Samenvatting/namenlijst rechtsfilosofie

RECHTSFILOSOFIE – namenlijst

H1

Plato (5e / 4e E vC)
 Leermeester = Socrates
 Natuurrechtsdenken op nieuwe manier funderen
 Ideeënwereld (vs. zintuiglijke wereld)
 Visie op recht: geheel v normen dat zijn geldigheid ontleent aan de
hogere, rationele orde van de ideeënwereld
 Politeia (Plato’s ideale wereld):
 Rechtvaardige SL: elke klasse vervult natuurlijke rol (obv vermogen).
 Enkel koning-filosofen k rechtvaardigheid volledig begrijpen (deugd
= wijsheid)
(volk: irrationele verlangens)
 Wil geen democratie, maar aristocratie: wetten w opgelegd door
koning-filosofen



Aristoteles (4e E vC)
 Leermeester = Plato
 Rationalistisch wereldbeeld
 Veranderlijke, aardse wereld zelf
 Rationele orde = immanent aanwezig (niet transcendent)
 Metafysica
 Doelgerichtheid (telos) (potentie om te ontwikkelen naar natuurlijke
doel)
 Teleologisch wereldbeeld
 hoogste goed voor elk wezen = bereiken v zijn natuurlijke doel
 Rechtvaardigheid: ieder krijgt wat hen toekomt (verhouding vd
verdienste/capaciteit)
 natuurlijke rol vervullen (voor mens: rede om dit doel te bereiken)
 Onvermijdelijk ongelijkheid: verschillende vermogens van mensen

 Eigendom, filosofeerde ook over nut van private eigendom (H7)
o Beweerde dat men wrs meer zorg zou dragen voor wat van henzelf
was dan voor wat gemeenschappelijk/collectief eigendom is




1
- Imke Van Tulder -

,Thomas van Aquino (13e E)
 Zijn werk is hoogtepunt vd scholastiek  streven ernaar geloof & rede
met elkaar te verenigen
 Natuurrechtdenken
 Invloed v Aristoteles (synthese tss denken v Aristoteles & christendom)
 Teleologisch wereldbeeld + christelijk element (God h doelmatig de
kosmos geschapen)
 Hoogste doel vh leven voor de mens: God aanschouwen
 Summa Theologiae: hoe de normen, die vervat zitten in de door God
doelmatig geordende kosmos, door de mens kunnen worden gekend en
moeten worden toegepast in de samenleving.
 3 wetten:
- Eeuwige Wet (Lex aeterna)
 Allesomvattende plan voor universum. Volmaakte ordening vh
universum door de
goddelijke rede
- Natuurwet (Lex naturalis)
 Doel vd mens: goede doen & kwade vermijden. + meer specifieke
voorschriften.
3 fundamentele natuurlijke neigingen vd mens:
- Zelfbehoud
- Voortplanting
- Unieke eigenschap vd mens: - in gemeenschap leven
- natuurlijke drang om
kennis te verwerven over
God  streeft ernaar zo dicht
mogelijk bij God
te komen
 Leiden tot concrete gedragsvoorschriften
- Menselijke Wet (Lex humana)
= Het positieve recht
 Moet rechtvaardig zijn
 Menselijke wet die strijdig is met Natuurwet = lex corrupta
 Verzet is slechts toegestaan onder 2 strikte voorwaarden:
- Moet vaststaan dat Menselijke Wet in strijd is met Natuurwet
- Als het het algemeen welzijn niet in gevaar brengt
 Als corrupte wet bijdragen aan rechtszekerheid & functioneren
SL: naleven!
 Verzet is bijna onmogelijk (heersers k wetten legitimeren door te
stellen dat ze
in dienst staan v behoud vh algemeen welzijn)
 Overkoepelende definitie wet: “Wet is niets anders dan een
verordening vd rede, gericht op het algemeen welzijn, afgekondigd door
degene die zorg draagt voor de gemeenschap.” (natuurrechtelijke
elementen: gebaseerd op rede + gericht op algemeen welzijn, maar ook
rechtspositivistische: formele afkondiging v wetten + autoriteit vd
wetgever die de wet bindend maakt voor burgers (kan afdwingen).

 2 denkfouten!
- Waarom is de norm bepaald door wat de meerderheid doet?

2
- Imke Van Tulder -

, - “Naturalistische drogreden” (naturalistic fallacy): fout om te beweren
dat iets
moreel juist is omdat het natuurlijk is. Je k geen normen afleiden uit
feiten.
= Is/Ought-problematiek (David Hume)


David Hume
 Is/Ought-problematiek:
Er is verschil tussen:
- Beschrijven vd natuur (descriptive statements)
- Voorschrijven hoe mensen zich zouden moeten gedragen (prescriptive
statements)
 Leidt tot immorele conclusies als men overgaat van “zijn” naar
“moeten”!
(Bv. discriminatie rechtvaardigen tg minderheidsgroepen, verwerpen
v afwijkend
gedrag) (het waargenomen gedrag van mensen mag niet
automatisch als norm
worden genomen. Dat is een fout denkproces, dit moet goed
geargumenteerd zijn!)



Michel de Montaigne (16e E)
 Een vd grondleggers v relativistische benadering
 Moreel & cultureel relativisme
 Franse filosoof & schrijver
 Leefde ten tijde vd Franse godsdienstoorlogen tss katholieken &
protestanten
 Twijfel aan het vermogen vd mens om de waarheid te kennen (zekere
kennis)
 Een vd grondleggers vh moderne sceptisme
 “Que sais-je”
 Benadrukt zwakheid vd mens & de beperktheid vd menselijke
waarneming & rede
 Mens laat zich bij zijn oordeel vaak leiden door gewoonten, vooroordelen,
irrationele overtuigingen
 Levenshouding van pragmatische terughoudendheid + pleitte voor
verdraagzaamheid, relativering & matiging
 Openstaan voor perspectief van anderen
 Zijn idee: geen objectieve basis voor morele normen



Niccolò Machiavelli (16e E)
 Politieke relativisme
 Il principe (de heerser) (1513, gepubliceerd in 1532)
3
- Imke Van Tulder -

,  Nieuwe kijk op de politieke moraal
 Politieke handelingen moeten w beoordeeld obv hun effectiviteit
 Juist/moreel: hangt af v wat nodig is om de macht te behouden/vergroten
 Benadrukt dat belangrijkste verantwoordelijkheid van een heerser niet is
om deugdzaam te zijn, maar om voor stabiliteit & veiligheid te zorgen
 Morele regels komen vaak op de tweede plaats, macht behouden is
belangrijker
 Soms nodig om te liegen, bedriegen, geweld gebruiken: als het
bijdraagt aan het
behouden van macht
 “Het doel heiligt de middelen”
 Staat tegenover premoderne natuurrecht

Thomas Hobbes (16e - 17e E) ❗️
 Leviathan: Hoe is vreedzaam samenleven mogelijk in een wereld van
verscheidenheid en schaarste?



De natuurtoestand (state of nature)

 Gedachte-experiment: situatie zonder staat/wetten/cultuur (=
natuurtoestand)
 Mensen h onbeperkte natuurlijke vrijheid om hun belangen & zelfbehoud
na te streven
 Conflicten zijn onvermijdelijk door:
- Competitie om schaarse middelen
- Wantrouwen tegenover anderen
- Trots
 Conflicten zijn volgens hem gevolg v rationele beslissingen (schade
aanrichten bij anderen  zelf niet benadeeld w)
 Elk individu h natuurlijke vrijheid (natural freedom)
 Moraal h geen betekenis: zonder wetten is alles geoorloofd wat
bijdraagt aan zelfbehoud
 Resultaat: natuurstand = permanente oorlog van allen tegen allen
(Bellum omnium contra omnes)  niemand is veilig
 Hobbes baseert dit op de Engelse Burgeroorlog
 Ook vandaag geldt de natuurtoestand op internationaal niveau
(wantrouwen, bewapening, spionage  want geen supranationale
autoriteit)

 Twee lessen uit natuurtoestand:
1. Zelfbehoud als hoogste natuurlijke drijfveer
 Verwerping van idee Aristoteles & Thomas van Aquino (“summum
bonum”, hoogste
goed, harmonieus samenleven)
 Geen hoger moreel doel voor de mens dan zijn eigen zelfbehoud
 Hobbes beschouwd als 1 vd grondleggers vh moderne idee van
burgerrechten
2. Paradox van zelfbehoud
4
- Imke Van Tulder -