Samenvatting: kinderen begeleiden
Hoofdstuk 1: De beginsituatie
1.1 Wat is kindgericht onderwijs?
Binnen kindgericht onderwijs staan de behoeften en ontwikkeling van kinderen centraal.
De leerkracht vertrekt vanuit wat kinderen interesseert en nodig hebben om verder te groeien.
We kunnen dergelijk onderwijs pas aanbieden door de beginsituatie van kinderen goed te
observeren en hierop ons onderwijs op af te stemmen. Hierdoor kunnen we mooi individueel
werken.
1.2 De typische kenmerken van een kleuter/jonge kinderen
Hoofd, hart én handen
Denken, voelen en doen zijn bij kleuters sterk met elkaar verbonden. Ze beleven de wereld vooral
emotioneel. Daarom is een veilig en warm contact met de leerkracht essentieel om
schoolactiviteiten als positief te ervaren. Daarnaast leren ze vooral door handelend bezig te zijn:
ze willen doen, uitproberen en de wereld nieuwsgierig verkennen
Belang van gewoontes en routines
Kleuters moeten de wereld nog ontdekken en begrijpen. Omdat er veel op hen afkomt, bieden
vaste gewoontes en routines hen veiligheid en houvast.
Egocentrisme
Kleuters denken egocentrisch: ze kunnen zich cognitief nog niet verplaatsen in het perspectief
van anderen. Hierdoor hebben ze moeite om standpunten van anderen te begrijpen en lopen
fantasie en werkelijkheid soms door elkaar, al kunnen ze anderen wel intuïtief aanvoelen = met je
gevoel begrijpen, niet met je hoofd.
Concentratievermogen
De concentratieboog van kleuters is vaak kort bij opgelegde taken en kringactiviteiten. Bij
zelfgekozen en betekenisvolle activiteiten kunnen ze zich daarentegen veel langer concentreren,
vooral wanneer ze opgaan in hun spel.
Bewegingsbehoefte
Kleuters hebben een grote bewegingsbehoefte en kunnen daardoor niet lang stilzitten. Hun
lichaam heeft nood aan motorische activiteit, wat vraagt om veel doe- en bewegingskansen
binnen activiteiten en het klasgebeuren.
1
,1.3 De eigen ontwikkelingswijze van kleuters
Incidenteel leren
Er is een verschil tussen intentioneel leren en incidenteel leren.
Kleuters leren tot ongeveer 7 jaar vooral incidenteel: ze leren terwijl ze spelen of bezig zijn,
zonder dat ze zelf de bedoeling hebben iets te leren.
Voorbeeld: Een kleuter speelt in de bouwhoek en ontdekt dat sommige blokken beter op elkaar
blijven staan dan andere → begrijpt zo het concept van balans zonder dat iemand het expliciet
uitlegt.
Incidenteel leren wordt beïnvloed door motivatie, interesse en speelsheid van de activiteit.
Intentioneel leren daarentegen gebeurt wanneer kinderen bewust iets willen leren.
Voorbeeld: Een kleuter krijgt de opdracht om alle vormen te sorteren en probeert bewust
cirkels, vierkanten en driehoeken uit elkaar te houden → bedoeld leren van vormen
Leren door te doen
Kinderen vormen mentale beelden: beelden in hun hoofd. Om dit te kunnen is zelf ervaren
essentieel! Kleuters leren begrippen zoals “hoog” of “achter” niet alleen door uitleg, maar door
het zelf te beleven en uit te proberen. Het actief beleven van begrippen met het hele lichaam
helpt ze deze goed te begrijpen,
De ontwikkelingsgebieden vormen één geheel
De ontwikkeling van kinderen wordt beschreven via verschillende ontwikkelingsgebieden:
cognitieve, sociaal-emotionele, taal, motorische, zintuigelijke en morele ontwikkeling. In de
praktijk werken deze gebieden altijd samen, ze zijn niet los te zien.
Zo beïnvloeden denken en taal bijvoorbeeld het sociaal functioneren. Daarom is het bij onderwijs
aan jonge kinderen belangrijk om de ontwikkeling van hoofd, hart en handen samen te
ondersteunen, in plaats van de domeinen apart te trainen.
Het belang van spel
Tijdens spel leren kleuters fundamentele kennis en vaardigheden. Spel is motiverend en helpt
kinderen de werkelijkheid beter te begrijpen, bijvoorbeeld via rollenspel.
Kleuters kunnen zelf hun spel sturen, maar als een meer ervaren partner (leerkracht, ouder,
klasgenoot) suggesties of hulpmiddelen biedt, kan het spel op een hoger niveau komen en de
ontwikkeling positief beïnvloeden (zone van naaste ontwikkeling).
2
,1.4 Het belang om de beginsituatie van kleuters te kennen
Om het onderwijs echt af te stemmen op de kinderen, moet de leerkracht de beginsituatie van
elk kind en van de hele groep in kaart brengen. Dit betekent dat je kijkt:
✓ Wat kan het kind al? (kennis en vaardigheden)
✓ Wat vindt het kind interessant of motiverend?
✓ Welke ondersteuning heeft het nodig om verder te ontwikkelen?
Door deze informatie te verzamelen, kan de leerkracht activiteiten ontwerpen die passend zijn bij
het niveau en de noden van de kinderen, waardoor elk kind optimaal kan leren en groeien.
1.5 Leg uit: beginsituatie
De beginsituatie laat zien hoe de kleuter er nu voor staat. Zo weet je wat de kleuter nodig heeft
en kun je gericht helpen bij zijn of haar ontwikkeling.
1.6 Leg uit: zone van de actuele ontwikkeling en zone van de naaste ontwikkeling
Zone van de naaste ontwikkeling: datgene wat een kind nog nét niet kan, maar met enige
stimulering en/of hulp van anderen wel.
Zone van de actuele ontwikkeling: het niveau waarop een kind op dit moment zelfstandig taken
kan uitvoeren of problemen kan oplossen, zonder hulp.
1.7 Leg uit: de beginsituatie is een dynamisch gegeven
Elke kleuter is anders. Zowel interesses als vaardigheden verschillen, er is geen één beginsituatie
voor de hele groep, maar een gedifferentieerde beginsituatie.
1.8 Leg uit: de individuele beginsituatie
De individuele beginsituatie laat zien wat een kind nu kan, moeilijk vindt en nodig heeft, zodat de
leerkracht passend onderwijs kan bieden aan deze kleuter.
3
, 1.9 Welbevinden en betrokkenheid: de signalen
Welbevinden: Kinderen die in een toestand van welbevinden verkeren, voelen zich op en top.
De signalen:
- GENIETEN
Welbevinden is te zien aan hoe een kind geniet en plezier heeft, bijvoorbeeld door
lachen, stralende ogen of enthousiast gedrag, maar het kan ook stiller en minder
zichtbaar zijn.
- SPONTANEÏTEIT EN ZICHZELF KUNNEN ZIJN
Bij welbevinden voelt een kind zich op zijn gemak, durft spontaan zichzelf te zijn en
neemt vanzelf de ruimte die bij hem of haar hoort.
- OPENHEID
Welbevinden betekent openstaan voor je omgeving, zonder angst contact maken met
anderen, en aandacht of steun van anderen waarderen.
- ONTSPANNING EN INNERLIJKE RUST
Wie zich in een bepaalde situatie goed voelt, geeft een ontspannen indruk. De
spieren zijn niet verkrampt. Er zijn geen tics of grimassen. Het gezicht drukt geen
onrust of stress uit.
- VITALITEIT
Welbevinden is te zien aan energie, levenslust en een expressief, stralend gezicht en
houding, terwijl een kind dat zich niet goed voelt juist moe en gesloten overkomt.
4
Hoofdstuk 1: De beginsituatie
1.1 Wat is kindgericht onderwijs?
Binnen kindgericht onderwijs staan de behoeften en ontwikkeling van kinderen centraal.
De leerkracht vertrekt vanuit wat kinderen interesseert en nodig hebben om verder te groeien.
We kunnen dergelijk onderwijs pas aanbieden door de beginsituatie van kinderen goed te
observeren en hierop ons onderwijs op af te stemmen. Hierdoor kunnen we mooi individueel
werken.
1.2 De typische kenmerken van een kleuter/jonge kinderen
Hoofd, hart én handen
Denken, voelen en doen zijn bij kleuters sterk met elkaar verbonden. Ze beleven de wereld vooral
emotioneel. Daarom is een veilig en warm contact met de leerkracht essentieel om
schoolactiviteiten als positief te ervaren. Daarnaast leren ze vooral door handelend bezig te zijn:
ze willen doen, uitproberen en de wereld nieuwsgierig verkennen
Belang van gewoontes en routines
Kleuters moeten de wereld nog ontdekken en begrijpen. Omdat er veel op hen afkomt, bieden
vaste gewoontes en routines hen veiligheid en houvast.
Egocentrisme
Kleuters denken egocentrisch: ze kunnen zich cognitief nog niet verplaatsen in het perspectief
van anderen. Hierdoor hebben ze moeite om standpunten van anderen te begrijpen en lopen
fantasie en werkelijkheid soms door elkaar, al kunnen ze anderen wel intuïtief aanvoelen = met je
gevoel begrijpen, niet met je hoofd.
Concentratievermogen
De concentratieboog van kleuters is vaak kort bij opgelegde taken en kringactiviteiten. Bij
zelfgekozen en betekenisvolle activiteiten kunnen ze zich daarentegen veel langer concentreren,
vooral wanneer ze opgaan in hun spel.
Bewegingsbehoefte
Kleuters hebben een grote bewegingsbehoefte en kunnen daardoor niet lang stilzitten. Hun
lichaam heeft nood aan motorische activiteit, wat vraagt om veel doe- en bewegingskansen
binnen activiteiten en het klasgebeuren.
1
,1.3 De eigen ontwikkelingswijze van kleuters
Incidenteel leren
Er is een verschil tussen intentioneel leren en incidenteel leren.
Kleuters leren tot ongeveer 7 jaar vooral incidenteel: ze leren terwijl ze spelen of bezig zijn,
zonder dat ze zelf de bedoeling hebben iets te leren.
Voorbeeld: Een kleuter speelt in de bouwhoek en ontdekt dat sommige blokken beter op elkaar
blijven staan dan andere → begrijpt zo het concept van balans zonder dat iemand het expliciet
uitlegt.
Incidenteel leren wordt beïnvloed door motivatie, interesse en speelsheid van de activiteit.
Intentioneel leren daarentegen gebeurt wanneer kinderen bewust iets willen leren.
Voorbeeld: Een kleuter krijgt de opdracht om alle vormen te sorteren en probeert bewust
cirkels, vierkanten en driehoeken uit elkaar te houden → bedoeld leren van vormen
Leren door te doen
Kinderen vormen mentale beelden: beelden in hun hoofd. Om dit te kunnen is zelf ervaren
essentieel! Kleuters leren begrippen zoals “hoog” of “achter” niet alleen door uitleg, maar door
het zelf te beleven en uit te proberen. Het actief beleven van begrippen met het hele lichaam
helpt ze deze goed te begrijpen,
De ontwikkelingsgebieden vormen één geheel
De ontwikkeling van kinderen wordt beschreven via verschillende ontwikkelingsgebieden:
cognitieve, sociaal-emotionele, taal, motorische, zintuigelijke en morele ontwikkeling. In de
praktijk werken deze gebieden altijd samen, ze zijn niet los te zien.
Zo beïnvloeden denken en taal bijvoorbeeld het sociaal functioneren. Daarom is het bij onderwijs
aan jonge kinderen belangrijk om de ontwikkeling van hoofd, hart en handen samen te
ondersteunen, in plaats van de domeinen apart te trainen.
Het belang van spel
Tijdens spel leren kleuters fundamentele kennis en vaardigheden. Spel is motiverend en helpt
kinderen de werkelijkheid beter te begrijpen, bijvoorbeeld via rollenspel.
Kleuters kunnen zelf hun spel sturen, maar als een meer ervaren partner (leerkracht, ouder,
klasgenoot) suggesties of hulpmiddelen biedt, kan het spel op een hoger niveau komen en de
ontwikkeling positief beïnvloeden (zone van naaste ontwikkeling).
2
,1.4 Het belang om de beginsituatie van kleuters te kennen
Om het onderwijs echt af te stemmen op de kinderen, moet de leerkracht de beginsituatie van
elk kind en van de hele groep in kaart brengen. Dit betekent dat je kijkt:
✓ Wat kan het kind al? (kennis en vaardigheden)
✓ Wat vindt het kind interessant of motiverend?
✓ Welke ondersteuning heeft het nodig om verder te ontwikkelen?
Door deze informatie te verzamelen, kan de leerkracht activiteiten ontwerpen die passend zijn bij
het niveau en de noden van de kinderen, waardoor elk kind optimaal kan leren en groeien.
1.5 Leg uit: beginsituatie
De beginsituatie laat zien hoe de kleuter er nu voor staat. Zo weet je wat de kleuter nodig heeft
en kun je gericht helpen bij zijn of haar ontwikkeling.
1.6 Leg uit: zone van de actuele ontwikkeling en zone van de naaste ontwikkeling
Zone van de naaste ontwikkeling: datgene wat een kind nog nét niet kan, maar met enige
stimulering en/of hulp van anderen wel.
Zone van de actuele ontwikkeling: het niveau waarop een kind op dit moment zelfstandig taken
kan uitvoeren of problemen kan oplossen, zonder hulp.
1.7 Leg uit: de beginsituatie is een dynamisch gegeven
Elke kleuter is anders. Zowel interesses als vaardigheden verschillen, er is geen één beginsituatie
voor de hele groep, maar een gedifferentieerde beginsituatie.
1.8 Leg uit: de individuele beginsituatie
De individuele beginsituatie laat zien wat een kind nu kan, moeilijk vindt en nodig heeft, zodat de
leerkracht passend onderwijs kan bieden aan deze kleuter.
3
, 1.9 Welbevinden en betrokkenheid: de signalen
Welbevinden: Kinderen die in een toestand van welbevinden verkeren, voelen zich op en top.
De signalen:
- GENIETEN
Welbevinden is te zien aan hoe een kind geniet en plezier heeft, bijvoorbeeld door
lachen, stralende ogen of enthousiast gedrag, maar het kan ook stiller en minder
zichtbaar zijn.
- SPONTANEÏTEIT EN ZICHZELF KUNNEN ZIJN
Bij welbevinden voelt een kind zich op zijn gemak, durft spontaan zichzelf te zijn en
neemt vanzelf de ruimte die bij hem of haar hoort.
- OPENHEID
Welbevinden betekent openstaan voor je omgeving, zonder angst contact maken met
anderen, en aandacht of steun van anderen waarderen.
- ONTSPANNING EN INNERLIJKE RUST
Wie zich in een bepaalde situatie goed voelt, geeft een ontspannen indruk. De
spieren zijn niet verkrampt. Er zijn geen tics of grimassen. Het gezicht drukt geen
onrust of stress uit.
- VITALITEIT
Welbevinden is te zien aan energie, levenslust en een expressief, stralend gezicht en
houding, terwijl een kind dat zich niet goed voelt juist moe en gesloten overkomt.
4
