa
o Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de
opdrachtgever
o En toch ook: FWW verzoent finaliteit – werkt
aan welzijn individuen en groepen
Fundamentele verschillen op vlak van finaliteit!!!
1.2. TOCH COMPLEXER DAN DE SAMENGANG VAN FORENSISCH EN
WELZIJNSWERK
- Welzijnswerk kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de
strafrechtsbedeling te realiseren (verschillende logica’s, principes, finaliteit,
opdrachtgever…)
o Welzijnswerk is gefocust op het realiseren van een menswaardig bestaan leiden
en het strafrecht is gefocust op het afdwingen van bepaalde normen en waarden
- Het concept ‘forensisch welzijnswerk’ verwijst fundamenteel naar een
welzijnsperspectief op de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht realisatie
van het welzijnsperspectief (op de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht, niet
strafrecht en hulpverlening) in alle fasen van de strafrechtsbedeling
- FWW bekleedt een belangrijke kritische functie t.a.v. de strafrechtsbedeling en is meer
dan het opzetten van aanbod voor mensen die met strafrecht te maken krijgen. Stelt
samenlevingsverwachtingen en constructies die gepaard gaan met daderschap en
slachtofferschap in vraag
- Belangrijk om casussen na te gaan of er een welzijns- of strafrecht perspectief wordt
ingenomen? Wie staat in wiens schaduw?
Bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie ten aanzien van de
strafrechtsbedeling naar de realisatie van een aanbod van hulp en dienstverlening aan
specifieke doelgroepen (daders, slachtoffers…)
De notie forensisch welzijnswerk
- Forensisch welzijnswerk: term in 1980 geïntroduceerd door Panopticon, tijdschrift voor
Strafrecht, Criminologie en Forensisch Welzijnswerk
Edito: “Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre aanleiding kunnen
geven tot misverstanden, dat men ten onrechte in deze uitdrukking een aprioristische
stellingname zou lezen omtrent de mogelijkheid om middels justitiële interventie bij te dragen
tot een groter individueel of collectief welzijn. Men kan echter niet ontkennen dat velen
3
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. O. Petintseva
, pretenderen middels of aan de rand van het strafrechtsysteem aan het welzijn van individuen
of groepen te werken.” (redactie Panopticon, 1980)
Wijst op het feit dat de relatie tussen strafrecht en welzijn(swerk) niet evident is
1.3. WELZIJN EN STRAFRECHT: ‘EEN PAAR APART’
- Welzijn en strafrecht zijn elks een apart deel van het geheel. Ze functioneren in aparte
delen en hebben elks een eigen doel
o Strafrecht gaat over straffen
Kan controlerend of preventief zijn
o Welzijn en welzijnszorg kijken eerder naar wat mensen nodig hebben, wat is er
nodig om de levenskwaliteit te verbeteren
Het is een meer maatschappelijk iets, een collectief iets
Welzijnsinterventie kan ook controlerend zijn
- Maar het is ook wel een paar omdat ze afhankelijk zijn van elkaar en je ze niet van
elkaar kan lostrekken
‘Hulp en recht’-spanningsveld
- Recht op maatschappelijke dienstverlening, welzijn als doel op zich - emanciperend
gezag t.o.v. macht
VS
- Instrumentele inzet welzijnswerk om strafrechtsbedeling te realiseren -
hulpverleningstechnieken ‘mobiliseren’
Is er ruimte voor de vragen naar welzijn en voor welzijnswerk?
- Ruimte wordt bepaald door perspectief op criminaliteit en op de rol van het strafrecht
o Wordt bepaald door het maatschappelijk klimaat -> heeft impact op de wijze
waarop we naar problemen van criminaliteit en onveiligheid kijken
VB: ontwikkeling verzorgingsstaat en welzijnswerk; punitiever strafklimaat;
veiligheid als dominant thema; zero tolerance…
Verschillende perspectieven op strafrecht
- Vragen die we onszelf stellen:
o Is er wel ruimte voor welzijn en welzijnswerk binnen het domein criminologie?
o
Een apart paar
- Twee systemen met potentieel andere premissen en finaliteit (apart)
o Recht kijkt primair naar gestelde daad en de wijze waarop die daad voor
samenleving, slachtoffer en dader ‘vereffend’ moet worden
o Zorg kijkt primair naar de hulpbehoevende persoon en welke zorgmaatregelen
hij/zij nodig heeft om zijn/haar kwaliteit van leven te bevorderen
- Toch erg afhankelijk van elkaar: samen in pendelbeweging (een paar)
o Heeft een sanctie naast vergelding ook preventieve, pedagogische of
beschermende taken?
o Zijn welzijnsmaatregelen ook controlerend in functie van de maatschappelijke
norm?
o Hoe dicht/ver ze van elkaar komen te staan hangt af van de vraag hoe we naar
deviantie, criminaliteit en slachtofferschap kijken
Is een individu iemand die handelt door de onvolmaakte samenleving of is
dat iemand die onvolmaakt is als individu
Spelen we in op het gedrag of op de gedachten van de dader?
4
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. O. Petintseva
INLEIDING
Examen
- Voorbeeldvragen
o De staatshervorming van 1980 als breuklijn
o Betekenis van autonomie van het welzijnswerk
o 1 essayvraag op voorhand voorbereiden en meebrengen naar het examen (short
paper)
1
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. O. Petintseva
, 1. FORENSISCH WELZIJNSWERK
Inleiding begrip
- Welzijnswerk = welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding
- Forensisch = in het kader van het strafrecht; alles wat te maken heeft met strafrecht
en gerechtelijke processen (afgeleid van het woord ‘forum’ wat ‘marktplaats’ betekent)
o VB: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde, forensische
orthopedagogiek…
- Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer, na(ast)bestaande (=
omschreven als ‘justiabele’ – iemand die recht zoekt; vaak gebruikt voor
verdachten/daders) (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke
interventie(s)
Voor wie (doelgroep)?
- Specifiek voor (potentiële daders en/of slachtoffers
- Mensen in contact met justitie
Door wie?
- Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening (= iedereen kan deze hulp
verkrijgen, hoeft geen dader, slachtoffer,.. te zijn)
o Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
- Categoriaal FWW (= specifiek voor daders en/of slachtoffers)
o Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten slachtofferhulp, Teams Hulpverlening
aan Seksuele Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de gevangenissen,
Justitiehuizen, Zorgteams, Herstelbemiddelaars, …
1.1 . SOORTEN WELZIJNSWERK: AUTONOOM VS AAN JUSTITIE GEBONDEN
FORENSISCH WELZIJNSWERK
Autonoom (onafhankelijk) van justitie georganiseerd
= eerstelijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving
- Welzijn van de cliënt staat centraal
- Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid
- Meeste deelwerkingen maken deel uit van een CAW (niet allemaal: bijvoorbeeld de
Rode Antraciet)
o Soms ook gesubsidieerd door welzijn Vlaanderen
- VB: Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in beeld,
teams hulpverlening aan seksuele delinquenten
o VB: de rode antraciet (is een van de weinige voorbeelden die niet is gelinkt aan
een CAW)
- Finaliteit
o Uitoefening recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
Waarom: menswaardig leven – cf. OCMW-wet (1976)
o ‘Opdrachtgever’: de cliënt = kwetsbaarheid
o Individuele hulpverlening en structureel, maatschappelijk en preventief
perspectief
Sociaal beleid i.f.v. voorkomen uitsluiting
Sociale dimensie problemen zichtbaar maken
o Beroepsgeheim als hulpverlener is duidelijker; in functie van cliënt
o En toch: ook welzijnswerk (historisch) instrumentele inpassing in economische en
sociale controle – gericht op normalisering
2
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. O. Petintseva
,Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
= welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen
- Doel: begeleiding mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-integratie,
voorkomen recidive -> het begeleiden van staat centraal
- Hulpverlener werkzaam ‘binnen’ een justitiële setting (bijv. gevangenis) of werkt samen
met juridische instanties
- VB: psychosociale dienst gevangenis, justitiehuizen, evt. ook slachtofferbejegenig door
politie
- Finaliteit
o Welzijnswerk onder mandaat; werkt voornamelijk in functie van justitie
o Divers: advies – controle – rapportage - …
o Opdrachtgever: justitie – BiZa
o Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de
opdrachtgever
o En toch ook: FWW verzoent finaliteit – werkt
aan welzijn individuen en groepen
Fundamentele verschillen op vlak van finaliteit!!!
1.2. TOCH COMPLEXER DAN DE SAMENGANG VAN FORENSISCH EN
WELZIJNSWERK
- Welzijnswerk kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de
strafrechtsbedeling te realiseren (verschillende logica’s, principes, finaliteit,
opdrachtgever…)
o Welzijnswerk is gefocust op het realiseren van een menswaardig bestaan leiden
en het strafrecht is gefocust op het afdwingen van bepaalde normen en waarden
- Het concept ‘forensisch welzijnswerk’ verwijst fundamenteel naar een
welzijnsperspectief op de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht realisatie
van het welzijnsperspectief (op de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht, niet
strafrecht en hulpverlening) in alle fasen van de strafrechtsbedeling
- FWW bekleedt een belangrijke kritische functie t.a.v. de strafrechtsbedeling en is meer
dan het opzetten van aanbod voor mensen die met strafrecht te maken krijgen. Stelt
samenlevingsverwachtingen en constructies die gepaard gaan met daderschap en
slachtofferschap in vraag
- Belangrijk om casussen na te gaan of er een welzijns- of strafrecht perspectief wordt
ingenomen? Wie staat in wiens schaduw?
Bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie ten aanzien van de
strafrechtsbedeling naar de realisatie van een aanbod van hulp en dienstverlening aan
specifieke doelgroepen (daders, slachtoffers…)
De notie forensisch welzijnswerk
- Forensisch welzijnswerk: term in 1980 geïntroduceerd door Panopticon, tijdschrift voor
Strafrecht, Criminologie en Forensisch Welzijnswerk
Edito: “Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre aanleiding kunnen
geven tot misverstanden, dat men ten onrechte in deze uitdrukking een aprioristische
stellingname zou lezen omtrent de mogelijkheid om middels justitiële interventie bij te dragen
tot een groter individueel of collectief welzijn. Men kan echter niet ontkennen dat velen
3
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. O. Petintseva
, pretenderen middels of aan de rand van het strafrechtsysteem aan het welzijn van individuen
of groepen te werken.” (redactie Panopticon, 1980)
Wijst op het feit dat de relatie tussen strafrecht en welzijn(swerk) niet evident is
1.3. WELZIJN EN STRAFRECHT: ‘EEN PAAR APART’
- Welzijn en strafrecht zijn elks een apart deel van het geheel. Ze functioneren in aparte
delen en hebben elks een eigen doel
o Strafrecht gaat over straffen
Kan controlerend of preventief zijn
o Welzijn en welzijnszorg kijken eerder naar wat mensen nodig hebben, wat is er
nodig om de levenskwaliteit te verbeteren
Het is een meer maatschappelijk iets, een collectief iets
Welzijnsinterventie kan ook controlerend zijn
- Maar het is ook wel een paar omdat ze afhankelijk zijn van elkaar en je ze niet van
elkaar kan lostrekken
‘Hulp en recht’-spanningsveld
- Recht op maatschappelijke dienstverlening, welzijn als doel op zich - emanciperend
gezag t.o.v. macht
VS
- Instrumentele inzet welzijnswerk om strafrechtsbedeling te realiseren -
hulpverleningstechnieken ‘mobiliseren’
Is er ruimte voor de vragen naar welzijn en voor welzijnswerk?
- Ruimte wordt bepaald door perspectief op criminaliteit en op de rol van het strafrecht
o Wordt bepaald door het maatschappelijk klimaat -> heeft impact op de wijze
waarop we naar problemen van criminaliteit en onveiligheid kijken
VB: ontwikkeling verzorgingsstaat en welzijnswerk; punitiever strafklimaat;
veiligheid als dominant thema; zero tolerance…
Verschillende perspectieven op strafrecht
- Vragen die we onszelf stellen:
o Is er wel ruimte voor welzijn en welzijnswerk binnen het domein criminologie?
o
Een apart paar
- Twee systemen met potentieel andere premissen en finaliteit (apart)
o Recht kijkt primair naar gestelde daad en de wijze waarop die daad voor
samenleving, slachtoffer en dader ‘vereffend’ moet worden
o Zorg kijkt primair naar de hulpbehoevende persoon en welke zorgmaatregelen
hij/zij nodig heeft om zijn/haar kwaliteit van leven te bevorderen
- Toch erg afhankelijk van elkaar: samen in pendelbeweging (een paar)
o Heeft een sanctie naast vergelding ook preventieve, pedagogische of
beschermende taken?
o Zijn welzijnsmaatregelen ook controlerend in functie van de maatschappelijke
norm?
o Hoe dicht/ver ze van elkaar komen te staan hangt af van de vraag hoe we naar
deviantie, criminaliteit en slachtofferschap kijken
Is een individu iemand die handelt door de onvolmaakte samenleving of is
dat iemand die onvolmaakt is als individu
Spelen we in op het gedrag of op de gedachten van de dader?
4
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. O. Petintseva
