Inleiding psychologische dienstverlening
1. Inleiding
1.1 Inleiding van de inleiding
Kennismaking met tel van psychologische stromingen, denkwijzen en begeleidingsvormen
Stromingen (grote rivier) = visies op de mens en de psychologie
Grillig en veranderlijk
Verleggen zich soms
Wordt aangepast met nieuwe inzichten en methodes
Over bronnen vaak onduidelijkheid of discussie
De vele vertakkingen symboliseren de vele substromingen
Metafoor v/h zoeklicht
Helpt om te focussen en zaken duidelijker te maken
Tegelijkertijd maakt het je blind voor alles wat niet in de straal v/h zoeklicht zit
Metafoor v/d bril
Begeleiders geneigd om vanuit hun bril naar situaties te kijken
Bril = achtergrond, opleiding, stroming
Een kijk, is niet dé kijk
Conclusie:
Er speelt meer dan we kunnen waarnemen
Psychologie is niet helemaal te kennen
Wél voorstellingen en voorspellingen
Negative capability
1.1.2 de filosofische root van psychologie
Zelfbewustzijn: het kunnen stilstaan bij en reflecteren over ons mens-zijn
= de beleving van de eigen identiteit, dus van wie wij zijn en wat wij doen, denken, voelen of hebben
meegemaakt
Anil Seth, breinwetenschapper
Ervaren van werkelijkheid
= gecontroleerde hallucinatie
= voorspelling gemaakt door ons brein (raadmachine)
= gebaseerd op waarnemingen van buitenaf én vanbinnen
Een machine kan wel intelligent zijn, maar niet zelfbewust, want heeft geen lichaam
Verwachtingen worden door bepaalde signalen vanuit ons ganse lichaam
voortgebracht
= op basis van elektrische signalen (die via zintuigen worden binnengebracht)
We zijn een belichaamd zelf: complexe wisselwerking tussen waarnemen en weergeven van signalen
uit je lichaam en je omgeving
Lichaam is deel van jezelf maar ook van je omgeving
Voelt vertrouwd en vreemd aan
Het bepaalt je maar doet ook dingen waar jijzelf geen zicht of controle over hebt
1
,Relatie met medemens (significant other) = belangrijke rol voor zelfbewustzijn
De omgeving van de mens is de medemens
Hoe we onszelf kunnen zien en begrijpen hangt af van onze relatie tot de ander (ruimste
zin)
De ander als omgeving, lichaam, persoonlijkheid als psyché
Psychische zelfervaring
- Dubbelheid vertrouwd-vreemd
- Niet terug te brengen tot innerlijk of uiterlijk
- Soms ook gedachten en gevoelens typisch ik maar ook zo ken ik mezelf niet
- In ander kan je iets eigen herkennen en ook meest innerlijk vreemd aanvoelen
Lacan noemt dit extimiteit
Herkenbaar voor mensen die worstelen met gender
1.1.2 kunst en kennis
Besef ander zet mensen aan hun bestaan en ervaringen te begrijpen en uit te drukken
Gebruik van woorden, beelden, klanken, vormen,… om iets van hun innerlijke ervaring weer te geven
en te delen met anderen
Via kunst
o Heeft effect op diegene die ze maakt
o Maar ook mensen die er in contact mee komen
o herkenning, verwondering, nieuwsgierigheid, vervulling, verwarring, afkeer,
verwerping... teweegbrengen
o zorgt voor psychologische ervaring
Geen 1 op1 relatie tussen ervaring of bedoeling kunstenaar
- Het middel waarmee iets wordt uitgedrukt
- Effect dat dit teweeg brengt bij anderen
- Hoe anderen dit begrijpen
Werkelijkheidservaring niet alleen uit te drukken maar ook te doorgronden en bemeesteren
Gaan opzoek naar eigenschappen die ware aard ontrafelen
= wetenschap
o Uitspraken die wereld voorspelbaar en beheersbaar maakt
o Dit weten gaan we verzamelen/bundelen tot kennis
Vraag: of en hoe we de werkelijkheid echt kunnen doorgronden (iets wat filosofen al lang
bezighouden)
Epistemologie (tak filosofie) houd zich bezig met de aard, oorsprong en limieten van menselijke
kennis
Geen rechtstreekse toegang tot waarheid van dingen
Komt door onze waarneming van externe wereld niet altijd betrouwbaar is
Context onze waarneming kan bedriegen optische illusie (McGurk effect)
2de reden waarom waarheid ontoegankelijk is:
2
, - We hebben geen rechtstreekse toegang tot de ervaring van de ander
- Weten nooit helemaal of wat ik ervaar identiek is aan wat een ander ervaart
- Geen absolute uitspraken doen hierover
Omwille van deze twee limieten kunnen we waarheid enkel maar bij benadering kennen
Behelpen onszelf met een of andere voorstelling, afspiegeling, vertaling,… van ware
werkelijkheid
Hoe we werkelijkheid weergeven en uitdrukken is bepalend voor wat we als ‘weten’ kunnen
vastleggen en valt niet geheel samen met ‘waarheid’
Magritte en representatie:
o In “La trahison des images” (“Dit is geen pijp”) toont René Magritte dat een
afbeelding niet samenvalt met de werkelijkheid.
o Het beeld verwijst naar een pijp, maar is geen pijp.
o Dit idee wordt ook toegepast op hedendaagse discussies, zoals het verschil tussen
online en live onderwijs: de representatie is niet het origineel.
Psychologische ervaringen en representatie:
o Wat voor concrete objecten geldt, geldt nog sterker voor innerlijke ervaringen zoals
dromen.
o De overgang van droom → herinnering → taal (vertellen/schrijven) gaat gepaard met
vervorming.
o De oorspronkelijke ervaring (de “gedroomde droom”) verschilt wezenlijk van de
gerepresenteerde ervaring (de “vertelde droom”).
Freudiaanse interpretatie:
o Volgens Freud is de droom een verwerkte voorstelling van een wens.
o Bij het vormen, herinneren en uitdrukken van dromen treedt een vervormingsproces
op.
o Dit proces verloopt volgens taalregels zoals:
Verschuiving (elementen wisselen van plaats of betekenis)
Verdichting (meerdere betekenissen of beelden worden samengevoegd)
o Vergelijkbaar met het fluisterspel, waarin een boodschap telkens verandert bij
overdracht.
Kernidee:
o Zowel in kunst als in psychologie is er een fundamenteel onderscheid tussen de
werkelijkheid en haar voorstelling.
o Elke poging tot weergave — via beeld, taal of herinnering — houdt een vorm van
vervorming in.
Wetenschap en waarheid:
o Door eeuwenlange studie heeft de mens kennis ontwikkeld die de werkelijkheid steeds
beter benadert: dit noemen we wetenschap.
o Psychologie probeert als wetenschap menselijk gedrag en ervaring systematisch te
begrijpen.
Overtuigingen en beleving:
o Mensen handelen niet enkel op basis van kennis, maar ook vanuit overtuigingen, waarden
en persoonlijke ervaringen.
o Deze overtuigingen zijn vaak gevormd door opvoeding, cultuur, emoties en ervaringen.
3
, o Niet alles wat mensen geloven hoeft waar te zijn om invloed te hebben (bv. religieuze
overtuigingen).
Onbewuste en irrationele denkprocessen:
o Veel denkprocessen verlopen buiten ons bewustzijn.
o Verschillende stromingen beschrijven dit op hun eigen manier:
Cognitivisten: spreken van bias of dysfunctionele schema’s
Psychoanalisten: spreken van het onbewuste
Psychiaters: spreken van waanbeelden
o Iedereen heeft persoonlijke mythes of irrationele overtuigingen die gedrag en keuzes
beïnvloeden.
o Pascal verwoordde dit treffend: “Le cœur a ses raisons que la raison ne connaît point.” (Het
hart heeft zijn redenen die het verstand niet kent.)
De duistere kant van de mens:
o Mensen handelen niet altijd rationeel of moreel.
o Soms doen we dingen waarvan we weten dat ze fout of destructief zijn.
o Dit wijst op de aanwezigheid van innerlijke conflicten en onbewuste drijfveren.
Centrale vraag binnen de psychologie:
o In welke mate kunnen we controle krijgen over deze overtuigingen, drijfveren en
denkprocessen?
o Hoe beïnvloeden ze onze beleving en ons handelen?
Psychologische hulpverlening:
o In psychologische dienstverlening gaat het niet om objecten, maar om mensen.
o Zowel hulpverlener als cliënt zoeken naar inzicht, betekenis en waarheid.
o De hulpverlener baseert zich op wetenschappelijke kennis, terwijl de cliënt vertrekt vanuit
persoonlijke ervaringen en overtuigingen.
o Psychologische begeleiding is dus steeds een ontmoeting tussen weten en beleven.
1.1.2.3 woorden doen ertoe
Taal heeft een belangrijke invloed op de psychologische ervaringen, niet alleen in
het uitdrukken maar ook in het creëren ervan.
TED-talk :
Illustreert hoe verschillende talen verschillende perspectieven en emoties kunnen oproepen
door hun woordkeuze
Voorbeelden tonen hoe taal stigmatisering kan veroorzaken
- Het gebruik van het woord “Chinavirus” door Trump tijdens de covid pandemie
In de praktijk van psychologische dienstverlening is het belangrijk om zorgvuldig
te zijn in kiezen van woorden om ervaringen van cliënten te respecteren en tee
ondersteunen.
Termen zoals
Onbegrepen gedrag
Zorgvuldige zorgzoekers
Zijn meer constructief en respectvol dan termen zoals
Probleemgedrag
Problematische zorgvermijders
Het gebruik van afkortingen kan de essentie van de boodschap doen vergeten.
1.1.2.4 zijnsvragen en negative capability
Stijn Vanheule:
Bespreekt 4 fundamentele zijnsvragen waar mensen antwoorden op moeten
vinden
Genderidentiteit
Relaties
Ouder-kinderrelaties
4
1. Inleiding
1.1 Inleiding van de inleiding
Kennismaking met tel van psychologische stromingen, denkwijzen en begeleidingsvormen
Stromingen (grote rivier) = visies op de mens en de psychologie
Grillig en veranderlijk
Verleggen zich soms
Wordt aangepast met nieuwe inzichten en methodes
Over bronnen vaak onduidelijkheid of discussie
De vele vertakkingen symboliseren de vele substromingen
Metafoor v/h zoeklicht
Helpt om te focussen en zaken duidelijker te maken
Tegelijkertijd maakt het je blind voor alles wat niet in de straal v/h zoeklicht zit
Metafoor v/d bril
Begeleiders geneigd om vanuit hun bril naar situaties te kijken
Bril = achtergrond, opleiding, stroming
Een kijk, is niet dé kijk
Conclusie:
Er speelt meer dan we kunnen waarnemen
Psychologie is niet helemaal te kennen
Wél voorstellingen en voorspellingen
Negative capability
1.1.2 de filosofische root van psychologie
Zelfbewustzijn: het kunnen stilstaan bij en reflecteren over ons mens-zijn
= de beleving van de eigen identiteit, dus van wie wij zijn en wat wij doen, denken, voelen of hebben
meegemaakt
Anil Seth, breinwetenschapper
Ervaren van werkelijkheid
= gecontroleerde hallucinatie
= voorspelling gemaakt door ons brein (raadmachine)
= gebaseerd op waarnemingen van buitenaf én vanbinnen
Een machine kan wel intelligent zijn, maar niet zelfbewust, want heeft geen lichaam
Verwachtingen worden door bepaalde signalen vanuit ons ganse lichaam
voortgebracht
= op basis van elektrische signalen (die via zintuigen worden binnengebracht)
We zijn een belichaamd zelf: complexe wisselwerking tussen waarnemen en weergeven van signalen
uit je lichaam en je omgeving
Lichaam is deel van jezelf maar ook van je omgeving
Voelt vertrouwd en vreemd aan
Het bepaalt je maar doet ook dingen waar jijzelf geen zicht of controle over hebt
1
,Relatie met medemens (significant other) = belangrijke rol voor zelfbewustzijn
De omgeving van de mens is de medemens
Hoe we onszelf kunnen zien en begrijpen hangt af van onze relatie tot de ander (ruimste
zin)
De ander als omgeving, lichaam, persoonlijkheid als psyché
Psychische zelfervaring
- Dubbelheid vertrouwd-vreemd
- Niet terug te brengen tot innerlijk of uiterlijk
- Soms ook gedachten en gevoelens typisch ik maar ook zo ken ik mezelf niet
- In ander kan je iets eigen herkennen en ook meest innerlijk vreemd aanvoelen
Lacan noemt dit extimiteit
Herkenbaar voor mensen die worstelen met gender
1.1.2 kunst en kennis
Besef ander zet mensen aan hun bestaan en ervaringen te begrijpen en uit te drukken
Gebruik van woorden, beelden, klanken, vormen,… om iets van hun innerlijke ervaring weer te geven
en te delen met anderen
Via kunst
o Heeft effect op diegene die ze maakt
o Maar ook mensen die er in contact mee komen
o herkenning, verwondering, nieuwsgierigheid, vervulling, verwarring, afkeer,
verwerping... teweegbrengen
o zorgt voor psychologische ervaring
Geen 1 op1 relatie tussen ervaring of bedoeling kunstenaar
- Het middel waarmee iets wordt uitgedrukt
- Effect dat dit teweeg brengt bij anderen
- Hoe anderen dit begrijpen
Werkelijkheidservaring niet alleen uit te drukken maar ook te doorgronden en bemeesteren
Gaan opzoek naar eigenschappen die ware aard ontrafelen
= wetenschap
o Uitspraken die wereld voorspelbaar en beheersbaar maakt
o Dit weten gaan we verzamelen/bundelen tot kennis
Vraag: of en hoe we de werkelijkheid echt kunnen doorgronden (iets wat filosofen al lang
bezighouden)
Epistemologie (tak filosofie) houd zich bezig met de aard, oorsprong en limieten van menselijke
kennis
Geen rechtstreekse toegang tot waarheid van dingen
Komt door onze waarneming van externe wereld niet altijd betrouwbaar is
Context onze waarneming kan bedriegen optische illusie (McGurk effect)
2de reden waarom waarheid ontoegankelijk is:
2
, - We hebben geen rechtstreekse toegang tot de ervaring van de ander
- Weten nooit helemaal of wat ik ervaar identiek is aan wat een ander ervaart
- Geen absolute uitspraken doen hierover
Omwille van deze twee limieten kunnen we waarheid enkel maar bij benadering kennen
Behelpen onszelf met een of andere voorstelling, afspiegeling, vertaling,… van ware
werkelijkheid
Hoe we werkelijkheid weergeven en uitdrukken is bepalend voor wat we als ‘weten’ kunnen
vastleggen en valt niet geheel samen met ‘waarheid’
Magritte en representatie:
o In “La trahison des images” (“Dit is geen pijp”) toont René Magritte dat een
afbeelding niet samenvalt met de werkelijkheid.
o Het beeld verwijst naar een pijp, maar is geen pijp.
o Dit idee wordt ook toegepast op hedendaagse discussies, zoals het verschil tussen
online en live onderwijs: de representatie is niet het origineel.
Psychologische ervaringen en representatie:
o Wat voor concrete objecten geldt, geldt nog sterker voor innerlijke ervaringen zoals
dromen.
o De overgang van droom → herinnering → taal (vertellen/schrijven) gaat gepaard met
vervorming.
o De oorspronkelijke ervaring (de “gedroomde droom”) verschilt wezenlijk van de
gerepresenteerde ervaring (de “vertelde droom”).
Freudiaanse interpretatie:
o Volgens Freud is de droom een verwerkte voorstelling van een wens.
o Bij het vormen, herinneren en uitdrukken van dromen treedt een vervormingsproces
op.
o Dit proces verloopt volgens taalregels zoals:
Verschuiving (elementen wisselen van plaats of betekenis)
Verdichting (meerdere betekenissen of beelden worden samengevoegd)
o Vergelijkbaar met het fluisterspel, waarin een boodschap telkens verandert bij
overdracht.
Kernidee:
o Zowel in kunst als in psychologie is er een fundamenteel onderscheid tussen de
werkelijkheid en haar voorstelling.
o Elke poging tot weergave — via beeld, taal of herinnering — houdt een vorm van
vervorming in.
Wetenschap en waarheid:
o Door eeuwenlange studie heeft de mens kennis ontwikkeld die de werkelijkheid steeds
beter benadert: dit noemen we wetenschap.
o Psychologie probeert als wetenschap menselijk gedrag en ervaring systematisch te
begrijpen.
Overtuigingen en beleving:
o Mensen handelen niet enkel op basis van kennis, maar ook vanuit overtuigingen, waarden
en persoonlijke ervaringen.
o Deze overtuigingen zijn vaak gevormd door opvoeding, cultuur, emoties en ervaringen.
3
, o Niet alles wat mensen geloven hoeft waar te zijn om invloed te hebben (bv. religieuze
overtuigingen).
Onbewuste en irrationele denkprocessen:
o Veel denkprocessen verlopen buiten ons bewustzijn.
o Verschillende stromingen beschrijven dit op hun eigen manier:
Cognitivisten: spreken van bias of dysfunctionele schema’s
Psychoanalisten: spreken van het onbewuste
Psychiaters: spreken van waanbeelden
o Iedereen heeft persoonlijke mythes of irrationele overtuigingen die gedrag en keuzes
beïnvloeden.
o Pascal verwoordde dit treffend: “Le cœur a ses raisons que la raison ne connaît point.” (Het
hart heeft zijn redenen die het verstand niet kent.)
De duistere kant van de mens:
o Mensen handelen niet altijd rationeel of moreel.
o Soms doen we dingen waarvan we weten dat ze fout of destructief zijn.
o Dit wijst op de aanwezigheid van innerlijke conflicten en onbewuste drijfveren.
Centrale vraag binnen de psychologie:
o In welke mate kunnen we controle krijgen over deze overtuigingen, drijfveren en
denkprocessen?
o Hoe beïnvloeden ze onze beleving en ons handelen?
Psychologische hulpverlening:
o In psychologische dienstverlening gaat het niet om objecten, maar om mensen.
o Zowel hulpverlener als cliënt zoeken naar inzicht, betekenis en waarheid.
o De hulpverlener baseert zich op wetenschappelijke kennis, terwijl de cliënt vertrekt vanuit
persoonlijke ervaringen en overtuigingen.
o Psychologische begeleiding is dus steeds een ontmoeting tussen weten en beleven.
1.1.2.3 woorden doen ertoe
Taal heeft een belangrijke invloed op de psychologische ervaringen, niet alleen in
het uitdrukken maar ook in het creëren ervan.
TED-talk :
Illustreert hoe verschillende talen verschillende perspectieven en emoties kunnen oproepen
door hun woordkeuze
Voorbeelden tonen hoe taal stigmatisering kan veroorzaken
- Het gebruik van het woord “Chinavirus” door Trump tijdens de covid pandemie
In de praktijk van psychologische dienstverlening is het belangrijk om zorgvuldig
te zijn in kiezen van woorden om ervaringen van cliënten te respecteren en tee
ondersteunen.
Termen zoals
Onbegrepen gedrag
Zorgvuldige zorgzoekers
Zijn meer constructief en respectvol dan termen zoals
Probleemgedrag
Problematische zorgvermijders
Het gebruik van afkortingen kan de essentie van de boodschap doen vergeten.
1.1.2.4 zijnsvragen en negative capability
Stijn Vanheule:
Bespreekt 4 fundamentele zijnsvragen waar mensen antwoorden op moeten
vinden
Genderidentiteit
Relaties
Ouder-kinderrelaties
4
