Sociale epidemiologie
THE NEW KID IN TOWN LES 1
1. DEFINITIES
1.1. EPIDEMIOLOGIE
= studie van de verdeling en de determinanten van gezondheid en ziekte in bevolking
- Kijkt naar patronen, oorzaken en effecten van gezondheid en ziekte in een populatie
- Belangrijkste kenmerken
o Populatieniveau
o Vergelijking van groepen
▪ Bv. man vs vrow, verschillen tussen leeftijdsgroepen
- Hoeksteen van beleid inzake volksgezondheid, informeert politieke beslissingen
o Zou moeten = gebeurt niet altijd
- Evidence-based medicine:
o = Identificeren van risicofactoren, richtlijnen voor preventieve geneeskunde op basis van klinisch
onderzoek en statistische analyses
1.2. SOCIALE EPIDEMIOLOGIE
➔ Onderdeel van de epidemiologie
= bestudeert de sociale verdeling en de sociale determinanten van gezondheid, ziekte en sterfte in een
bevolking
- Inzoverre mensen tegelijkertijd biologische en sociale wezens zijn, kan een biologisch proces bestaan
zonder sociale context?
- Hoewel dit reeds herkend werd tijdens de founding days van de epidemiologie, zien we toch duidelijke
verschillen
- Epidemiologie: biologische en sociale kant
o Mens = biologisch en sociaal wezen
o Onderscheid maken is moeilijk maar gebeurt!
SocEPI
o Nadruk op sociale determinanten van gezondheid op bevolkingsniveau
EPI
o Biomedische variabelen = overhand
o Sociale context en sociale variabelen = achtergrondsvariabelen
1
,1.3. SOCIALE DETERMINANTEN
= Specifieke kenmerken en/of mechanismen via dewelke maatschappelijke/sociale omstandigheden (=
societal conditions) de gezondheid beïnvloeden
Bv. professionele status, huisvestiging, beroep, migratie achtergrond
- Die beïnvloed kunnen worden door ‘informed action’
- Vloeien voort uit
o Historische en actuele economische, politieke en juridische systemen, materiële en
technologische bronnen, normen en gebruiken op vlak van mensenrechten
o Externe politieke en economische internationale relaties en systemen
▪ Vloeit voort uit sociale stratificatie (= hoe de maatschappij georganiseerd is)
▪ Gemeten a.d.h.v. opleiding, inkomen en beroep
1.3.1. KERN SOCIALE EPIDEMIOLOGIE
- Biologische expressie van sociale ongelijkheid = de ultieme ongelijkheid/inequality
o Hoe mensen sociale en economisch ongelijkheid (letterlijk!) incarneren (belichamen)
▪ Letterlijk: gezondheid en sterven
- Sociale en economische ongelijkheid biologisch uitdrukken in de vorm van
o Ongelijke levenskansen
o Ongelijke gezondheid en sterfte
▪ Vanaf de foetus tot aan het levenseinde
- Kernidee van SocEPI aanwezig in initiële epidemiologische onderzoeken
o Hoewel niet expliciet naar het construct werd verwezen
In contrast met biologisch determinisme
o Waarbij biologische kenmerken en processen het criterium zijn om groepten te definiëren
▪ Geslacht, huidskleur, leeftijd, ..
o Initieel zagen onderzoekers dat de buurt waar je woont effect heeft op gezondheid
▪ Gaandeweg inzichten over ziektes en gezondheid beïnvloed door een focus op biologische
determinanten van ziekte en gezondheid
▪ Heden: nog steeds aanwezig maar kanteling bezig
- Sociale ongelijkheid in gezondheid
o = verwijst naar sociale gezondheidsverschillen tussen landen, maar ook in landen
▪ Tussen regio’s, sociale klassen, mannen en vrouwen, …
Onrechtvaardig, vermijdbaar en niet noodzakelijk
Roets van socEPI? → Kijken naar de epidemiologie om dit te weten
2
,2. GESCHIEDKUNDIG OVERZICHT
2.1. EPIDEMIOLOGIE AVANT LA LETTRE
2.1.1. H IPPOCRATES
- Vader van de geneeskunde en eerste ‘epidemioloog’
- Onderzocht voor het eerst de relatie tussen
o Het voorkomen van een ziekte en omgevingsfactoren
- Ziekte wordt veroorzaakt door natuurlijke oorzaken, niet door God, bovennatuurlijke oorzaken
o Natuurlijke omgeving (Frisse lucht)
o Voeding (Gezonde drink- en voedingsgewoonten)
o Levensstijl (Hygiëne)
Ontstaan van de geneeskunde als zelfstandige discipline, los van religie en filosofie
- Een van de eersten in het Westen die diagnose stelde op basis van symptomen en therapie voorschreef
(i.t.t. China & India)
- Eenvoudige en passieve geneeskunde
o Voorbeeld wilgenbast als pijnstiller en koortsonderdrukker
o Werkzame stof → acetylsalicylzuur → Aspirine
- Leer der Humores:
o = ziekten ontstaan door onevenwicht in lichaamssappen
- Andere belangrijke verdiensten
o Eerste beschrijving van long- en hartziektes
o Onderscheid tussen acuut-chronisch en endemisch- epidemisch
2.1.2. MIASMA PARADIGMA
= populatie, vervuiling
- Paradigma gangbaar vanaf de Oudheid tot 19de eeuw
- Ziektes zoals cholera, Zwarte Dood...
o Worden verspreid via een schadelijke vorm van vervuilde lucht afkomstig v/e rottend organisme
- Hippocrates: ‘bad air’ => epidemie
o Vervuilde lucht die zorgt voor de pest
- Vitruvius: verwittigt voor de gevaren van ‘bad airs’
- Idee blijft invloedrijk tot in Middeleeuwen (vooral t.a.v. de pest):
o ‘corruption of air’, ‘pestilential air’, ‘putrefication of air
3
,2.1.3. GERM PARADIGMA
= ziektekiem (bacil, bacterie, microbe)
- Tot midden de 19e eeuw blijft het miasma paradigma populair
o Met voorstaande aanhangers
o Bv. Farr
- Critici in de minderheid tot midden 19e eeuw – oorzaak nieuwe inzichten
o Girolamo Fracastoro:
▪ Hele kleine, niet-waarneembare partikels die ziektes veroorzaken zijn levende organismen
o Ontwikkeling microscoop (Anton van Leeuwenhoek) in 1675
- Vanaf midden 19e eeuw: stroomversnelling
o 1849: John Snow
▪ Cholera wordt via water verspreid
o 1851: Charles Earl Johnson
▪ Miasma kan geen verklaring bieden voor malaria
o 1860s: L. Pasteur
▪ Vaccinatie rabies en anthrax; fermentatie en pasteurisatie
o 1870s: Robert Koch
▪ Bacteriologie, oorzaken tbc, cholera & anthrax, infectieziekten
2.1.4. JOHN GRAUNT
- Een ‘ouwe’ bekende
- Vader van de (formele) demografie èn van de epidemiologie
o Kwantificeert als eerste veranderingen in de omvang en de gezondheid van een populatie
- Maakt gebruik van de Bills of Mortality:
o Wekelijks aantal overledenen in parochieregisters in
Londen 17de eeuw
▪ Gebeurde door vrouwen die van deur tot deur
gingen om te vragen of er iemand overleden was en
waaraan
▪ Gehanteerd voor de doodsoorzaken en aantal
sterften
- Stelt op basis hiervan als eerste een soort sterftetafel op
Nauwe verwevenheid met de voorgeschiedenis van de epidemiologie, sociale epidemiologie en demografie
- In het begin beide disciplines in elkaar verweven maar door historische ontwikkelingen ontstaan er
afscheidingen tussen epidemiologie en demografie
- En tegen jaren 70 terug een toenadering tussen beide
4
,2.2. MODERNE EPIDEMIOLOGIE
Epidemiologie en demografie
- Gemeenschappelijke voorgeschiedenis en waren sterk verweven
- Daarna afscheiding
- Heden: nieuwe toenadering?
2.2.1. EPIDEMIOLOGIE EN DEMOGRAFIE
Context: midden 19de eeuw
- Toegenomen databeschikbaarheid
o Statistisch materiaal:
▪ parochieregisters, bevolkingsregisters
o Midden 19de eeuw: UK: systematische dataverzameling in grote bevolkingsgroepen
▪ Creëren van patronen van bevolkingsgroei, gezondheid en gezondheidsbeleid
o Sanitary reform =
▪ Betere hygiëne, proper water, betere levensomstandigheden
▪ Niet omdat hogere macht inzat met de gezondheid vd bevolking maar omdat ze inzaten
met de verstoring van de sociale orde
- Sociale context
o Industriële Revolutie
o Migratie, groei steden à verpaupering, slechte levensomstandigheden
o Sanitaire voorzieningen ontoereikend
o Bedreiging voor de sociale orde (‘the condition of England’)
- Malthus
o Dilemma: missie epidemiologie → het begrijpen en verbeteren van de volksgezondheid
▪ Zijn bevindingen: bevolking groeit explosief en levensmiddelen groeien rekenkundig
▪ Probleem: op het kruispunt te weinig levensmiddelen
▪ Oplossing: minder mensen
➢ Huwelijk uitstellen
➢ Anticonceptie binnen huwelijk: geen seks
Soort tegenstrijdigheid met sanitary reforms
o SR zorgt ervoor dat mensen langer in leven blijven
o Malthus: er moeten minder mensen zijn
5
, 2.2.2. FOUNDIG FATHERS MODERE PSYCHOLOGIE
- William Farr (UK)
- John Snow (UK)
- Rudolf Virchow (Duitsland)
- Louis Villermé (Frankrijk)
- Peter Ludwig Panum (Denemarken)
- ....
Allemaal initiële denkers in de 19e eeuw
Tussentijdse conclusie
o Epidemiologie = studie van de verdeling van ziekte in een bevolking en hun determinanten
o Founding fathers = de eerste die met cijfers aan de slag gingen om deze ziektes, determinanten
en verdeling in een bevolking te bestuderen
William Farr
- Grondlegger medische statistiek
- Census 1841 in de UK en verzameling van medisch statistisch materiaal
o Systeem om op een geijkte manier sterfteoorzaken te registreren
- Vergeleek sterftecijfers tussen beroepsklassen
- Had samen met Chadwick een programma: demografie, statistiek = science of social reform
o → Bevolkingsvraagstukken en gezondheidsvraagstukken dienen enkel en alleen om sociale orde en
economische groei garanderen
▪ Er was niets humaan in hun motivering
Stabiliteit in de maatschappij als gemeenschappelijke grondslag van demografie en epidemiologie
- Studie naar cholera : miasma
Edwin Chadwick
- Grondlegger van de public health
o Volksgezondheidsprogramma’s + uitvinden van de new Poor law
- Jekyll & hyde figuur
o Goed: de volksgezondheidsprogramma’s invoeren
o Slecht: iedereen moest in de working houses werken indien ze geen middelen ter beschikking
hadden
- new Poor Law 1834: afschaffen parochie-gebaseerde welfare payments
o Werd vervangen door een veel strenger systeem, verbonden aan het toetreden tot ‘workhouses’
▪ Werkloosheidsvergoeding afgeschaft en vervangen door strenger systeem
▪ = systeem van the work houses
▪ Mensen werden verplicht om te wonen en te leven in de work houses om er vervolgens
zware arbeid uit te voeren
6
THE NEW KID IN TOWN LES 1
1. DEFINITIES
1.1. EPIDEMIOLOGIE
= studie van de verdeling en de determinanten van gezondheid en ziekte in bevolking
- Kijkt naar patronen, oorzaken en effecten van gezondheid en ziekte in een populatie
- Belangrijkste kenmerken
o Populatieniveau
o Vergelijking van groepen
▪ Bv. man vs vrow, verschillen tussen leeftijdsgroepen
- Hoeksteen van beleid inzake volksgezondheid, informeert politieke beslissingen
o Zou moeten = gebeurt niet altijd
- Evidence-based medicine:
o = Identificeren van risicofactoren, richtlijnen voor preventieve geneeskunde op basis van klinisch
onderzoek en statistische analyses
1.2. SOCIALE EPIDEMIOLOGIE
➔ Onderdeel van de epidemiologie
= bestudeert de sociale verdeling en de sociale determinanten van gezondheid, ziekte en sterfte in een
bevolking
- Inzoverre mensen tegelijkertijd biologische en sociale wezens zijn, kan een biologisch proces bestaan
zonder sociale context?
- Hoewel dit reeds herkend werd tijdens de founding days van de epidemiologie, zien we toch duidelijke
verschillen
- Epidemiologie: biologische en sociale kant
o Mens = biologisch en sociaal wezen
o Onderscheid maken is moeilijk maar gebeurt!
SocEPI
o Nadruk op sociale determinanten van gezondheid op bevolkingsniveau
EPI
o Biomedische variabelen = overhand
o Sociale context en sociale variabelen = achtergrondsvariabelen
1
,1.3. SOCIALE DETERMINANTEN
= Specifieke kenmerken en/of mechanismen via dewelke maatschappelijke/sociale omstandigheden (=
societal conditions) de gezondheid beïnvloeden
Bv. professionele status, huisvestiging, beroep, migratie achtergrond
- Die beïnvloed kunnen worden door ‘informed action’
- Vloeien voort uit
o Historische en actuele economische, politieke en juridische systemen, materiële en
technologische bronnen, normen en gebruiken op vlak van mensenrechten
o Externe politieke en economische internationale relaties en systemen
▪ Vloeit voort uit sociale stratificatie (= hoe de maatschappij georganiseerd is)
▪ Gemeten a.d.h.v. opleiding, inkomen en beroep
1.3.1. KERN SOCIALE EPIDEMIOLOGIE
- Biologische expressie van sociale ongelijkheid = de ultieme ongelijkheid/inequality
o Hoe mensen sociale en economisch ongelijkheid (letterlijk!) incarneren (belichamen)
▪ Letterlijk: gezondheid en sterven
- Sociale en economische ongelijkheid biologisch uitdrukken in de vorm van
o Ongelijke levenskansen
o Ongelijke gezondheid en sterfte
▪ Vanaf de foetus tot aan het levenseinde
- Kernidee van SocEPI aanwezig in initiële epidemiologische onderzoeken
o Hoewel niet expliciet naar het construct werd verwezen
In contrast met biologisch determinisme
o Waarbij biologische kenmerken en processen het criterium zijn om groepten te definiëren
▪ Geslacht, huidskleur, leeftijd, ..
o Initieel zagen onderzoekers dat de buurt waar je woont effect heeft op gezondheid
▪ Gaandeweg inzichten over ziektes en gezondheid beïnvloed door een focus op biologische
determinanten van ziekte en gezondheid
▪ Heden: nog steeds aanwezig maar kanteling bezig
- Sociale ongelijkheid in gezondheid
o = verwijst naar sociale gezondheidsverschillen tussen landen, maar ook in landen
▪ Tussen regio’s, sociale klassen, mannen en vrouwen, …
Onrechtvaardig, vermijdbaar en niet noodzakelijk
Roets van socEPI? → Kijken naar de epidemiologie om dit te weten
2
,2. GESCHIEDKUNDIG OVERZICHT
2.1. EPIDEMIOLOGIE AVANT LA LETTRE
2.1.1. H IPPOCRATES
- Vader van de geneeskunde en eerste ‘epidemioloog’
- Onderzocht voor het eerst de relatie tussen
o Het voorkomen van een ziekte en omgevingsfactoren
- Ziekte wordt veroorzaakt door natuurlijke oorzaken, niet door God, bovennatuurlijke oorzaken
o Natuurlijke omgeving (Frisse lucht)
o Voeding (Gezonde drink- en voedingsgewoonten)
o Levensstijl (Hygiëne)
Ontstaan van de geneeskunde als zelfstandige discipline, los van religie en filosofie
- Een van de eersten in het Westen die diagnose stelde op basis van symptomen en therapie voorschreef
(i.t.t. China & India)
- Eenvoudige en passieve geneeskunde
o Voorbeeld wilgenbast als pijnstiller en koortsonderdrukker
o Werkzame stof → acetylsalicylzuur → Aspirine
- Leer der Humores:
o = ziekten ontstaan door onevenwicht in lichaamssappen
- Andere belangrijke verdiensten
o Eerste beschrijving van long- en hartziektes
o Onderscheid tussen acuut-chronisch en endemisch- epidemisch
2.1.2. MIASMA PARADIGMA
= populatie, vervuiling
- Paradigma gangbaar vanaf de Oudheid tot 19de eeuw
- Ziektes zoals cholera, Zwarte Dood...
o Worden verspreid via een schadelijke vorm van vervuilde lucht afkomstig v/e rottend organisme
- Hippocrates: ‘bad air’ => epidemie
o Vervuilde lucht die zorgt voor de pest
- Vitruvius: verwittigt voor de gevaren van ‘bad airs’
- Idee blijft invloedrijk tot in Middeleeuwen (vooral t.a.v. de pest):
o ‘corruption of air’, ‘pestilential air’, ‘putrefication of air
3
,2.1.3. GERM PARADIGMA
= ziektekiem (bacil, bacterie, microbe)
- Tot midden de 19e eeuw blijft het miasma paradigma populair
o Met voorstaande aanhangers
o Bv. Farr
- Critici in de minderheid tot midden 19e eeuw – oorzaak nieuwe inzichten
o Girolamo Fracastoro:
▪ Hele kleine, niet-waarneembare partikels die ziektes veroorzaken zijn levende organismen
o Ontwikkeling microscoop (Anton van Leeuwenhoek) in 1675
- Vanaf midden 19e eeuw: stroomversnelling
o 1849: John Snow
▪ Cholera wordt via water verspreid
o 1851: Charles Earl Johnson
▪ Miasma kan geen verklaring bieden voor malaria
o 1860s: L. Pasteur
▪ Vaccinatie rabies en anthrax; fermentatie en pasteurisatie
o 1870s: Robert Koch
▪ Bacteriologie, oorzaken tbc, cholera & anthrax, infectieziekten
2.1.4. JOHN GRAUNT
- Een ‘ouwe’ bekende
- Vader van de (formele) demografie èn van de epidemiologie
o Kwantificeert als eerste veranderingen in de omvang en de gezondheid van een populatie
- Maakt gebruik van de Bills of Mortality:
o Wekelijks aantal overledenen in parochieregisters in
Londen 17de eeuw
▪ Gebeurde door vrouwen die van deur tot deur
gingen om te vragen of er iemand overleden was en
waaraan
▪ Gehanteerd voor de doodsoorzaken en aantal
sterften
- Stelt op basis hiervan als eerste een soort sterftetafel op
Nauwe verwevenheid met de voorgeschiedenis van de epidemiologie, sociale epidemiologie en demografie
- In het begin beide disciplines in elkaar verweven maar door historische ontwikkelingen ontstaan er
afscheidingen tussen epidemiologie en demografie
- En tegen jaren 70 terug een toenadering tussen beide
4
,2.2. MODERNE EPIDEMIOLOGIE
Epidemiologie en demografie
- Gemeenschappelijke voorgeschiedenis en waren sterk verweven
- Daarna afscheiding
- Heden: nieuwe toenadering?
2.2.1. EPIDEMIOLOGIE EN DEMOGRAFIE
Context: midden 19de eeuw
- Toegenomen databeschikbaarheid
o Statistisch materiaal:
▪ parochieregisters, bevolkingsregisters
o Midden 19de eeuw: UK: systematische dataverzameling in grote bevolkingsgroepen
▪ Creëren van patronen van bevolkingsgroei, gezondheid en gezondheidsbeleid
o Sanitary reform =
▪ Betere hygiëne, proper water, betere levensomstandigheden
▪ Niet omdat hogere macht inzat met de gezondheid vd bevolking maar omdat ze inzaten
met de verstoring van de sociale orde
- Sociale context
o Industriële Revolutie
o Migratie, groei steden à verpaupering, slechte levensomstandigheden
o Sanitaire voorzieningen ontoereikend
o Bedreiging voor de sociale orde (‘the condition of England’)
- Malthus
o Dilemma: missie epidemiologie → het begrijpen en verbeteren van de volksgezondheid
▪ Zijn bevindingen: bevolking groeit explosief en levensmiddelen groeien rekenkundig
▪ Probleem: op het kruispunt te weinig levensmiddelen
▪ Oplossing: minder mensen
➢ Huwelijk uitstellen
➢ Anticonceptie binnen huwelijk: geen seks
Soort tegenstrijdigheid met sanitary reforms
o SR zorgt ervoor dat mensen langer in leven blijven
o Malthus: er moeten minder mensen zijn
5
, 2.2.2. FOUNDIG FATHERS MODERE PSYCHOLOGIE
- William Farr (UK)
- John Snow (UK)
- Rudolf Virchow (Duitsland)
- Louis Villermé (Frankrijk)
- Peter Ludwig Panum (Denemarken)
- ....
Allemaal initiële denkers in de 19e eeuw
Tussentijdse conclusie
o Epidemiologie = studie van de verdeling van ziekte in een bevolking en hun determinanten
o Founding fathers = de eerste die met cijfers aan de slag gingen om deze ziektes, determinanten
en verdeling in een bevolking te bestuderen
William Farr
- Grondlegger medische statistiek
- Census 1841 in de UK en verzameling van medisch statistisch materiaal
o Systeem om op een geijkte manier sterfteoorzaken te registreren
- Vergeleek sterftecijfers tussen beroepsklassen
- Had samen met Chadwick een programma: demografie, statistiek = science of social reform
o → Bevolkingsvraagstukken en gezondheidsvraagstukken dienen enkel en alleen om sociale orde en
economische groei garanderen
▪ Er was niets humaan in hun motivering
Stabiliteit in de maatschappij als gemeenschappelijke grondslag van demografie en epidemiologie
- Studie naar cholera : miasma
Edwin Chadwick
- Grondlegger van de public health
o Volksgezondheidsprogramma’s + uitvinden van de new Poor law
- Jekyll & hyde figuur
o Goed: de volksgezondheidsprogramma’s invoeren
o Slecht: iedereen moest in de working houses werken indien ze geen middelen ter beschikking
hadden
- new Poor Law 1834: afschaffen parochie-gebaseerde welfare payments
o Werd vervangen door een veel strenger systeem, verbonden aan het toetreden tot ‘workhouses’
▪ Werkloosheidsvergoeding afgeschaft en vervangen door strenger systeem
▪ = systeem van the work houses
▪ Mensen werden verplicht om te wonen en te leven in de work houses om er vervolgens
zware arbeid uit te voeren
6
