SAMENVATTING SOCIALE PEDAGOGIEK
VAK AAN DE UGENT, PROF LIEVE BRADT
In de samenvatting zie je nu en dan stukken aangeduid in blauwe fluo, dit zijn delen die in de les werden
benadrukt als zeker te kunnen voor het examen.
Samenvatting is gebaseerd op alle powerpoints en uitgebreide notities in de lessen.
De teksten die te kennen zijn voor het examen, staan ook in de samenvatting:
- Biesta: becoming public
- Over leven op school
- Lundy: Voice is not enough
- Understanding young people’s citizenship learning
Heel veel succes!!
samenvatting sociale pedagogiek .........................................................................................................1
Les 1 inleiding ......................................................................................................................................2
Les 2 burgerschap ............................................................................................................................. 11
Les 3 Kinderrechten ........................................................................................................................... 25
Les 4 Participatie van kinderen en jongeren ......................................................................................... 40
Les 5 Politiserend werken in het SW – gastcollege ................................................................................ 60
Les 6 leerpad jeugdbeleid in Vlaanderen ............................................................................................. 73
Les 7 onderwijs .................................................................................................................................. 87
Les 8 betekenis van publieke ruimte.................................................................................................. 114
Les 9 de vrije tijd .............................................................................................................................. 126
,LES 1 INLEIDING
1. INLEIDING OP HET VAK SOCIALE PEDAGOGIEK
• Geen eenduidige definitie over sociale pedagogiek, geen makkelijke zoektocht
• “In fact, there are – with the years – dozens of significant contributions by theorists from different
countries. As a result of this, there are several different interpretations, partly without common
denominators. Consequently, the concept of social pedagogy is largely a semantic mess.”
(Hämäläinen, 2012, p. 3)
o Een zeer groot en ambigu begrip, onduidelijk concept
o Er is veel werk over pedagogiek over verschillende landen heen
• “A multitude of traditions of social pedagogy having different philosophical starting
points and practical aims. Interpretations of the concept vary from country to country. At
large social pedagogy is understood as a multi-disciplinary field of knowledge linked first
of all to Education and Social Work” (Gustavsson et al., 2003, p. 7)
o Veel tradities van sociale pedagogiek die vanuit verschillende uitgangspunten vertrekken
o Alle landen geven er een andere invulling aan
o Wordt wel vaak gekoppeld aan onderwijs en pedagogiek
LOST IN TRANSLATION
• Onbekend concept
o “An important but widely misunderstood member of the social professions” (Lorenz,
2008, p. 625)
• Moeilijk concept in Anglo-Amerikaanse context
o Opvoeding als taak van het gezin
• Vaak ingevuld als ‘science of teaching and learning’ en ‘practice of teaching’
o Individueel, cognitief leren
BACK TO THE ROOTS – TERUGKEREN IN DE TIJD
• Sociale pedagogiek als één van de antwoorden op de sociale kwestie
o Vooral continentale traditie (Duitsland)
o De Sociale Kwestie = grote sociale problemen (armoede, slechte leef- en
werkomstandigheden) van de arbeidersklasse tijdens de 19e-eeuwse industrialisatie,
een gevolg van de Industriële Revolutie, die leidde tot sociale onrust en de opkomst van
arbeidersbewegingen en de eerste sociale wetgeving, zoals het verbod op kinderarbeid
en de invoering van vakbonden.
o Het was een periode waarin de samenleving worstelde met de enorme veranderingen
door industrialisatie, zoals de verhuizing naar steden, uitbuiting en ongelijke verdeling
van welvaart, wat de basis legde voor de moderne verzorgingsstaat.
• Oorsprong in 19de Eeuwse Industriële Revolutie
o SL verschuift geleidelijk aan van pre modern naar modern, van landbouw naar fabrieken
door industrialisatie, met alle gevolgen van dien..
▪ Lange werkuren, kindersterfte..
▪ Bezorgdheid vanuit de burgerij wegens opstanden en sociale orde wordt omver
geworpen
o Van ‘Gemeinschaft’ naar ‘Gesellschaft’ (Tönnies)
, ▪ Overgang van een SL waar iedereen iedereen kent, duidelijke samenhorigheid…
NAAR een rolverdeling tussen mensen die minder duidelijk is, mensen kennen
elkaar niet meer
▪ Één geheel vormen is iets waar we tegenwoordig meer moeten op inzetten
▪ Sociale cohesie is niet meer vanzelfsprekend, gebeurt niet meer automatisch →
naar een SL waar we daar echt op moeten inzetten, de hele SL verandert, maar
toch proberen dat de boel bijeen blijft
o Van ‘mechanische’ naar ‘organische’ solidariteit (Durkheim)
▪ Mechanische solidariteit: sociale cohesie in traditionele samenlevingen,
gebaseerd op de gelijkenis tussen individuen: dezelfde normen, waarden, religie
en taken, waardoor er een sterk collectief bewustzijn en verbondenheid is door
homogeniteit.
▪ Organische solidariteit: sociale samenhang in moderne, complexe
samenlevingen, gebaseerd op wederzijdse afhankelijkheid door arbeidsdeling
en specialisatie; in plaats van gemeenschappelijke overtuigingen (mechanische
solidariteit), zijn mensen hier verbonden omdat ze elkaar nodig hebben voor
goederen en diensten.
▪ Van verbondenheid als vanzelfsprekendheid naar verbondenheid als een te
organiseren pedagogisch project
o Zoektocht naar hoe sociale cohesie verzekerd kon blijven, zoektocht naar een SL die niet
uit elkaar valt
• Verbinding tussen opvoeding en vraag naar ideale samenleving
o Er wordt een link gelegd tussen opvoeding enerzijds en de ideale SL en mensen
meekrijgen in die richting, naar een SL zoals wij ze zien
GEÏNTRODUCEERD IN 1844 DOOR KARL MAGER (1810-1858)
Personen kunnen situeren in de tijd, maar geen specifieke jaartallen kennen
• Hij wordt gezien als de persoon die sociale pedagogiek heeft geïntroduceerd in 1844
• Reactie of kritiek op ‘Individualpädagogik’ (individuele pedagogiek)
o “to emphasize the societal aspects of educational processes” (Lorenz, 2008, p. 634)
o Niet enkel bezig zijn met de ontwikkeling van het kind als individu, maar ook met de
ruimere context van opvoeding
o Zijn kritiek: De mens moet ontwikkelen tot een lid van de ruimere gemeenschap
• Opvoeding heeft een sociale/maatschappelijke missie
o “Individualpädagogik is only concerned with the education of the human being as an
individual, while social pedagogy is concerned with the education of the human being as
a member of the community” (Depraetere & Vandenabeele, 2013, p. 7)
o Ontwikkelen als een lid van de ruimere gemeenschap en niet enkel als individu
INSPIRATIEBRON: JOHANN HEINRICH PESTALOZZI (1746-1827)
• Focus op maatschappelijk achtergestelde groepen
o Opvoeding en onderwijs moet voor iedereen toegankelijk zijn
• Holistische benadering: ‘head, heart, hands’
o Onderwijs en opvoeding moet gaan over
▪ Head: cognitieve vaardigheden
▪ Heart: moreel kompas en waarden en normen ontwikkelen
▪ Hands: lichaam betrekken, praktische vaardigheden
, • Spanning tussen individuele en maatschappelijke doelstellingen van opvoeding
o Autonomie, vrijheid en zelf-realisatie
o Ontwikkelen van verantwoordelijke en betrokken burgers die begaan zijn met het
algemeen belang
PAUL NATORP (1854-1924): ‘FOUNDING FATHER’
• Kritiek op toenmalige individuele benaderingen
o Vorming tot mens versus vorming tot burger
• Opvoeding is een sociale aangelegenheid (voor gezin en heel de SL, maatschappelijke opdracht
om bezig te zijn met opvoeding): opvoeding en gemeenschap kunnen niet zonder elkaar, ze
hebben elkaar nodig
o Oprechtheid, rechtvaardigheid,… leren door deelname aan het sociale leven
o “The subject of our science is therefore the social conditions of education and the
educational conditions of social life. And we view this not as two tasks, separable from
one another, but rather as one single one” (Frampton, 2022, p. 62)
▪ Geen twee individuele taken, maar wel 1 taak
• Drie omgevingen: gezin, school en de ‘vrije opvoeding’
o Je moet deelnemen aan het sociale leven
o Inzetten op vrije opvoeding, naast het gezin en naast de school
o Opvoeding nodig om je SL te kunnen beheren
HERMAN NOHL (1879-1960)
• Hij was belangrijk voor ontwikkeling van sociale pedagogiek als autonome discipline
• Iets toevoegen aan het idee van sociale pedagogiek = Meer kritische kijk: aandacht voor
maatschappelijke oorzaken van ongelijkheid
o Hoe komt het dat we niet allemaal dezelfde kansen hebben? Hoe kunnen we hier als
pedagogen oog voor hebben?
• Pedagogische interventies moeten historische, culturele, persoonlijke en maatschappelijke
context in rekening brengen
o Inzetten op die condities die maken dat er ongelijkheid is in de SL
o “social pedagogues should undertake specific social pedagogical actions but also
contribute to the transformation of the social conditions that affect the welfare of
participants” (Schugurensky & Silver, 2013, p. 5)
o Structurele oorzaken van ongelijkheid in het vizier houden en dit aanpakken
• Focus op ‘derde milieu’ in jeugdwerk en kwetsbare jongeren die meer kans hebben om uit de
boot te vallen in opvoeding en onderwijs
CARL MENNICKE (1887-1959)
• Hij was de eerste hoogleraar sociale pedagogiek
o 19e eeuwe sociale kwestie → Carl zei dat er sociaal pedagogische problemen zijn in de
SL bv. sociale cohesie, sociale verbondenheid… → hij heeft dit gethematiseerd en wees
op industrialisatie als oorzaak van het probleem
o Wijst op ontstaan van een sociaal-pedagogisch probleem door toenemende
individualisering als gevolg van industrialisering en urbanisering
• Invoeging van individuen in de gemeenschap verloopt niet langer vanzelf
• ‘Sociaal-pedagogische verlegenheid’ = onzekerheid of handelingsverlegenheid bij pedagogen
of de samenleving over hoe te handelen bij maatschappelijke integratieproblemen
VAK AAN DE UGENT, PROF LIEVE BRADT
In de samenvatting zie je nu en dan stukken aangeduid in blauwe fluo, dit zijn delen die in de les werden
benadrukt als zeker te kunnen voor het examen.
Samenvatting is gebaseerd op alle powerpoints en uitgebreide notities in de lessen.
De teksten die te kennen zijn voor het examen, staan ook in de samenvatting:
- Biesta: becoming public
- Over leven op school
- Lundy: Voice is not enough
- Understanding young people’s citizenship learning
Heel veel succes!!
samenvatting sociale pedagogiek .........................................................................................................1
Les 1 inleiding ......................................................................................................................................2
Les 2 burgerschap ............................................................................................................................. 11
Les 3 Kinderrechten ........................................................................................................................... 25
Les 4 Participatie van kinderen en jongeren ......................................................................................... 40
Les 5 Politiserend werken in het SW – gastcollege ................................................................................ 60
Les 6 leerpad jeugdbeleid in Vlaanderen ............................................................................................. 73
Les 7 onderwijs .................................................................................................................................. 87
Les 8 betekenis van publieke ruimte.................................................................................................. 114
Les 9 de vrije tijd .............................................................................................................................. 126
,LES 1 INLEIDING
1. INLEIDING OP HET VAK SOCIALE PEDAGOGIEK
• Geen eenduidige definitie over sociale pedagogiek, geen makkelijke zoektocht
• “In fact, there are – with the years – dozens of significant contributions by theorists from different
countries. As a result of this, there are several different interpretations, partly without common
denominators. Consequently, the concept of social pedagogy is largely a semantic mess.”
(Hämäläinen, 2012, p. 3)
o Een zeer groot en ambigu begrip, onduidelijk concept
o Er is veel werk over pedagogiek over verschillende landen heen
• “A multitude of traditions of social pedagogy having different philosophical starting
points and practical aims. Interpretations of the concept vary from country to country. At
large social pedagogy is understood as a multi-disciplinary field of knowledge linked first
of all to Education and Social Work” (Gustavsson et al., 2003, p. 7)
o Veel tradities van sociale pedagogiek die vanuit verschillende uitgangspunten vertrekken
o Alle landen geven er een andere invulling aan
o Wordt wel vaak gekoppeld aan onderwijs en pedagogiek
LOST IN TRANSLATION
• Onbekend concept
o “An important but widely misunderstood member of the social professions” (Lorenz,
2008, p. 625)
• Moeilijk concept in Anglo-Amerikaanse context
o Opvoeding als taak van het gezin
• Vaak ingevuld als ‘science of teaching and learning’ en ‘practice of teaching’
o Individueel, cognitief leren
BACK TO THE ROOTS – TERUGKEREN IN DE TIJD
• Sociale pedagogiek als één van de antwoorden op de sociale kwestie
o Vooral continentale traditie (Duitsland)
o De Sociale Kwestie = grote sociale problemen (armoede, slechte leef- en
werkomstandigheden) van de arbeidersklasse tijdens de 19e-eeuwse industrialisatie,
een gevolg van de Industriële Revolutie, die leidde tot sociale onrust en de opkomst van
arbeidersbewegingen en de eerste sociale wetgeving, zoals het verbod op kinderarbeid
en de invoering van vakbonden.
o Het was een periode waarin de samenleving worstelde met de enorme veranderingen
door industrialisatie, zoals de verhuizing naar steden, uitbuiting en ongelijke verdeling
van welvaart, wat de basis legde voor de moderne verzorgingsstaat.
• Oorsprong in 19de Eeuwse Industriële Revolutie
o SL verschuift geleidelijk aan van pre modern naar modern, van landbouw naar fabrieken
door industrialisatie, met alle gevolgen van dien..
▪ Lange werkuren, kindersterfte..
▪ Bezorgdheid vanuit de burgerij wegens opstanden en sociale orde wordt omver
geworpen
o Van ‘Gemeinschaft’ naar ‘Gesellschaft’ (Tönnies)
, ▪ Overgang van een SL waar iedereen iedereen kent, duidelijke samenhorigheid…
NAAR een rolverdeling tussen mensen die minder duidelijk is, mensen kennen
elkaar niet meer
▪ Één geheel vormen is iets waar we tegenwoordig meer moeten op inzetten
▪ Sociale cohesie is niet meer vanzelfsprekend, gebeurt niet meer automatisch →
naar een SL waar we daar echt op moeten inzetten, de hele SL verandert, maar
toch proberen dat de boel bijeen blijft
o Van ‘mechanische’ naar ‘organische’ solidariteit (Durkheim)
▪ Mechanische solidariteit: sociale cohesie in traditionele samenlevingen,
gebaseerd op de gelijkenis tussen individuen: dezelfde normen, waarden, religie
en taken, waardoor er een sterk collectief bewustzijn en verbondenheid is door
homogeniteit.
▪ Organische solidariteit: sociale samenhang in moderne, complexe
samenlevingen, gebaseerd op wederzijdse afhankelijkheid door arbeidsdeling
en specialisatie; in plaats van gemeenschappelijke overtuigingen (mechanische
solidariteit), zijn mensen hier verbonden omdat ze elkaar nodig hebben voor
goederen en diensten.
▪ Van verbondenheid als vanzelfsprekendheid naar verbondenheid als een te
organiseren pedagogisch project
o Zoektocht naar hoe sociale cohesie verzekerd kon blijven, zoektocht naar een SL die niet
uit elkaar valt
• Verbinding tussen opvoeding en vraag naar ideale samenleving
o Er wordt een link gelegd tussen opvoeding enerzijds en de ideale SL en mensen
meekrijgen in die richting, naar een SL zoals wij ze zien
GEÏNTRODUCEERD IN 1844 DOOR KARL MAGER (1810-1858)
Personen kunnen situeren in de tijd, maar geen specifieke jaartallen kennen
• Hij wordt gezien als de persoon die sociale pedagogiek heeft geïntroduceerd in 1844
• Reactie of kritiek op ‘Individualpädagogik’ (individuele pedagogiek)
o “to emphasize the societal aspects of educational processes” (Lorenz, 2008, p. 634)
o Niet enkel bezig zijn met de ontwikkeling van het kind als individu, maar ook met de
ruimere context van opvoeding
o Zijn kritiek: De mens moet ontwikkelen tot een lid van de ruimere gemeenschap
• Opvoeding heeft een sociale/maatschappelijke missie
o “Individualpädagogik is only concerned with the education of the human being as an
individual, while social pedagogy is concerned with the education of the human being as
a member of the community” (Depraetere & Vandenabeele, 2013, p. 7)
o Ontwikkelen als een lid van de ruimere gemeenschap en niet enkel als individu
INSPIRATIEBRON: JOHANN HEINRICH PESTALOZZI (1746-1827)
• Focus op maatschappelijk achtergestelde groepen
o Opvoeding en onderwijs moet voor iedereen toegankelijk zijn
• Holistische benadering: ‘head, heart, hands’
o Onderwijs en opvoeding moet gaan over
▪ Head: cognitieve vaardigheden
▪ Heart: moreel kompas en waarden en normen ontwikkelen
▪ Hands: lichaam betrekken, praktische vaardigheden
, • Spanning tussen individuele en maatschappelijke doelstellingen van opvoeding
o Autonomie, vrijheid en zelf-realisatie
o Ontwikkelen van verantwoordelijke en betrokken burgers die begaan zijn met het
algemeen belang
PAUL NATORP (1854-1924): ‘FOUNDING FATHER’
• Kritiek op toenmalige individuele benaderingen
o Vorming tot mens versus vorming tot burger
• Opvoeding is een sociale aangelegenheid (voor gezin en heel de SL, maatschappelijke opdracht
om bezig te zijn met opvoeding): opvoeding en gemeenschap kunnen niet zonder elkaar, ze
hebben elkaar nodig
o Oprechtheid, rechtvaardigheid,… leren door deelname aan het sociale leven
o “The subject of our science is therefore the social conditions of education and the
educational conditions of social life. And we view this not as two tasks, separable from
one another, but rather as one single one” (Frampton, 2022, p. 62)
▪ Geen twee individuele taken, maar wel 1 taak
• Drie omgevingen: gezin, school en de ‘vrije opvoeding’
o Je moet deelnemen aan het sociale leven
o Inzetten op vrije opvoeding, naast het gezin en naast de school
o Opvoeding nodig om je SL te kunnen beheren
HERMAN NOHL (1879-1960)
• Hij was belangrijk voor ontwikkeling van sociale pedagogiek als autonome discipline
• Iets toevoegen aan het idee van sociale pedagogiek = Meer kritische kijk: aandacht voor
maatschappelijke oorzaken van ongelijkheid
o Hoe komt het dat we niet allemaal dezelfde kansen hebben? Hoe kunnen we hier als
pedagogen oog voor hebben?
• Pedagogische interventies moeten historische, culturele, persoonlijke en maatschappelijke
context in rekening brengen
o Inzetten op die condities die maken dat er ongelijkheid is in de SL
o “social pedagogues should undertake specific social pedagogical actions but also
contribute to the transformation of the social conditions that affect the welfare of
participants” (Schugurensky & Silver, 2013, p. 5)
o Structurele oorzaken van ongelijkheid in het vizier houden en dit aanpakken
• Focus op ‘derde milieu’ in jeugdwerk en kwetsbare jongeren die meer kans hebben om uit de
boot te vallen in opvoeding en onderwijs
CARL MENNICKE (1887-1959)
• Hij was de eerste hoogleraar sociale pedagogiek
o 19e eeuwe sociale kwestie → Carl zei dat er sociaal pedagogische problemen zijn in de
SL bv. sociale cohesie, sociale verbondenheid… → hij heeft dit gethematiseerd en wees
op industrialisatie als oorzaak van het probleem
o Wijst op ontstaan van een sociaal-pedagogisch probleem door toenemende
individualisering als gevolg van industrialisering en urbanisering
• Invoeging van individuen in de gemeenschap verloopt niet langer vanzelf
• ‘Sociaal-pedagogische verlegenheid’ = onzekerheid of handelingsverlegenheid bij pedagogen
of de samenleving over hoe te handelen bij maatschappelijke integratieproblemen
