Samenvatting Burger en Bestuur

BURGER EN BESTUUR
Academiejaar 2025-2026

,Inhoud
Thema 1 | Inleiding .................................................................................................................................................................. 3
1.1 Burger en bestuur: een complexe en veelvormige relatie ..................................................... 3
1.2 Waarom participatie? ..................................................................................................................................... 6
1.3 Classificatiemodellen ...................................................................................................................................... 8
Thema 2 | Vertrouwen en legitimiteit ....................................................................................................................... 10
2.1 Wat is legitimiteit? ......................................................................................................................................... 10
2.2 Wat is politiek vertrouwen? ................................................................................................................................ 12
2.3 Waarom zijn politiek vertrouwen en legitimiteit nodig? ................................................................ 13
2.4 Hoeveel politiek vertrouwen is er? ................................................................................................................. 13
2.5 Hoeveel politiek vertrouwen is eigenlijk nodig? En: is de democratie in crisis? .............. 13
2.6 Participatie als remedie? ...................................................................................................................................... 15
Thema 3 | Klachtenmanagement ................................................................................................................................16
3.1 Kwaliteit en klachtenmanagement ................................................................................................................ 17
3.2 Ombudsdienst............................................................................................................................................................ 18
3.3 Ombudsdiensten in België .................................................................................................................................19
Thema 4 | Openbaarheid van bestuur ..................................................................................................................... 22
4.1 Situering ................................................................................................................................................................ 22
4.2 Passieve openbaarheid ................................................................................................................................ 22
4.3 Actieve openbaarheid .................................................................................................................................. 24
4.4 Recente trends in overheidscommunicatie .................................................................................. 28
Thema 5 | Adviesraden ...................................................................................................................................................... 28
5.1 Definitie ...........................................................................................................................................................................29
5.2 Redenen voor installatie van adviesraden ...............................................................................................29
5.3 Soorten en samenstelling adviesraden......................................................................................................29
5.4 Spanningen ................................................................................................................................................................. 30
5.5 Tijdstip ............................................................................................................................................................................. 30
5.6 Invloed adviesraden ................................................................................................................................................. 31
5.7 Kritiek op adviesraden ............................................................................................................................................ 31
5.8 Evaluatie ......................................................................................................................................................................... 32
5.9 Adviesraden op lokaal niveau ........................................................................................................................... 32
5.10 Analysetechnieken: legitimiteitsanalyse ................................................................................................ 34
Thema 6 | Directe democratie ...................................................................................................................................... 34
6.1 Vormen van directe democratie en situering .............................................................................. 34
6.2 Motivaties voor directe democratie ..................................................................................................... 35
6.3 Directe democratie in België ................................................................................................................... 37
6.4 Effecten op burgers ........................................................................................................................................38
Thema 7 | Deliberatieve democratie .........................................................................................................................39


1

, 7.1 Situering ..........................................................................................................................................................................39
7.2 Informele fora .............................................................................................................................................................. 41
7.3 Formele fora ................................................................................................................................................................. 41
7.4 Voordelen en nadelen deliberatieve democratie ............................................................................... 43
7.5 Impact ............................................................................................................................................................................. 44
Thema 8 | Burgerbegroting ........................................................................................................................................... 46
8.1 Wat zijn burgerbegrotingen? ........................................................................................................................... 46
8.2 Soorten projecten: welke verschillende soorten zijn er? ................................................................47
8.3 Burgerbegroting en politieke steun: kunnen ze de kloof tussen burger en bestuur
dichten? .................................................................................................................................................................................. 49
8.4 Empirie: effecten van burgerbegrotingen ............................................................................................. 50
8.5 Kritiek op burgerbegrotingen ........................................................................................................................... 51
Thema 9 | Formele inspraak en interactieve beleidsvoering ..................................................................... 51
9.1 Klassieke inspraakprocessen: een probleemstelling ........................................................................... 51
9.2 Omschrijving interactieve besluitvorming .............................................................................................. 53
9.3 Voorbeeld: park spoor noord in A’pen......................................................................................................... 55
9.4 Rol van het bestuur.................................................................................................................................................56
9.5 Participatiemotieven voor burgers ...............................................................................................................58
9.6 Effecten ...........................................................................................................................................................................58
9.7 Evaluatietools ..............................................................................................................................................................59
Thema 10 | Inspraak van leden in organisaties en politieke partijen ....................................................61
10.1 Situering .........................................................................................................................................................................61
10.2 Toegenomen aandacht .......................................................................................................................................61
10.3 Motieven ...................................................................................................................................................................... 64
10.4 Recente trend: niet-leden .................................................................................................................................65
10.5 Theorie versus praktijk ....................................................................................................................................... 66
10.6 Interne democratische verkiezingen? ..................................................................................................... 69
Thema 11 | Protest, actiegroepen en diverse sociale bewegingen ........................................................ 70
11.1 Definitie en situering ............................................................................................................................................. 70
11.2 Soorten sociale bewegingen ............................................................................................................................ 73
11.3 Nieuwe sociale bewegingen: relatie met het bestuur en effecten ......................................... 75
11.4 Actiemiddelen en machtsinstrumenten ................................................................................................. 75
Thema 12 | De eindbalans van participatie............................................................................................................77
12.1 Eerste stelling: participatie helpt tegen (politieke) ontevredenheid en wantrouwen 78
12.2 Tweede stelling: participatie zorgt ervoor dat alle burgers meer betrokken worden
.......................................................................................................................................................................................................79
12.3 Derde stelling: participatie als leerschool voor democratie ....................................................... 80
12.4 Vierde stelling: burgers zijn vragende partij voor participatie ................................................. 80
12.5 Vijfde stelling: besturen zijn zelf vragende partij voor participatie ........................................ 81


2

,Thema 1 | Inleiding
1.1 Burger en bestuur: een complexe en veelvormige relatie

‘Het’ openbaar bestuur bestaat niet → verzamelnaam die meerdere onderdelen omvat
‘De’ burger bestaat niet → kan in verschillende vormen in contact komen met de OV

3-onderdelen die samen het openbaar bestuur vormen:
1) De politieke overheid: regeringen + parlement
2) De ambtelijke overheid: administratie
3) De semi-overheid: EVA’s (overheidsentiteit met bepaalde vorm van autonomie)

*de overheid voert niet al haar taken zelf uit: schakelen de publieke sector in (middenveld,
vakbonden…)

Burgerrollen: heeft betrekking op de manier waarin burgers in contact treden met de
overheid
➔ 6 verschillende burgerrollen:
• De burger als kiezer
o Via verkiezingen vertegenwoordigers aanduiden die instaan voor zijn/haar
belangen
o Rol wordt vandaag gezien als te beperkt (opkomst van alternatieve
participatievormen)
• De burger als partner
o Actief formuleren van oplossingen voor een aantal maatschappelijke
problemen
o Burger als partner van de OV – samenwerking maar ook kritische stem
• De burger als belastingbetaler
o Eis tot efficiënt omgaan met belastinggeld
o Belang ad economische en maatschappelijke meerwaarde die wordt
gecreëerd met belastinggeld
o Eisen verantwoording van het bestuur omtrent uitgaven
• De burger als gebruiker
o Eis tot degelijke dienstverlening
o Burger als klant → noden van de burger staan centraal
• De burger als klager
o Als de dienstverlening niet goed verloopt zal burger klagen
o Burger wenst gehoord te worden bij klachten en verwacht een goed
antwoord
o Degelijke klachtenbehandeling + klachtenmanagement
• De burger als onverantwoordelijke
o Regels niet naleven + niet-geoorloofde verwachtingen tov ov hebben
o OV moet ethische code // inspectie- en controlediensten installeren voor
onverantwoorde vragen


1.1.1 Verschillende kwaliteitsdimensies: burgerrollen




3

,In de praktijk lopen deze burgerrollen door elkaar → gevolg is dat burgers vss
verwachtingen kunnen hebben tov de overheid (afhankelijk van in welke rol ze in contact
komen met de OV)
➔ Verwachtingen kunnen botsen met elkaar
➔ Burger kan verschillende hoedanigheden tegelijk opnemen
➔ Burger zal OV evalueren vanuit verschillende perspectieven

➔ Zo ontstaan er verschillende kwaliteitsdimensies

Kiezer + partner: kijken vooral naar beleidsvoering als ze OV evalueren
• OV moet spanningen wegwerken door in te zetten op transparantie, inspraak en
participatie

Belastingbetaler + gebruiker: kijken naar klantgerichtheid en organisatie vd
dienstverlening bij het evalueren van de OV
• Belang van efficiëntie, minder hiërarchie en netwerkorganisaties
• OV dient meer klantvriendelijk en gebruiksvriendelijk zijn

Klager: evaluatie obv klachtenmanagement van de OV
• OV kan inzetten op motiveringsplicht, gelijkheidsbeginsel en ombudsdienst

Onverantwoordelijke: evaluatie obv het ethisch perspectief
• Focus op voorlichting en codes die OV voorschrijft

*OV dient zich bewust te zijn vd verschillende manieren waarop de burger met hen in
contact kan treden



1.1.2 Verschillende burgerschapsstijlen

Burgerrollen: heeft betrekking op de hoedanigheid waarin de burger in contact treedt
met de OV
Burgerschapsstijlen: de manier waarop burgers zich daarbij gedragen (hoe een burger
zich gedraagt als hij in contact komt met de OV)

Classificatie volgens Dejaeghere en Hooghe (2006) → gebaseerd 3 factoren nl.
• politieke interesse (burger informeert zich over wat speelt id politieke wereld)
• politiek zelfvertrouwen (gevoel dat burger systeem kan bevatten en zaken kan
veranderen)
• participatie (burger intervenieert effectief)

➔ onderscheiden obv deze factoren 9 burgerschapsstijlen



Burgerschapsstijl Politieke interesse Politiek Participatie
zelfvertrouwen
Uitgebluste burger + + -
Conventioneel + + +
actieve burger
Monitorial burger + + +
Verlegen burger + - -
Bescheiden burger + - +

4

, Onbescheiden - + -
burger
Opportunistische - + +
burger
Passieve burger - - -
Instrumentele - + +
burger

Zowel de conventioneel actieve burger als de monitorial citizen scoren op alle 3 de
dimensies even hoog → verschil zit hem id soort participatie waarin ze zich engageren
• Conventioneel actieve burger: conventionele participatiemogelijkheden
(adviesorganen)
• Monitorial burger: participatie volgens de niet-traditionele wegen
(actiegroepen/manifesten)

Andere indeling van burgerschapsstijlen volgens Motivaction: onderscheid 4 stijlen:
buitenstaander, plichtsgetrouwe, afwachtende, actieve burger


1.1.3 Combinatie rollen en stijlen
Verschillende rollen en stijlen kunnen worden gecombineerd (gebruikmakend van de
burgerschapsstijlen volgens Motivaction)

Burger als buitenstaander → niet geïnteresseerd in participatie
• Houding tav de overheid is passief
• Gaat niet stemmen (rol als kiezer) en neem niet deel (partner)

Afwachtende burger → handelt uit eigenbelang
• Als zaken in zijn voordeel gebeuren gaat hij erop reageren, maar de overige tijd
gaat hij niet participeren
• Beschikt over info, maar voelt zich niet gemotiveerd om naar het stemhokje te
gaan

Rollen per burgerschapsstijl volgens Motivaction
Burgerschapsstijle Buitenstaande Plichtsgetrouw Afwachtend Actief
n→ r
Burgerschapsrolle
n /<
Kiezer Veel niet- Trouw, Geïnformeer Geïnformeerd,
stemmers uit consequent d, niet sterk betrokken,
desinteresse gemotiveerd actief
Klant Gemak, Toegankelijkhei Veeleisend: Kwaliteit,
service, snel, d, persoonlijk, klant is openheid,
gemakkelijk, eenvoud, koning, deskundighei
kant-en-klaar helderheid efficiënt, d, volledigheid
toegankelijk
en
bereikbaar
Coproducent Niet actief, Lokaal, Geen sterke Actief,
wantrouwen, praktisch, identificatie, inhoudelijk,
eventueel voor concreet, dicht eigenbelang intellectueel,
individueel bij huis democratisch,
voordeel bevlogen



5

, 1.2 Waarom participatie?

Versterken van de relatie tussen overheid en de bevolking om zo breder gedragen
beleidsbeslissingen te implementeren
➔ Laat toe nieuwe ideeën op te pikken, zorgt voor vertrouwen, versterkt democratie
en de kracht v burgers
➔ Twee factoren die zorgen dat er meer aandacht gaat naar participatie:


1.2.1 De burger is veranderd
Steeds meer eis tot inspraak en steeds kritischer worden → komt door 2
maatschappelijke evoluties
1) Individualisering en delignment
• Burgers binden zich niet automatisch aan één partij (vroeger partijtrouw)
• Klassieke zuilgebonden organisaties verliezen hun pluimen (vroeger
verbindingsbrug tss burger en bestuur)
• Daling ledenaantal partijen en klassieke middenveldorganisaties (crisis van de
democratie?)

2) Steeds meer participatiemogelijkheden voor burgers
• Te danken aan de cognitieve mobilisatie: stijging vh algemeen opleidingsniveau
• Te danken aan ICT-revolutie: sneller en gemakkelijker toegang tot informatie +
kunnen sneller actie ondernemen


1.2.2 Het bestuur is veranderd
Eerste helft vd 20e eeuw: massa als gevaar voor een stabiele samenleving (massa = verlies
van rationeel denken)
• Participatie zou kwaliteit van het beleid onderuithalen
• Participatie als bedreiging voor de stabiliteit vh politiek systeem

Na WOII: Almond & Verba “The Civic Culture” (1963) → positieve kijkwijze op participatie
• Een stabiel democratisch systeem kan niet enkel behouden worden door regels en
institutionele structuren
• Een participatieve politieke cultuur is eveneens van belang
• Naleven v wetgeving en ondersteunen vh bestuur dmv vertrouwen zijn hierbij
kernelementen
• Focus op conventionele manieren van participatie

Vanaf jaren 70: ook positieve kijk op de onconventionele middelen van participatie
(demonstraties en stakingen)
• Dragen eveneens bij tot betere beleidsvoering
• Kenmerk van een volwaardige democratie


1.2.3 Motieven participatie vanuit het bestuur:
Bestuur kan verschillende motieven hebben om burgers inspraak te geven:
- Normatieve benadering: bestuur gaat uit van een democratisch ideaal en laat
burgers participeren omdat het zo hoort

6

, - Instrumentele benadering: gaat na of participatie iets oplevert voor het beleid en
voor de samenleving (beleidsverrijking en ontwikkelen van draagvlak)
Dalton (2017): verband tussen de mate waarin participatie aangeboden wordt en de
performantie van een overheid
• Een participatieve samenleving draagt bij aan de sociale cohesie en het
vertrouwen in de OV

- Verplichting om burgers te laten participeren: formele procedures waarbij
burgers expliciet moeten worden geraadpleegd



1.2.4 Strong vs. thin democracy
Barber (1984) onderscheidt twee soorten democratie:
1) Strong democracy
• Vult de thin democracy aan → burgers gaan zelf te werk
• Collectief belang wordt naar voor geschoven → burgers moeten nadenken hoe
eigenbelang kan worden verzoend met dat van anderen

2) Thin democracy
• Komt overeen met de representatieve democratie (kiezen wie hen
vertegenwoordigd)
• Vertegenwoordigers moeten belangen van burgers aggregeren om zo tot
beslissingen te komen
• Vertegenwoordigers kunnen ter verantwoording worden geroepen

Beide soorten zijn compatibel met elkaar → vullen elkaar aan



1.2.5 Participatiegolven
Jaren 60-70: klassieke inspraakmechanismen (hoorzittingen en adviesraden)
• Kritiek: inspraak werd verleend aan het einde vh beleidsproces → burgers hadden
weinig impact

Jaren 80: focus verschuift naar marktdenken o.i.v. New Public Management
• Focus komt te liggen op efficiëntie en klantgerichtheid

Jaren 90: opnieuw aandacht voor participatie met idee van directe en interactieve
besluitvorming
• Weglaten van vertegenwoordigers (tussenpersonen)
• Burger staat rechtstreeks in contact met de OV

Vandaag: nieuwe evolutie → burgers ontwikkelen zelf initiatieven en staan in voor het
onderhoud en beheer van deze projecten
• Opmars van deliberatie experimenten (burgerpanels)

➔ Elke participatievorm blijft bestaan: zorgt voor cumulatief model
➔ Participatie: breed begrip dat heel wat praktijken en initiatieven omvat
➔ Focus kan liggen op individuele burger, of een groep burgers
➔ Mogelijk in elke fase van het beleidsproces (agendavorming, beleidsvoorbereiding,
beleidsbepaling en beleidsuitvoering)


7

,Om overzicht te bewaren heeft men classificatiemodellen ontwikkeld - 5 verschillende
soorten classificatie:


1.3 Classificatiemodellen
1.3.1 Democratietypes
Hendriks (2006):
Aggregatief Integratief
Indirect Penduledemocratie Consensusdemocratie
Direct Kiezersdemocratie Participatiedemocratie

• Indirecte democratie: vertegenwoordigers verkozen of aangesteld die beslissingen
nemen voor het volk
• Directe democratie: beslissingen worden rechtstreeks door burgers zelf genomen
• Aggregatieve democratie: meerderheidsdemocratie (meerderheid beslist)
• Integratieve democratie: deliberatievedemocratieve (overleg en compromis)

4 democratietypes worden onderscheiden
1) Penduledemocratie: burger stemt bij verkiezingen + partij met meerderheid voert
programma integraal uit (VK)
2) Consensusdemocratie: burger stemt bij verkiezingen + compromissen tussen
vertegenwoordigers van regeringspartijen (België)
3) Kiezersdemocratie: burgers moeten stemmen over een concreet beleidstopic, wat
de meerderheid beslist wordt effectief uitgevoerd (referendum)
4) Participatiedemocratie: burgers overleggen en komen tot een compromis. Burgers
zitten rechtstreeks aan tafel met elkaar (G1000)

Huidige democratieën: mix van vss vormen → geen enkele soort is dominant
Mengvorm: hybride democratie


1.3.2 Participatieladder
Hoe hoger op de ladder, hoe meer inspraak burgers uitoefenen op beleidsbeslissingen
Oorspronkelijk model ontwikkeld door Arnstein (1969) → vandaag heel wat varianten

1. Informeren (laagste trap – burger als toebehoorder die wordt geïnformeerd door
de OV – zeer weinig inspraak van burger)
2. Raadplegen (burger als geconsulteerde: inspraak door mening te geven maar OV
doet nog steeds eigen goesting)
3. Adviseren (burger als adviseur: zelf problemen en oplossingen aankaarten zonder
strikt de agenda vh bestuur te volgen – geen zekerheid dat advies zal gevolgd
worden)
4. Coproduceren (burger als partner van het bestuur – naleven van oplossingen die
uit partnerschap komen)
5. Meebeslissen (burger als beslisser van beleidsontwikkelingen zonder inmenging)
6. Zelfbestuur (burgers nemen zelf initiatief en onderhouden dit)


Kritiek op de participatieladder:
- Niet iedereen participeert in gelijke mate
- Intensiteit van participatie verschilt van persoon tot persoon

8

, - Participatie verschilt per fase vh beleidsproces en kan verschillende instrumenten
hanteren
- Weergave in laddervorm geeft beeld van een hiërarchie terwijl het niet altijd
mogelijk en wenselijk is om naar de hoogste trede te streven
- Te eenzijdige focus: ladder focust op impact die burger kan hebben op de
beleidsvoering, terwijl andere aspecten ook nuttig zijn


1.3.3 Participation cube
Ook wel democratiekubus genoemd → bouwt verder op de participatieladder
➔ 3 dimensies van participatie
• Wie kan en mag
participeren?
• Wijze waarop informatie
wordt uitgewisseld
• Impact die participatie
heeft op beleid (loopt
gelijk met
participatieladder)




1.3.4 Participatie volgens generatie
Onderscheid tussen 3 golven:
1) Eerste generatie: bestuur houdt touwtjes sterk in handen
• Burger als toehoorder, geconsulteerde of adviseur waardoor OV alle beslissingen
zelf neemt

2) Tweede generatie: burger meer betrokken – sprake van tweerichtingsverkeer
• Burger en bestuur als partners
• Interactieve besluitvorming

3) Derde generatie: burger beslist zelf of beschikt over zelfbestuur
• Burger neemt het voortouw
• Rollen worden omgedraaid


1.3.5 Burgerparticipatie en sociale participatie
De Rynck (2013): bestuur heeft 2 keuzes als het burgerzin wil stimuleren
Keuze 1: Inzetten op verschillende participatie instrumenten

Maakt onderscheid tussen 2 vormen van burgerparticipatie:
1) Politieke burgerparticipatie
• Activiteiten die door bestuur zelf zijn ingericht


9