POLITIEK EN MEDIA
Academiejaar 2025-2026
,Inhoud
Thema 1 | Theoretische perspectieven op interdependente relatie politiek en media.............. 4
SOORTEN ONDERZOEK: ................................................................................................................................................ 4
1.1 Onderzoek op Meso-niveau ................................................................................................................................... 5
1.1.1 Onderzoek over Media Democracy ....................................................................................................... 5
1.1.2 Normatief kritische benadering ......................................................................................................... 6
1.1.3 Onderzoek over public journalism .................................................................................................... 8
1.1.4 5 principes van politieke communicatie volgens Wolfsfeld ............................................. 9
1.2 Onderzoek op Macro-niveau.............................................................................................................................. 10
1.2.1 Normatieve mediatheorieën .............................................................................................................. 10
1.2.2 Sociale verantwoordelijkheidstheorie .......................................................................................... 10
1.2.3 Kritiek op the four theories of the press ........................................................................................ 11
1.2.4 Kritiek op Hallin & Mancini .................................................................................................................... 13
Thema 2 | De publieke sfeer ........................................................................................................................................... 14
2.1 De Publieke sfeer volgens Jurgen Habermas .................................................................................... 14
2.1.1 Overleg als filtermechanisme met 3 functies ......................................................................... 14
2.1.2 Rol van nieuwsmedia ............................................................................................................................... 15
2.1.3 Arena’s van politieke communicatie ..............................................................................................16
2.1.4 De publieke sfeer: input en output ................................................................................................ 18
2.2 Publieke sfeer: ideaal vs. transformatie .................................................................................................. 18
2.2.1 Problamatiserende factor: macht ................................................................................................... 18
2.2.2 Voorwaarden in de publieke sfeer ................................................................................................. 20
2.2.3 Neergang van de publieke sfeer ....................................................................................................... 21
2.2.4 Kritiek op Habermas ............................................................................................................................... 24
2.3 Publieke sfeer: recente ontwikkelingen ................................................................................................. 25
2.3.1 Globale publieke sfeer............................................................................................................................. 25
2.3.2 Publieke sfeer 2.0: Cyber Optimists................................................................................................ 25
2.3.3 Publieke sfeer 2.0: Cyber Realists.....................................................................................................26
2.3.4 Illiberale publieke sfeer? ........................................................................................................................ 27
Thema 3 | De publieke sfeer in België en Europa ............................................................................................ 28
3.1 Belgische publieke sfeer? ................................................................................................................................... 28
3.1.1 Politiek landschap .................................................................................................................................... 28
3.1.2 Maatschappelijk landschap .................................................................................................................29
3.1.3 Nieuwsmedia ................................................................................................................................................29
3.1.4 Waalse politici in het Vlaamse nieuws .........................................................................................29
3.2 Vlaamse en Franstalige media over Franstaligen en Vlamingen (aanvullen) ................... 31
3.2.1 Homogenisering ......................................................................................................................................... 32
3.2.2 Differentiatie, polarisering en problematisering ................................................................... 32
1
, 3.2.3 Conflictualisering en dramatisering .............................................................................................. 33
3.2.4 Minorisering en victimisering ............................................................................................................ 33
3.3 Europese publieke sfeer ....................................................................................................................................... 33
3.3.1 Rol van nieuwsmedia ............................................................................................................................. 34
3.3.2 Mechanismen die het nieuws over de EU beïnvloeden .................................................. 34
3.3.3 Het nieuws over de EU ...........................................................................................................................36
4.1 Ontstaan en evolutie ...........................................................................................................................................38
4.1.1 Eerste onderzoek........................................................................................................................................39
4.1.2 Agenda-setting volgens McCombs & Shaw (1972) .............................................................. 40
4.1.3 Causaliteit ........................................................................................................................................................ 41
4.1.4 Relatie media-aandacht en politieke steun ............................................................................ 42
4.1.5 Duur van het effect .................................................................................................................................. 44
4.1.6 Evolutie ............................................................................................................................................................ 44
4.1.7 Grootte van het effect ............................................................................................................................ 46
4.2 Politieke agenda-setting ............................................................................................................................47
4.3 Media agenda-setting ................................................................................................................................. 50
4.3.1 Middenveld organisaties in het nieuws ........................................................................................ 51
4.3.2 Protest in het nieuws ............................................................................................................................... 52
5.1 Politieke macht is mediamacht.................................................................................................................. 54
5.2 Controle over politieke omgeving is mediacontrole .........................................................................56
5.2.1 POLITICS – MEDIA – POLITICS CYCLE ........................................................................................... 57
5.2.2 Controle over de informatie instroom? ........................................................................................ 57
5.2.3 Communicatiewetenschappelijk perspectief ......................................................................... 57
5.3 There is no such things as objective news ............................................................................................58
5.3.1 Hostile media phenomenon ...............................................................................................................58
5.3.2 Linkse journalisten? ..................................................................................................................................59
5.4 Media zijn meer geïnteresseerd in het vertellen van een good story ...........................59
5.4.1 Personalisering en infotainment .................................................................................................... 60
5.5 Media-effecten ........................................................................................................................................................62
6.1 Mediatisering ...............................................................................................................................................................63
6.1.1 Mediatisering van politiek ................................................................................................................... 64
6.2 Media als belangrijkste informatiebron over politiek ...................................................................... 64
6.3 Media worden onafhankelijk van politiek ............................................................................................... 64
6.3.1 (Nieuws)media versus politieke logica .........................................................................................65
6.3.2 politieke logica .............................................................................................................................................65
6.3.3 (Nieuws)media logica ............................................................................................................................. 66
6.4 Commercialisering van media: tabloidisering ............................................................................. 66
6.4.1 Softening van politiek nieuws op verschillende niveaus ..................................................67
2
, 6.5 Politieke public relations ................................................................................................................................. 69
6.5.1 PPR als gevolg van mediatisering .................................................................................................. 69
6.5.2 Arena’s van politieke communicatie ............................................................................................ 70
6.5.3 Media arena .................................................................................................................................................. 70
6.5.4 Strategisch Nieuwsmanagement ................................................................................................... 72
6.5.5 Pseudo-events ............................................................................................................................................. 73
6.5.6 Image and event management .......................................................................................................74
6.5.6 Agenda cutting and message control ......................................................................................... 75
6.6 Oorzaken en gradaties van mediatisering ...................................................................................... 75
Thema 7a | Populisme en media .................................................................................................................................76
7.1 Wat is populisme? .....................................................................................................................................................76
7.1.1 Waarom is populisme moeilijk te definiëren? ........................................................................77
7.1.2 Conceptuele verwarring rond populisme ................................................................................. 78
7.1.3 Drie definities van populisme ........................................................................................................... 78
7.2 Populisme en media ............................................................................................................................................. 80
7.2.1 Anti-media populisme ........................................................................................................................... 80
7.2.2 De-legitimatie strategieën van anti-media populisme .................................................... 81
7.2.3 Reactie van journalisten op anti-media populisme ........................................................... 82
7.2.4 Reacties van populisten .........................................................................................................................83
7.3 Media en populisme: (anti)populisme in media ..................................................................................83
7.3.1 Hoe gebruiken media populisme? .................................................................................................85
7.3.2 Media als waakhond van de politiek ............................................................................................ 86
7.3.3 Dubbele rol van het begrip populisme ....................................................................................... 87
Thema 7b | Mediakritiek en intimidatie ................................................................................................................. 88
7.1 Hoe vaak bekritiseren Vlaamse politici de media? ............................................................................. 90
7.2 Effecten van mediakritiek op burgers..........................................................................................................91
7.3 Agressie en intimidatie ten aanzien van Vlaamse politieke journalisten ............................92
7.3.1 (online) public violence .......................................................................................................................... 93
Thema 8 | Mediabeleid ...................................................................................................................................................... 96
8.1 Mediabeleid & Publieke Omroep ............................................................................................................... 96
8.1.1 Vlaamse perssubsidies .......................................................................................................................... 96
8.1.2 Federale perssubsidies ...........................................................................................................................97
8.2 Publieke omroep beheersovereenkomst ....................................................................................... 99
8.2.1 Interventie in het publieke omproepbestel ............................................................................. 99
8.2.2 Maatschappelijk belang of marktverstoring ......................................................................... 100
8.2.3 Omroepdecreten 1995 & 1997: Van politiek parallellisme naar management ... 101
8.2.4 Beheersovereenkomst: introductie, evolutie en consultatie ........................................ 101
8.3 Beheersovereenkomst 2012-2016 ........................................................................................................ 103
3
, 8.3.1 Van Public Service Broadcasting naar Public Service Media ...................................... 103
8.4 Beheersovereenkomst 2016-2021 ........................................................................................................106
8.5 Vlaamse verkiezingen 2019 en aanloop naar nieuwe beheersovereenkomst .......107
8.5.1 Vlaams Regeerakkoord 2019............................................................................................................ 108
8.6 Beheersovereenkomst 2021-2025 .......................................................................................................109
8.7 Vlaamse verkiezingen 9 juni 2024 ....................................................................................................... 110
8.7.1 Vlaams Regeerakkoord: Luik Media ............................................................................................. 110
8.8 Beheersovereenkomst 2026-2030 ....................................................................................................... 112
Thema 9 | Retorische scherpzinnigheid ................................................................................................................ 113
9.1 Quid Retoriek .............................................................................................................................................................. 113
9.2 Retoriek in de publieke sfeer ........................................................................................................................... 114
9.3 Het belang van discours ..................................................................................................................................... 114
Thema 1 | Theoretische perspectieven op
interdependente relatie politiek en media
ONDERZOEK RELATIE POLITIEK- JOURNALISTIEK
• VS: onderzoek vooral bepaald door politieke wetenschappen (boek Wolfsfeld is
mooie illustratie)
• VK: sociologie (en in mindere mate filosofie)
• Duitsland: communicatiewetenschappen
• Frankrijk: interdisciplinair, semiotiek en literatuurwetenschappen in combinatie
met politieke wetenschappen (en in mindere mate ook filosofie)
SOORTEN ONDERZOEK:
MICRO: rolmodellen journalisten, relatie journalist en bronnen, focus op dagelijkse praktijk,
op segmenten, op specifiek tijdsmoment
• Oorspronkelijk vooral sociologische, mediacentrische traditie (“sociology of
journalism”)
o Focus op de journalist: Gatekeeper onderzoek en nieuwswaarden (elites)
o Focus op de nieuwsorganisatie: efficiëntieoverwegingen, hierarchy of
credibility, media events (bv. persconferenties voor/tijdens 7 uur journaal, …)
• Vanaf jaren 1980: meer aandacht voor relatie journalistiek – politiek – maatschappij
op kruispunt met politieke wetenschappen
o Belang van sociale, politieke of economische macht bij nieuwstoegang
o “Sociology of sources”: aandacht voor strategische gedrag van bronnen
• Abstracties op basis waarvan optimale journalistieke praktijken kunnen ingesteld
worden.
• Journalistieke modellen:
4
, o Schudson (1999): drie modellen van journalistiek in democratische
systemen: market model, advocacy model, trustee model
o Westerse modellen versus developmental journalism
• Journalistieke rollen
o Neutrale versus participerende rol
o Mate waarin journalisten actief een politieke rol opnemen.
• MACRO: typologieën van interactie, kenmerken van journalistiek in verschillende
settings van politieke culturen
1.1 Onderzoek op Meso-niveau
1.1.1 Onderzoek over Media Democracy
IN DIT VAK: FOCUS op MESO: bredere analyse die journalisten betrekt tot politieke actoren
en publiek; vb. onderzoek tijden politieke campagnes, onderzoek over public journalism
• Meso = Focus op ‘het triumviraat’. De discussie verbreedt van concreet journalistiek
gedrag naar de bredere impact en invloed van dat gedrag in verhouding tot
politiek en publiek.
• Sterk in de jaren ’80: de media hebben vitale functies overgenomen van politieke
partijen en zijn zelf een belangrijke politieke actor geworden.
o Politieke instituties en actoren moeten zich aanpassen aan de centrale rol
van de massamedia, en dan vooral televisie.
o Negatief frame: leidend tot verval van social trust en ondermijnen van
effectieve politiek. Nadruk op entertainment
• Terminologie: mediated democracy (Mc Nair), mediacracy (Taylor), mediated
political realities (Nimmo & Combs), media politics (Bennett), of simpelweg ‘media
govern’ (Iyengar & Reeves).
• Kenmerkend is het normatieve karakter van de verschillende theoretische
uitgangspunten die de relatie tussen politiek en media bestuderen
o Vanuit bekommernis over het optimaal functioneren van het politieke
systeem: interdependentie van politieke en journalistieke sferen
o Suggesties voor optimaliseren politieke rol van journalistiek
▪ Als onderdelen van de vierde macht
5
, ▪ Bij de vorming van de publieke opinie
• Democratic deficit?
• Van oudsher vaak negatief uitgangspunt
o Walter Lipmann (1914, 1922/1960, 1925) “the crisis of modern democracy is a
crisis of journalism”
o Brian McNair (2000) “pervasive pessimism”
o De journalistiek wordt vaak bekritiseerd omwille van wat ze faalt te
verschaffen in een “crisis of public communication” (Blumler & Gurevitch
1995) die de democratie bedreigt
• Wijdverspreid aanvoelen
o Op politiek niveau: weinig aanhang voor partijen, weinig animo voor
verkiezingen
o Op niveau publiek: beperkte kennis, entertainment zoekend
o Op niveau media: concentratie, tabloidisering, cost cutting practices
• Bennett (1984, News, the Politics of Illusion)
o Publiek als gevangene van het nieuwsproces: gefragmenteerd, dramatisch
en gepersonaliseerd karakter van nieuws
• Entman (1989, Democracy without Citizens)
o Journalistiek slaagt er niet in dialoog op gang te brengen wegens
marktlogica van mediamarkten
• Iyengar
o Verschillende bijdragen over invloed journalistiek op agenda setting,
aspecten van horse race journalism
1.1.2 Normatief kritische benadering
Drie visies op de gewenste vorm van democratie en daaraan gerelateerd de gewenste
journalistiek
1) Elitist model (Walter Lippmann, 1922, 1925)
• Kernidee: Democratie moet worden bestuurd door experts, niet door de massa.
• Democratievisie:
o Lippmann vond dat de gemiddelde burger onvoldoende geïnformeerd en
te druk bezig was met het dagelijks leven om complexe politieke kwesties
te begrijpen.
o Burgers handelen vooral op basis van stereotypen en simplificaties.
o Daarom zou beleid beter worden overgelaten aan een elite van
deskundigen (wetenschappers, ambtenaren, politici) die rationele
beslissingen nemen.
o De rol van burgers is vooral kiezen tussen elites, niet actief deelnemen aan
besluitvorming.
• Journalistiekvisie:
o Journalisten moeten objectieve, feitelijke informatie verzamelen en door te
geven aan besluitvormers.
o De pers dient als informatiebron voor de elite, niet als platform voor breed
publiek debat.
o Journalisten moeten deskundigen helpen om beslissingen te nemen —
“bewakers van kennis” in plaats van “aanjagers van debat”.
6
, 2) Participatory model (John Dewey, 1927)
• Kernidee: Democratie is een sociaal proces dat leeft van actieve burgerparticipatie.
• Democratievisie:
o Dewey reageerde op Lippmann en zei: burgers kunnen leren om goed
geïnformeerd te raken, mits ze voldoende toegang hebben tot informatie
en discussie.
o Democratie is meer dan stemmen — het is gemeenschapsvorming door
dialoog, onderwijs en samenwerking.
o Participatie zorgt voor betrokken burgers en versterkt het sociale weefsel.
• Journalistiekvisie:
o Journalistiek moet burgers helpen deelnemen aan het publieke debat.
o Journalisten zijn facilitatoren van discussie, niet alleen verslaggevers van
feiten
o Media moeten lokale gemeenschappen versterken, problemen zichtbaar
maken en collectieve oplossingen bevorderen
3) Deliberative model (Jürgen Habermas, 1962)
• Kernidee: Democratie functioneert door rationeel debat in de publieke sfeer.
• Democratievisie:
o Habermas introduceerde het idee van de “publieke sfeer” (Öffentlichkeit):
een ruimte waar burgers vrij kunnen discussiëren over maatschappelijke
kwesties.
o Democratische legitimiteit komt voort uit redelijke, argumentatieve
discussie, niet alleen uit stemmen of macht.
o Iedereen moet toegang hebben tot informatie en argumenten om tot een
consensus te komen.
• Journalistiekvisie:
o Journalistiek moet de publieke sfeer mogelijk maken: een forum zijn waar
ideeën, belangen en argumenten kunnen botsen.
o Journalisten moeten diverse stemmen hoorbaar maken, macht controleren
en een geïnformeerd debat stimuleren.
o De pers is dus niet neutraal, maar actief betrokken bij het bevorderen van
redelijke publieke communicatie.
Wat bedoelt Habermas met de publieke sfeer?
• De publieke sfeer (Öffentlichkeit) is een ruimte tussen overheid en
burgers waar mensen vrij en rationeel kunnen discussiëren over
maatschappelijke kwesties.
• In deze ruimte kunnen burgers argumenten uitwisselen, kritiek
leveren op de machthebbers en samen bepalen wat in het algemeen
belang is.
• Democratie werkt dus pas echt goed als er een levendige,
geïnformeerde publieke discussie bestaat.
Habermas schreef hierover op een theoretisch en abstract niveau — hij beschreef hoe
het ideaal van een rationele publieke sfeer eruit zou zien.
7
, ➔ Daardoor is zijn theorie moeilijk direct toe te passen op concrete journalistieke
praktijken:
o Geeft weinig aanwijzingen over hoe journalisten concreet zouden moeten
werken.
o Model gaat uit van rationeel en argumentatief debat, terwijl echte media
vaak emotioneel, commercieel of oppervlakkig zijn.
Habermas vond dat de journalistiek in de moderne maatschappij te weinig bijdroeg aan
de ideale publieke sfeer.
Redenen daarvoor:
• Commerciële druk & reclame:
o Media zijn afhankelijk van advertentie-inkomsten, wat leidt tot
sensatiezucht en oppervlakkige content.
o Economische belangen verdringen de rol van media als forum voor
rationeel debat.
• Invloed van PR en entertainment:
o Politiek en bedrijfsleven gebruiken PR-technieken om het publieke debat te
sturen.
o Journalisten nemen vaak kant-en-klare boodschappen over in plaats van
kritisch te analyseren.
o Nieuws raakt vermengd met amusement – infotainment vervangt
diepgravende analyse.
Recente herwaardering: online publieke sfeer
• In de 21e eeuw is er nieuwe belangstelling voor Habermas’ ideeën, vanwege het
opkomen van online media en digitale platforms.
• Er wordt gekeken naar het potentieel van online journalistiek, blogs en sociale
media als nieuwe publieke sferen:
o Burgers kunnen zelf content produceren (bottom-up).
o Discussie kan breder, opener en directer plaatsvinden.
o Er is minder afhankelijkheid van traditionele mediabedrijven.
Maar ook hier geldt een spanningsveld:
• Positief: meer democratische toegang en diversiteit aan stemmen.
• Negatief: desinformatie, filterbubbels en polariserende algoritmes bedreigen de
kwaliteit van het debat.
1.1.3 Onderzoek over public journalism
• Public journalism ontstond in de Verenigde Staten in de jaren 1980.
• kwam voort uit ontevredenheid over hoe media berichtten over politieke
campagnes:
o Journalisten focusten vooral op “het spel” van politiek — wie wint, wie
verliest, peilingen, conflicten — in plaats van op de echte maatschappelijke
problemen.
o Daardoor voelden burgers zich buitengesloten en onverschillig tegenover
politiek.
➔ Public journalism wilde dat herstellen door de burger opnieuw centraal te zetten
in de journalistiek.
➔ Doel: journalistiek actief te integreren in het democratische proces.
8
, Dat betekent:
1. Burgers zijn geen passieve toeschouwers, maar actieve deelnemers aan het
publieke leven.
2. Journalisten zijn ook geen afstandelijke verslaggevers, maar deel van de
gemeenschap.
3. Journalistiek moet helpen bij het creëren van publiek debat en politieke
betrokkenheid stimuleren.
4. De media moeten niet alleen informeren, maar ook aanzetten tot nadenken,
dialoog en actie.
➔ Public journalism ziet de pers als een partner in democratie, niet enkel als een
neutrale waarnemer.
➔ moeilijk te realiseren in de echte journalistieke praktijk: financiële druk,
objectiviteit, tijdsdruk…
1.1.4 5 principes van politieke communicatie volgens Wolfsfeld
1) Political power can usually be translated into power over the news media
o Wie politieke macht heeft, heeft meestal ook meer invloed op de media.
o Machthebbers (regering, partijen, instellingen) hebben makkelijker toegang
tot journalisten en kunnen het nieuwsagenda mee bepalen.
o Ze beschikken over middelen, informatie en autoriteit die nieuws waardevol
maken.
2) When the authorities lose control over the political environment they also lose
control over the news
o Als machthebbers de politieke situatie niet meer beheersen (bijv. tijdens
crises, schandalen of protesten), verliezen ze ook hun invloed op de
mediaberichtgeving.
o Journalisten richten zich dan vaker op tegenstemmen of chaos, waardoor
het beeld van controle verdwijnt.
3) There is no such thing as objective journalism
o Wolfsfeld stelt dat volledige objectiviteit niet bestaat.
o Journalisten selecteren wat nieuws is en interpreteren gebeurtenissen
vanuit een bepaald perspectief (bewust of onbewust).
o Media maken dus altijd keuzes die het beeld van de werkelijkheid kleuren.
4) Media are dedicated more than anything else to telling a good story and this
can often have a major impact on the political process
o Journalisten willen verhalen die boeien: conflict, emotie, drama, en
spanning.
o Daardoor kunnen politieke gebeurtenissen worden versimpeld of verdraaid
om beter in een narratief te passen.
o Dit kan grote invloed hebben op hoe burgers politiek begrijpen en hoe
politici zich gedragen.
5) Media get you when you are not paying attention: the most important effects
of the news on citizens tend to be unintentional and unnoticed
o De belangrijkste effecten van nieuws op burgers zijn vaak onbewust en
indirect.
9
Academiejaar 2025-2026
,Inhoud
Thema 1 | Theoretische perspectieven op interdependente relatie politiek en media.............. 4
SOORTEN ONDERZOEK: ................................................................................................................................................ 4
1.1 Onderzoek op Meso-niveau ................................................................................................................................... 5
1.1.1 Onderzoek over Media Democracy ....................................................................................................... 5
1.1.2 Normatief kritische benadering ......................................................................................................... 6
1.1.3 Onderzoek over public journalism .................................................................................................... 8
1.1.4 5 principes van politieke communicatie volgens Wolfsfeld ............................................. 9
1.2 Onderzoek op Macro-niveau.............................................................................................................................. 10
1.2.1 Normatieve mediatheorieën .............................................................................................................. 10
1.2.2 Sociale verantwoordelijkheidstheorie .......................................................................................... 10
1.2.3 Kritiek op the four theories of the press ........................................................................................ 11
1.2.4 Kritiek op Hallin & Mancini .................................................................................................................... 13
Thema 2 | De publieke sfeer ........................................................................................................................................... 14
2.1 De Publieke sfeer volgens Jurgen Habermas .................................................................................... 14
2.1.1 Overleg als filtermechanisme met 3 functies ......................................................................... 14
2.1.2 Rol van nieuwsmedia ............................................................................................................................... 15
2.1.3 Arena’s van politieke communicatie ..............................................................................................16
2.1.4 De publieke sfeer: input en output ................................................................................................ 18
2.2 Publieke sfeer: ideaal vs. transformatie .................................................................................................. 18
2.2.1 Problamatiserende factor: macht ................................................................................................... 18
2.2.2 Voorwaarden in de publieke sfeer ................................................................................................. 20
2.2.3 Neergang van de publieke sfeer ....................................................................................................... 21
2.2.4 Kritiek op Habermas ............................................................................................................................... 24
2.3 Publieke sfeer: recente ontwikkelingen ................................................................................................. 25
2.3.1 Globale publieke sfeer............................................................................................................................. 25
2.3.2 Publieke sfeer 2.0: Cyber Optimists................................................................................................ 25
2.3.3 Publieke sfeer 2.0: Cyber Realists.....................................................................................................26
2.3.4 Illiberale publieke sfeer? ........................................................................................................................ 27
Thema 3 | De publieke sfeer in België en Europa ............................................................................................ 28
3.1 Belgische publieke sfeer? ................................................................................................................................... 28
3.1.1 Politiek landschap .................................................................................................................................... 28
3.1.2 Maatschappelijk landschap .................................................................................................................29
3.1.3 Nieuwsmedia ................................................................................................................................................29
3.1.4 Waalse politici in het Vlaamse nieuws .........................................................................................29
3.2 Vlaamse en Franstalige media over Franstaligen en Vlamingen (aanvullen) ................... 31
3.2.1 Homogenisering ......................................................................................................................................... 32
3.2.2 Differentiatie, polarisering en problematisering ................................................................... 32
1
, 3.2.3 Conflictualisering en dramatisering .............................................................................................. 33
3.2.4 Minorisering en victimisering ............................................................................................................ 33
3.3 Europese publieke sfeer ....................................................................................................................................... 33
3.3.1 Rol van nieuwsmedia ............................................................................................................................. 34
3.3.2 Mechanismen die het nieuws over de EU beïnvloeden .................................................. 34
3.3.3 Het nieuws over de EU ...........................................................................................................................36
4.1 Ontstaan en evolutie ...........................................................................................................................................38
4.1.1 Eerste onderzoek........................................................................................................................................39
4.1.2 Agenda-setting volgens McCombs & Shaw (1972) .............................................................. 40
4.1.3 Causaliteit ........................................................................................................................................................ 41
4.1.4 Relatie media-aandacht en politieke steun ............................................................................ 42
4.1.5 Duur van het effect .................................................................................................................................. 44
4.1.6 Evolutie ............................................................................................................................................................ 44
4.1.7 Grootte van het effect ............................................................................................................................ 46
4.2 Politieke agenda-setting ............................................................................................................................47
4.3 Media agenda-setting ................................................................................................................................. 50
4.3.1 Middenveld organisaties in het nieuws ........................................................................................ 51
4.3.2 Protest in het nieuws ............................................................................................................................... 52
5.1 Politieke macht is mediamacht.................................................................................................................. 54
5.2 Controle over politieke omgeving is mediacontrole .........................................................................56
5.2.1 POLITICS – MEDIA – POLITICS CYCLE ........................................................................................... 57
5.2.2 Controle over de informatie instroom? ........................................................................................ 57
5.2.3 Communicatiewetenschappelijk perspectief ......................................................................... 57
5.3 There is no such things as objective news ............................................................................................58
5.3.1 Hostile media phenomenon ...............................................................................................................58
5.3.2 Linkse journalisten? ..................................................................................................................................59
5.4 Media zijn meer geïnteresseerd in het vertellen van een good story ...........................59
5.4.1 Personalisering en infotainment .................................................................................................... 60
5.5 Media-effecten ........................................................................................................................................................62
6.1 Mediatisering ...............................................................................................................................................................63
6.1.1 Mediatisering van politiek ................................................................................................................... 64
6.2 Media als belangrijkste informatiebron over politiek ...................................................................... 64
6.3 Media worden onafhankelijk van politiek ............................................................................................... 64
6.3.1 (Nieuws)media versus politieke logica .........................................................................................65
6.3.2 politieke logica .............................................................................................................................................65
6.3.3 (Nieuws)media logica ............................................................................................................................. 66
6.4 Commercialisering van media: tabloidisering ............................................................................. 66
6.4.1 Softening van politiek nieuws op verschillende niveaus ..................................................67
2
, 6.5 Politieke public relations ................................................................................................................................. 69
6.5.1 PPR als gevolg van mediatisering .................................................................................................. 69
6.5.2 Arena’s van politieke communicatie ............................................................................................ 70
6.5.3 Media arena .................................................................................................................................................. 70
6.5.4 Strategisch Nieuwsmanagement ................................................................................................... 72
6.5.5 Pseudo-events ............................................................................................................................................. 73
6.5.6 Image and event management .......................................................................................................74
6.5.6 Agenda cutting and message control ......................................................................................... 75
6.6 Oorzaken en gradaties van mediatisering ...................................................................................... 75
Thema 7a | Populisme en media .................................................................................................................................76
7.1 Wat is populisme? .....................................................................................................................................................76
7.1.1 Waarom is populisme moeilijk te definiëren? ........................................................................77
7.1.2 Conceptuele verwarring rond populisme ................................................................................. 78
7.1.3 Drie definities van populisme ........................................................................................................... 78
7.2 Populisme en media ............................................................................................................................................. 80
7.2.1 Anti-media populisme ........................................................................................................................... 80
7.2.2 De-legitimatie strategieën van anti-media populisme .................................................... 81
7.2.3 Reactie van journalisten op anti-media populisme ........................................................... 82
7.2.4 Reacties van populisten .........................................................................................................................83
7.3 Media en populisme: (anti)populisme in media ..................................................................................83
7.3.1 Hoe gebruiken media populisme? .................................................................................................85
7.3.2 Media als waakhond van de politiek ............................................................................................ 86
7.3.3 Dubbele rol van het begrip populisme ....................................................................................... 87
Thema 7b | Mediakritiek en intimidatie ................................................................................................................. 88
7.1 Hoe vaak bekritiseren Vlaamse politici de media? ............................................................................. 90
7.2 Effecten van mediakritiek op burgers..........................................................................................................91
7.3 Agressie en intimidatie ten aanzien van Vlaamse politieke journalisten ............................92
7.3.1 (online) public violence .......................................................................................................................... 93
Thema 8 | Mediabeleid ...................................................................................................................................................... 96
8.1 Mediabeleid & Publieke Omroep ............................................................................................................... 96
8.1.1 Vlaamse perssubsidies .......................................................................................................................... 96
8.1.2 Federale perssubsidies ...........................................................................................................................97
8.2 Publieke omroep beheersovereenkomst ....................................................................................... 99
8.2.1 Interventie in het publieke omproepbestel ............................................................................. 99
8.2.2 Maatschappelijk belang of marktverstoring ......................................................................... 100
8.2.3 Omroepdecreten 1995 & 1997: Van politiek parallellisme naar management ... 101
8.2.4 Beheersovereenkomst: introductie, evolutie en consultatie ........................................ 101
8.3 Beheersovereenkomst 2012-2016 ........................................................................................................ 103
3
, 8.3.1 Van Public Service Broadcasting naar Public Service Media ...................................... 103
8.4 Beheersovereenkomst 2016-2021 ........................................................................................................106
8.5 Vlaamse verkiezingen 2019 en aanloop naar nieuwe beheersovereenkomst .......107
8.5.1 Vlaams Regeerakkoord 2019............................................................................................................ 108
8.6 Beheersovereenkomst 2021-2025 .......................................................................................................109
8.7 Vlaamse verkiezingen 9 juni 2024 ....................................................................................................... 110
8.7.1 Vlaams Regeerakkoord: Luik Media ............................................................................................. 110
8.8 Beheersovereenkomst 2026-2030 ....................................................................................................... 112
Thema 9 | Retorische scherpzinnigheid ................................................................................................................ 113
9.1 Quid Retoriek .............................................................................................................................................................. 113
9.2 Retoriek in de publieke sfeer ........................................................................................................................... 114
9.3 Het belang van discours ..................................................................................................................................... 114
Thema 1 | Theoretische perspectieven op
interdependente relatie politiek en media
ONDERZOEK RELATIE POLITIEK- JOURNALISTIEK
• VS: onderzoek vooral bepaald door politieke wetenschappen (boek Wolfsfeld is
mooie illustratie)
• VK: sociologie (en in mindere mate filosofie)
• Duitsland: communicatiewetenschappen
• Frankrijk: interdisciplinair, semiotiek en literatuurwetenschappen in combinatie
met politieke wetenschappen (en in mindere mate ook filosofie)
SOORTEN ONDERZOEK:
MICRO: rolmodellen journalisten, relatie journalist en bronnen, focus op dagelijkse praktijk,
op segmenten, op specifiek tijdsmoment
• Oorspronkelijk vooral sociologische, mediacentrische traditie (“sociology of
journalism”)
o Focus op de journalist: Gatekeeper onderzoek en nieuwswaarden (elites)
o Focus op de nieuwsorganisatie: efficiëntieoverwegingen, hierarchy of
credibility, media events (bv. persconferenties voor/tijdens 7 uur journaal, …)
• Vanaf jaren 1980: meer aandacht voor relatie journalistiek – politiek – maatschappij
op kruispunt met politieke wetenschappen
o Belang van sociale, politieke of economische macht bij nieuwstoegang
o “Sociology of sources”: aandacht voor strategische gedrag van bronnen
• Abstracties op basis waarvan optimale journalistieke praktijken kunnen ingesteld
worden.
• Journalistieke modellen:
4
, o Schudson (1999): drie modellen van journalistiek in democratische
systemen: market model, advocacy model, trustee model
o Westerse modellen versus developmental journalism
• Journalistieke rollen
o Neutrale versus participerende rol
o Mate waarin journalisten actief een politieke rol opnemen.
• MACRO: typologieën van interactie, kenmerken van journalistiek in verschillende
settings van politieke culturen
1.1 Onderzoek op Meso-niveau
1.1.1 Onderzoek over Media Democracy
IN DIT VAK: FOCUS op MESO: bredere analyse die journalisten betrekt tot politieke actoren
en publiek; vb. onderzoek tijden politieke campagnes, onderzoek over public journalism
• Meso = Focus op ‘het triumviraat’. De discussie verbreedt van concreet journalistiek
gedrag naar de bredere impact en invloed van dat gedrag in verhouding tot
politiek en publiek.
• Sterk in de jaren ’80: de media hebben vitale functies overgenomen van politieke
partijen en zijn zelf een belangrijke politieke actor geworden.
o Politieke instituties en actoren moeten zich aanpassen aan de centrale rol
van de massamedia, en dan vooral televisie.
o Negatief frame: leidend tot verval van social trust en ondermijnen van
effectieve politiek. Nadruk op entertainment
• Terminologie: mediated democracy (Mc Nair), mediacracy (Taylor), mediated
political realities (Nimmo & Combs), media politics (Bennett), of simpelweg ‘media
govern’ (Iyengar & Reeves).
• Kenmerkend is het normatieve karakter van de verschillende theoretische
uitgangspunten die de relatie tussen politiek en media bestuderen
o Vanuit bekommernis over het optimaal functioneren van het politieke
systeem: interdependentie van politieke en journalistieke sferen
o Suggesties voor optimaliseren politieke rol van journalistiek
▪ Als onderdelen van de vierde macht
5
, ▪ Bij de vorming van de publieke opinie
• Democratic deficit?
• Van oudsher vaak negatief uitgangspunt
o Walter Lipmann (1914, 1922/1960, 1925) “the crisis of modern democracy is a
crisis of journalism”
o Brian McNair (2000) “pervasive pessimism”
o De journalistiek wordt vaak bekritiseerd omwille van wat ze faalt te
verschaffen in een “crisis of public communication” (Blumler & Gurevitch
1995) die de democratie bedreigt
• Wijdverspreid aanvoelen
o Op politiek niveau: weinig aanhang voor partijen, weinig animo voor
verkiezingen
o Op niveau publiek: beperkte kennis, entertainment zoekend
o Op niveau media: concentratie, tabloidisering, cost cutting practices
• Bennett (1984, News, the Politics of Illusion)
o Publiek als gevangene van het nieuwsproces: gefragmenteerd, dramatisch
en gepersonaliseerd karakter van nieuws
• Entman (1989, Democracy without Citizens)
o Journalistiek slaagt er niet in dialoog op gang te brengen wegens
marktlogica van mediamarkten
• Iyengar
o Verschillende bijdragen over invloed journalistiek op agenda setting,
aspecten van horse race journalism
1.1.2 Normatief kritische benadering
Drie visies op de gewenste vorm van democratie en daaraan gerelateerd de gewenste
journalistiek
1) Elitist model (Walter Lippmann, 1922, 1925)
• Kernidee: Democratie moet worden bestuurd door experts, niet door de massa.
• Democratievisie:
o Lippmann vond dat de gemiddelde burger onvoldoende geïnformeerd en
te druk bezig was met het dagelijks leven om complexe politieke kwesties
te begrijpen.
o Burgers handelen vooral op basis van stereotypen en simplificaties.
o Daarom zou beleid beter worden overgelaten aan een elite van
deskundigen (wetenschappers, ambtenaren, politici) die rationele
beslissingen nemen.
o De rol van burgers is vooral kiezen tussen elites, niet actief deelnemen aan
besluitvorming.
• Journalistiekvisie:
o Journalisten moeten objectieve, feitelijke informatie verzamelen en door te
geven aan besluitvormers.
o De pers dient als informatiebron voor de elite, niet als platform voor breed
publiek debat.
o Journalisten moeten deskundigen helpen om beslissingen te nemen —
“bewakers van kennis” in plaats van “aanjagers van debat”.
6
, 2) Participatory model (John Dewey, 1927)
• Kernidee: Democratie is een sociaal proces dat leeft van actieve burgerparticipatie.
• Democratievisie:
o Dewey reageerde op Lippmann en zei: burgers kunnen leren om goed
geïnformeerd te raken, mits ze voldoende toegang hebben tot informatie
en discussie.
o Democratie is meer dan stemmen — het is gemeenschapsvorming door
dialoog, onderwijs en samenwerking.
o Participatie zorgt voor betrokken burgers en versterkt het sociale weefsel.
• Journalistiekvisie:
o Journalistiek moet burgers helpen deelnemen aan het publieke debat.
o Journalisten zijn facilitatoren van discussie, niet alleen verslaggevers van
feiten
o Media moeten lokale gemeenschappen versterken, problemen zichtbaar
maken en collectieve oplossingen bevorderen
3) Deliberative model (Jürgen Habermas, 1962)
• Kernidee: Democratie functioneert door rationeel debat in de publieke sfeer.
• Democratievisie:
o Habermas introduceerde het idee van de “publieke sfeer” (Öffentlichkeit):
een ruimte waar burgers vrij kunnen discussiëren over maatschappelijke
kwesties.
o Democratische legitimiteit komt voort uit redelijke, argumentatieve
discussie, niet alleen uit stemmen of macht.
o Iedereen moet toegang hebben tot informatie en argumenten om tot een
consensus te komen.
• Journalistiekvisie:
o Journalistiek moet de publieke sfeer mogelijk maken: een forum zijn waar
ideeën, belangen en argumenten kunnen botsen.
o Journalisten moeten diverse stemmen hoorbaar maken, macht controleren
en een geïnformeerd debat stimuleren.
o De pers is dus niet neutraal, maar actief betrokken bij het bevorderen van
redelijke publieke communicatie.
Wat bedoelt Habermas met de publieke sfeer?
• De publieke sfeer (Öffentlichkeit) is een ruimte tussen overheid en
burgers waar mensen vrij en rationeel kunnen discussiëren over
maatschappelijke kwesties.
• In deze ruimte kunnen burgers argumenten uitwisselen, kritiek
leveren op de machthebbers en samen bepalen wat in het algemeen
belang is.
• Democratie werkt dus pas echt goed als er een levendige,
geïnformeerde publieke discussie bestaat.
Habermas schreef hierover op een theoretisch en abstract niveau — hij beschreef hoe
het ideaal van een rationele publieke sfeer eruit zou zien.
7
, ➔ Daardoor is zijn theorie moeilijk direct toe te passen op concrete journalistieke
praktijken:
o Geeft weinig aanwijzingen over hoe journalisten concreet zouden moeten
werken.
o Model gaat uit van rationeel en argumentatief debat, terwijl echte media
vaak emotioneel, commercieel of oppervlakkig zijn.
Habermas vond dat de journalistiek in de moderne maatschappij te weinig bijdroeg aan
de ideale publieke sfeer.
Redenen daarvoor:
• Commerciële druk & reclame:
o Media zijn afhankelijk van advertentie-inkomsten, wat leidt tot
sensatiezucht en oppervlakkige content.
o Economische belangen verdringen de rol van media als forum voor
rationeel debat.
• Invloed van PR en entertainment:
o Politiek en bedrijfsleven gebruiken PR-technieken om het publieke debat te
sturen.
o Journalisten nemen vaak kant-en-klare boodschappen over in plaats van
kritisch te analyseren.
o Nieuws raakt vermengd met amusement – infotainment vervangt
diepgravende analyse.
Recente herwaardering: online publieke sfeer
• In de 21e eeuw is er nieuwe belangstelling voor Habermas’ ideeën, vanwege het
opkomen van online media en digitale platforms.
• Er wordt gekeken naar het potentieel van online journalistiek, blogs en sociale
media als nieuwe publieke sferen:
o Burgers kunnen zelf content produceren (bottom-up).
o Discussie kan breder, opener en directer plaatsvinden.
o Er is minder afhankelijkheid van traditionele mediabedrijven.
Maar ook hier geldt een spanningsveld:
• Positief: meer democratische toegang en diversiteit aan stemmen.
• Negatief: desinformatie, filterbubbels en polariserende algoritmes bedreigen de
kwaliteit van het debat.
1.1.3 Onderzoek over public journalism
• Public journalism ontstond in de Verenigde Staten in de jaren 1980.
• kwam voort uit ontevredenheid over hoe media berichtten over politieke
campagnes:
o Journalisten focusten vooral op “het spel” van politiek — wie wint, wie
verliest, peilingen, conflicten — in plaats van op de echte maatschappelijke
problemen.
o Daardoor voelden burgers zich buitengesloten en onverschillig tegenover
politiek.
➔ Public journalism wilde dat herstellen door de burger opnieuw centraal te zetten
in de journalistiek.
➔ Doel: journalistiek actief te integreren in het democratische proces.
8
, Dat betekent:
1. Burgers zijn geen passieve toeschouwers, maar actieve deelnemers aan het
publieke leven.
2. Journalisten zijn ook geen afstandelijke verslaggevers, maar deel van de
gemeenschap.
3. Journalistiek moet helpen bij het creëren van publiek debat en politieke
betrokkenheid stimuleren.
4. De media moeten niet alleen informeren, maar ook aanzetten tot nadenken,
dialoog en actie.
➔ Public journalism ziet de pers als een partner in democratie, niet enkel als een
neutrale waarnemer.
➔ moeilijk te realiseren in de echte journalistieke praktijk: financiële druk,
objectiviteit, tijdsdruk…
1.1.4 5 principes van politieke communicatie volgens Wolfsfeld
1) Political power can usually be translated into power over the news media
o Wie politieke macht heeft, heeft meestal ook meer invloed op de media.
o Machthebbers (regering, partijen, instellingen) hebben makkelijker toegang
tot journalisten en kunnen het nieuwsagenda mee bepalen.
o Ze beschikken over middelen, informatie en autoriteit die nieuws waardevol
maken.
2) When the authorities lose control over the political environment they also lose
control over the news
o Als machthebbers de politieke situatie niet meer beheersen (bijv. tijdens
crises, schandalen of protesten), verliezen ze ook hun invloed op de
mediaberichtgeving.
o Journalisten richten zich dan vaker op tegenstemmen of chaos, waardoor
het beeld van controle verdwijnt.
3) There is no such thing as objective journalism
o Wolfsfeld stelt dat volledige objectiviteit niet bestaat.
o Journalisten selecteren wat nieuws is en interpreteren gebeurtenissen
vanuit een bepaald perspectief (bewust of onbewust).
o Media maken dus altijd keuzes die het beeld van de werkelijkheid kleuren.
4) Media are dedicated more than anything else to telling a good story and this
can often have a major impact on the political process
o Journalisten willen verhalen die boeien: conflict, emotie, drama, en
spanning.
o Daardoor kunnen politieke gebeurtenissen worden versimpeld of verdraaid
om beter in een narratief te passen.
o Dit kan grote invloed hebben op hoe burgers politiek begrijpen en hoe
politici zich gedragen.
5) Media get you when you are not paying attention: the most important effects
of the news on citizens tend to be unintentional and unnoticed
o De belangrijkste effecten van nieuws op burgers zijn vaak onbewust en
indirect.
9
