Inhoud
~intro & overzicht: het levensloopperspectief~ ...........................................................................................................2
1.1 Ontwikkelingstaken ................................................................................................................................2
1.2 Levensloop perspectief ..........................................................................................................................3
1.3 Evolutie van de menselijke geest als een gedeelde onderneming .............................................................8
~Adolescentie (deel1): lichamelijke en emotionele ontwikkeling~ ...............................................................................9
2.1 Wat is adolescentie? ..............................................................................................................................9
2.2 Ontwikkeling ........................................................................................................................................10
2.3 Identiteitsvorming ................................................................................................................................13
2.4 Psychische gezondheid in de adolescentie ...........................................................................................15
~Adolescentie (deel2): Neurocognitieve veranderingen en gevolgen voor identiteit en risicogedrag~ .........................22
3.1 Cognitieve ontwikkeling in de adolescentie ...........................................................................................22
3.2 Zelfbewustzijn en identiteitsontwikkeling ..............................................................................................24
3.3 Risicogedrag en de duaal-systeem benadering .....................................................................................25
3.4 Implicaties voor interventies .................................................................................................................32
~Internet, smartphones & sociale media~ ................................................................................................................33
4.1 Inleiding en context van digitaal mediagebruik ......................................................................................33
4.2 Kwantitatief gebruik: schermtijd en multitasking ...................................................................................34
4.3 De impact ............................................................................................................................................36
4.4 Problematisch internetgebruik (PIG) en verslavingsmodellen ................................................................38
~jongvolwassenheid (deel 1): lichamelijke en sociale ontwikkeling~ .........................................................................45
5.1 Jongvolwassenheid: periode en ontwikkelingstaken ..............................................................................45
5.2 Biologische veroudering .......................................................................................................................45
5.3 Lichaamsbeweging ...............................................................................................................................49
5.4 Sociale-emotionele ontwikkeling ..........................................................................................................50
~Jongvolwassenheid (deel 2): effecten van COVID-lockdown/ zwangerschap~ .........................................................57
6.1 Corticale verdunning, lokale netwerken en langeafstandconnecties......................................................57
6.2 Hersenontwikkeling bij adolescenten tijdens COVID-19 ........................................................................61
6.3 Hersenontwikkeling tijdens de overgang naar moederschap .................................................................65
~Intelligentie doorheen de levensloop: methodologische problemen~ .....................................................................68
7.1 Methodische problemen van studies ....................................................................................................68
7.2 Multi-dimensionaliteit: vloeiende en gekristalliseerde intelligentie ........................................................72
7.3 Intelligentie en lang leven .....................................................................................................................74
~Middelbare volwassenheid (deel 1): lichamelijke en cognitieve ontwikkeling~ .........................................................78
8.1 Middelbare volwassenheid, kenmerken en uitdagingen .........................................................................78
8.2 Visuele veranderingen en veranderingen inzake gehoor .........................................................................78
8.3 Specifieke lichamelijke veranderingen: Osteoporose, menopauze en seksualiteit .................................81
8.4 Het paradox van cognitieve veroudering en de bijzonderheid van de middelbare volwassenheid ............83
8.5 Ontwikkeling van executieve functies doorheen de levensloop ..............................................................86
~Middelbare volwassenheid (deel 2): hersenontwikkeling en sociaal- emotionele ontwikkeling~...............................89
9.1 Hersenontwikkeling in de middelbare volwassenheid............................................................................89
9.1.1 Connectiviteit en het middelbare leeftijds brein ...............................................................................89
9.1.2 Menopauze en hersenontwikkeling in de middelbare volwassenheid ................................................90
9.2 Sociaal-emotionele ontwikkeling in de middelbare volwassenheid ........................................................93
9.2.1 Eriksons theorie ...............................................................................................................................93
9.2.2 Levinssons seizoen van de middelbare volwassenheid .....................................................................93
9.2.3 Midlife Crisis? ..................................................................................................................................94
9.2.4 Het glazen plafond ...........................................................................................................................95
~Late volwassenheid (deel 1): levensverwachting, lichamelijke en hersenontwikkeling in de laatvolwassenheid~ .....98
10.1 Levensverwachting ...............................................................................................................................98
10.2 De uitzonderlijke ouderen ................................................................................................................... 101
10.3 Fysiek functioneren en gezondheid ..................................................................................................... 102
10.4 Hersenontwikkeling ............................................................................................................................ 103
10.5 Dagelijks vaardigheden ....................................................................................................................... 104
10.6 Functionele hersenveranderingen en modellen ................................................................................... 105
~Late volwassenheid (deel 2): dementie, sociale en emotionele ontwikkeling ~ ...................................................... 113
11.1 Overzicht mentale aandoeningen in de late volwassenheid ................................................................. 113
11.2 Ziekte van Alzheimer ........................................................................................................................... 114
11.3 Parkinson en cerebrovasculaire dementie .......................................................................................... 117
11.4 Diagnose, zorg en ondersteuning ........................................................................................................ 117
1
, ~intro & overzicht: het
levensloopperspectief~
Doeleinden:
• Verdeel de levensloop in betekenisvolle periodes
• Identificeer de ontwikkelingstaken voor een bepaalde periode
• Maak gebruik van de levensloop perspectief om de juiste vragen te stellen!
• Ontwikkeling van sensomotorische en cognitieve vaardigheden
• Multitasking (bv. ADHD kinderen, hardhorige volwassenen)
• Neurocognitieve ontwikkeling: leeftijd en expertise
1.1 Ontwikkelingstaken
- Robert Havighurst’s Developmental Task Theory –
• Ontwikkelingstaken: het reeks van vaardigheden en vermogens (bekwaamheden) dat
mensen ontwikkelen doorheen hun levensloop (betekent rijpen en leren)
• Ontwikkelingstaken hangen af van leeftijd en zij definiëren dus periodes
o Reeks van vaardigheden en vermogen
o Ontwikkeling = op 1 moment biologisch rijpen, maar het betekent ook leren
• Stel: vanaf geboorte blind, dan gaat het leren lopen veel langer duren. Minstens 1 jaar
later. Als je op het platteland woont, leer je sneller lopen dan in de stad
3 bronnen van ontwikkelingstaken
• Lichamelijke (biologische) rijping
o Oprecht staan en leren lopen, aanpassen aan seksuele rijping (puberteit) of aan
de menopauze (middelbare volwassenheid)
• Individuele doelen en waarden
o Keuze voor job of hobby’s, morele beslissingen
o Als je doel is om wetenschapper te worden, ligt het anders dan dat je veel geld
wil verdienen => hangt af van de individuele doelen. De verschillende doelen en
waarden die wij als ontwikkelingstaken zoeken, kunnen ook in conflict geraken
• Culturele/ maatschappelijke verwachtingen
o Leren lezen, verantwoordelijkheid voor het milieu en de samenleving
o Als de grootmoeder zegt ‘wanneer komen de kleinkinderen’ of verwachting om
zelfstandig inkomen te generen zodat je niet afhankelijk bent van de partner
(maatschappelijke verwachting). Dit verschilt van land tot land, welke type
zelfstandigheid wordt er van kinderen verwacht in België, Nederland, …
=> de ontwikkelingstaken vallen niet uit de lucht, maar hangen af van deze 3 punten
2
,Uitdagingen, bepalingen en kansen
- Developmental Constraints –
De Havinghurst theorie slaagt de brug en zij bemiddeld tussen biologische (bv genetisch
bepaalde) facetten van ontwikkeling en ontwikkelingsaspecten die worden gesteund of vereist
door andere mensen in het leven van een individu.
→ laat zien met welke systemen we rekening moeten houden
Als we ontwikkelingspsychologie willen doen en begrijpen => dan moeten we verschillende
perspectieven innemen
• Individuele, emotionele en sociale cognitie
• Hedendaags hechten we veel belang aan de onderlinge biologische processen (brein)
• Ook een sterke invloed van cultuur
=> focus van verschillende onderzoeksgroepen, maar ook de focus van de verschillende
lessen verschilt
=> samenspeel van brein, cultuur en cognitieprocessen is belangrijk voor de
ontwikkelingspsychologie
Schilderij (centrale stelling begrijpen): brug is bemiddeling van de 3, je moet met alle 3 rekening
houden. MAAR invloed kan ook verschillen afhankelijk van de leeftijd en de taken
Periodes van ontwikkeling (wat gebeurd er, wat zijn de ontwikkelingsfasen)
1.2 Levensloop perspectief
Ontwikkeling als
• Levenslang
• Multidimensioneel en multidirectioneel
• Plastisch
• Beïnvloed door veelvoudige, interagerende krachten
=> ontwikkelingstaak centraal
=> verzameling van 4 invalshoeken
3
, Levenslang
• Meeste ontwikkeling wordt toegeschreven aan de tijd tussen geboorte en het bereiken
van onze leeftijd
• Grote misvatting: ontwikkeling enkel in de eerste levensfase
• Wel: dingen die in de vroege levensfase niet goed afgewerkt worden, kunnen problemen
meebrengen naar later toe
• Aantal eeuwelingen (mensen boven 100), • Aantal van 100+ enkel in België alleen
snelst groeiende groep zijn +85ers
• Oude traditie van dingen doorgeven als je
ouder wordt aan je kinderen, klopt niet
meer. Net zoals de pensioensystemen
Multidimensioneel en multidirectioneel
• Dimensies onderscheiden van elkaar; lichamelijk, cognitief, emotioneel en sociaal
• Multidimensioneel: 3 dimensies gaan niet in alle levensfases met dezelfde snelheid
ontwikkelen → als kind heel veel lichamelijke ontwikkeling (groeispurt, sneller schoenen
kopen, …) → emotionele en sociale ontwikkeling: tijdens puberteit en adolescentie zijn
jongens dom (jaren achteruit) meisjes zijn tot de jong volwassenheid op vlak van sociale
ontwikkeling sterk vooruit
• Cognitieve ontwikkeling is dramatisch en heel snel
4
~intro & overzicht: het levensloopperspectief~ ...........................................................................................................2
1.1 Ontwikkelingstaken ................................................................................................................................2
1.2 Levensloop perspectief ..........................................................................................................................3
1.3 Evolutie van de menselijke geest als een gedeelde onderneming .............................................................8
~Adolescentie (deel1): lichamelijke en emotionele ontwikkeling~ ...............................................................................9
2.1 Wat is adolescentie? ..............................................................................................................................9
2.2 Ontwikkeling ........................................................................................................................................10
2.3 Identiteitsvorming ................................................................................................................................13
2.4 Psychische gezondheid in de adolescentie ...........................................................................................15
~Adolescentie (deel2): Neurocognitieve veranderingen en gevolgen voor identiteit en risicogedrag~ .........................22
3.1 Cognitieve ontwikkeling in de adolescentie ...........................................................................................22
3.2 Zelfbewustzijn en identiteitsontwikkeling ..............................................................................................24
3.3 Risicogedrag en de duaal-systeem benadering .....................................................................................25
3.4 Implicaties voor interventies .................................................................................................................32
~Internet, smartphones & sociale media~ ................................................................................................................33
4.1 Inleiding en context van digitaal mediagebruik ......................................................................................33
4.2 Kwantitatief gebruik: schermtijd en multitasking ...................................................................................34
4.3 De impact ............................................................................................................................................36
4.4 Problematisch internetgebruik (PIG) en verslavingsmodellen ................................................................38
~jongvolwassenheid (deel 1): lichamelijke en sociale ontwikkeling~ .........................................................................45
5.1 Jongvolwassenheid: periode en ontwikkelingstaken ..............................................................................45
5.2 Biologische veroudering .......................................................................................................................45
5.3 Lichaamsbeweging ...............................................................................................................................49
5.4 Sociale-emotionele ontwikkeling ..........................................................................................................50
~Jongvolwassenheid (deel 2): effecten van COVID-lockdown/ zwangerschap~ .........................................................57
6.1 Corticale verdunning, lokale netwerken en langeafstandconnecties......................................................57
6.2 Hersenontwikkeling bij adolescenten tijdens COVID-19 ........................................................................61
6.3 Hersenontwikkeling tijdens de overgang naar moederschap .................................................................65
~Intelligentie doorheen de levensloop: methodologische problemen~ .....................................................................68
7.1 Methodische problemen van studies ....................................................................................................68
7.2 Multi-dimensionaliteit: vloeiende en gekristalliseerde intelligentie ........................................................72
7.3 Intelligentie en lang leven .....................................................................................................................74
~Middelbare volwassenheid (deel 1): lichamelijke en cognitieve ontwikkeling~ .........................................................78
8.1 Middelbare volwassenheid, kenmerken en uitdagingen .........................................................................78
8.2 Visuele veranderingen en veranderingen inzake gehoor .........................................................................78
8.3 Specifieke lichamelijke veranderingen: Osteoporose, menopauze en seksualiteit .................................81
8.4 Het paradox van cognitieve veroudering en de bijzonderheid van de middelbare volwassenheid ............83
8.5 Ontwikkeling van executieve functies doorheen de levensloop ..............................................................86
~Middelbare volwassenheid (deel 2): hersenontwikkeling en sociaal- emotionele ontwikkeling~...............................89
9.1 Hersenontwikkeling in de middelbare volwassenheid............................................................................89
9.1.1 Connectiviteit en het middelbare leeftijds brein ...............................................................................89
9.1.2 Menopauze en hersenontwikkeling in de middelbare volwassenheid ................................................90
9.2 Sociaal-emotionele ontwikkeling in de middelbare volwassenheid ........................................................93
9.2.1 Eriksons theorie ...............................................................................................................................93
9.2.2 Levinssons seizoen van de middelbare volwassenheid .....................................................................93
9.2.3 Midlife Crisis? ..................................................................................................................................94
9.2.4 Het glazen plafond ...........................................................................................................................95
~Late volwassenheid (deel 1): levensverwachting, lichamelijke en hersenontwikkeling in de laatvolwassenheid~ .....98
10.1 Levensverwachting ...............................................................................................................................98
10.2 De uitzonderlijke ouderen ................................................................................................................... 101
10.3 Fysiek functioneren en gezondheid ..................................................................................................... 102
10.4 Hersenontwikkeling ............................................................................................................................ 103
10.5 Dagelijks vaardigheden ....................................................................................................................... 104
10.6 Functionele hersenveranderingen en modellen ................................................................................... 105
~Late volwassenheid (deel 2): dementie, sociale en emotionele ontwikkeling ~ ...................................................... 113
11.1 Overzicht mentale aandoeningen in de late volwassenheid ................................................................. 113
11.2 Ziekte van Alzheimer ........................................................................................................................... 114
11.3 Parkinson en cerebrovasculaire dementie .......................................................................................... 117
11.4 Diagnose, zorg en ondersteuning ........................................................................................................ 117
1
, ~intro & overzicht: het
levensloopperspectief~
Doeleinden:
• Verdeel de levensloop in betekenisvolle periodes
• Identificeer de ontwikkelingstaken voor een bepaalde periode
• Maak gebruik van de levensloop perspectief om de juiste vragen te stellen!
• Ontwikkeling van sensomotorische en cognitieve vaardigheden
• Multitasking (bv. ADHD kinderen, hardhorige volwassenen)
• Neurocognitieve ontwikkeling: leeftijd en expertise
1.1 Ontwikkelingstaken
- Robert Havighurst’s Developmental Task Theory –
• Ontwikkelingstaken: het reeks van vaardigheden en vermogens (bekwaamheden) dat
mensen ontwikkelen doorheen hun levensloop (betekent rijpen en leren)
• Ontwikkelingstaken hangen af van leeftijd en zij definiëren dus periodes
o Reeks van vaardigheden en vermogen
o Ontwikkeling = op 1 moment biologisch rijpen, maar het betekent ook leren
• Stel: vanaf geboorte blind, dan gaat het leren lopen veel langer duren. Minstens 1 jaar
later. Als je op het platteland woont, leer je sneller lopen dan in de stad
3 bronnen van ontwikkelingstaken
• Lichamelijke (biologische) rijping
o Oprecht staan en leren lopen, aanpassen aan seksuele rijping (puberteit) of aan
de menopauze (middelbare volwassenheid)
• Individuele doelen en waarden
o Keuze voor job of hobby’s, morele beslissingen
o Als je doel is om wetenschapper te worden, ligt het anders dan dat je veel geld
wil verdienen => hangt af van de individuele doelen. De verschillende doelen en
waarden die wij als ontwikkelingstaken zoeken, kunnen ook in conflict geraken
• Culturele/ maatschappelijke verwachtingen
o Leren lezen, verantwoordelijkheid voor het milieu en de samenleving
o Als de grootmoeder zegt ‘wanneer komen de kleinkinderen’ of verwachting om
zelfstandig inkomen te generen zodat je niet afhankelijk bent van de partner
(maatschappelijke verwachting). Dit verschilt van land tot land, welke type
zelfstandigheid wordt er van kinderen verwacht in België, Nederland, …
=> de ontwikkelingstaken vallen niet uit de lucht, maar hangen af van deze 3 punten
2
,Uitdagingen, bepalingen en kansen
- Developmental Constraints –
De Havinghurst theorie slaagt de brug en zij bemiddeld tussen biologische (bv genetisch
bepaalde) facetten van ontwikkeling en ontwikkelingsaspecten die worden gesteund of vereist
door andere mensen in het leven van een individu.
→ laat zien met welke systemen we rekening moeten houden
Als we ontwikkelingspsychologie willen doen en begrijpen => dan moeten we verschillende
perspectieven innemen
• Individuele, emotionele en sociale cognitie
• Hedendaags hechten we veel belang aan de onderlinge biologische processen (brein)
• Ook een sterke invloed van cultuur
=> focus van verschillende onderzoeksgroepen, maar ook de focus van de verschillende
lessen verschilt
=> samenspeel van brein, cultuur en cognitieprocessen is belangrijk voor de
ontwikkelingspsychologie
Schilderij (centrale stelling begrijpen): brug is bemiddeling van de 3, je moet met alle 3 rekening
houden. MAAR invloed kan ook verschillen afhankelijk van de leeftijd en de taken
Periodes van ontwikkeling (wat gebeurd er, wat zijn de ontwikkelingsfasen)
1.2 Levensloop perspectief
Ontwikkeling als
• Levenslang
• Multidimensioneel en multidirectioneel
• Plastisch
• Beïnvloed door veelvoudige, interagerende krachten
=> ontwikkelingstaak centraal
=> verzameling van 4 invalshoeken
3
, Levenslang
• Meeste ontwikkeling wordt toegeschreven aan de tijd tussen geboorte en het bereiken
van onze leeftijd
• Grote misvatting: ontwikkeling enkel in de eerste levensfase
• Wel: dingen die in de vroege levensfase niet goed afgewerkt worden, kunnen problemen
meebrengen naar later toe
• Aantal eeuwelingen (mensen boven 100), • Aantal van 100+ enkel in België alleen
snelst groeiende groep zijn +85ers
• Oude traditie van dingen doorgeven als je
ouder wordt aan je kinderen, klopt niet
meer. Net zoals de pensioensystemen
Multidimensioneel en multidirectioneel
• Dimensies onderscheiden van elkaar; lichamelijk, cognitief, emotioneel en sociaal
• Multidimensioneel: 3 dimensies gaan niet in alle levensfases met dezelfde snelheid
ontwikkelen → als kind heel veel lichamelijke ontwikkeling (groeispurt, sneller schoenen
kopen, …) → emotionele en sociale ontwikkeling: tijdens puberteit en adolescentie zijn
jongens dom (jaren achteruit) meisjes zijn tot de jong volwassenheid op vlak van sociale
ontwikkeling sterk vooruit
• Cognitieve ontwikkeling is dramatisch en heel snel
4
