Handboek psychodiagnostiek - Kievit et al.
Hoofdstuk 1 - Theoretische achtergronden
Alledaagse en professionele hulp: Wanneer ouder problemen ervaren zoeken ze professionele hulp.
Professional gaat i.s.m. ouders en omgeving probleemoplossende hulpverlening starten. Dit gebeurd
via diagnostiek. Professional maakt gebruik van regulatieve cyclus: probleemstelling-diagnose-plan-
ingreep-evaluatie.
Start met vaak meerdere gesprekken en indien nodig instrumenten (interview, vragenlijst,
observatie). De informatie en observatie wordt in een theoretisch kader geplaatst om zo een
verklaring te geven van het ontstaan van het probleem ontstaanstheorie: welke problemen spelen
een rol, hoe spelen die op elkaar in, wat zijn mogelijke oorzaken. Vanuit daar kijken welke
behandeling het best aansluit voor bestaande problematiek behandeltheorie.
Theorie van het individuele geval: de ontstaanstheorie en de behandeltheorie samen.
Hulpverlener moet zich constant disciplineren: de hulpverlener reflecteert op persoonlijk,
methodisch en theoretisch gebied. En hulpverlener moet zich expliciteren: verantwoording
tegenover hulpvragers, collega’s, etc.
Psychodiagnostiek: gericht op het verwerven en verwerken van informatie met het oog op het
oplossen van problemen.
Vroeger werd te term diagnose gebruikt om iets te onderscheiden.
Assessment: het vaststellen of meten van de onderscheidende kenmerken van het individu en zijn of
haar situatie (is het meest basale begrip) en kan in alle fasen voorkomen.
Screening: een eerste analyse van de hulpvraag en onderzoek van de situatie die een globale
oordeelvorming mogelijk maakt.
Classificatie: het onderbrengen van algemene kenmerken bij een algemeen bekend (ziekte)beeld.
Diagnostiek: is het verkrijgen van een uniek, gedetailleerd en voldoende compleet klinisch beeld,
teneinde de problematiek van de individuele hulpvrager en zijn situatie te begrijpen met het oog op
advisering en probleemoplossing.
Product van diagnostiek is de diagnose: kort verhaal waarin de bevindingen worden geïntegreerd
in een gedetailleerde beschrijving van de problematiek, de situatie waarin deze bestaat, de
veronderstelling over de mogelijke oorzaken (ontstaanstheorie) en de mogelijke behandeling
(behandeltheorie).
Diagnostiek speelt de gehele behandeling een rol.
Klinische diagnostiek (volgens Kievit c.s.): een proces van informatieverwerving en verwerking
gericht op biopsychosociale problemen van een kind of jeugdige en zijn situatie, die aanleiding gaven
tot aanmelding voor hulpverlening, met het doel die problemen zodanig te begrijpen dat een advies
voor hulp gegeven kan worden.
Klinische range = een problematiek die buiten de normale variant valt en die niet voldoende binnen
het gezin opgevangen kan worden.
Biopsychosociaal= de multidisciplinaire en systeemgerichte visie.
De regulatieve cyclus
1. Probleemerkenning: er is een probleem, wat zijn de onderdelen van het probleem, en hoe
ernstig zijn de gevolgen. Kan de hulpverlener wat met het probleem en wat is de motivatie
van de hulpvrager.
2. Probleemdefiniëring: er wordt geformuleerd wat de samenhang is tussen de onderdelen van
het probleem: is de ontstaanstheorie. Op grond hiervan worden doelen opgesteld. Belangrijk
1
, doel is dat hulpvrager weer grip krijgt op eigen leven (herstel van zelfregulatie of
empowerment).
3. Bedenken en afwegen van handelingsmogelijkheden: brainstormen, creativiteit gebruiken,
theoretische kennis gebruiken, voor en nadelen afwegen.
4. Maken van een plan: afwegen van wat haalbaar is.
5. Uitvoeren van een plan: hierbij monitoren.
6. Evalueren van de effecten van de uitvoering van het plan
cyclus is gericht op verandering en overgang van de ene naar de andere fase is een beslismoment.
De empirische cyclus:
1. Observatie
2. Inductie
3. Deductie
4. Toetsing
5. Evaluatie
cyclus is gericht op het betrouwbaar en valide verwerven en verwerken van informatie met het
oog op het nemen van de beslissing die op dat moment aan de orde is.
Bij de regulatieve cyclus is het model om het proces van verandering en alle beslissing die daarin
worden genomen kritisch te volgen. Evaluatie fase dient om te kijken of de gewenste verandering is
bereikt. De beslissingen in de regulatieve cyclus zijn gebaseerd op feiten. Deze feiten dienen echter
wel betrouwbaar en valide in kaart gebracht te worden en daarvoor dient de empirische cyclus.
voor diagnostisch onderzoek is de regulatieve cyclus de overkoepelende methode met aan het
eind de vraag of de gewenste verandering is opgetreden. Binnen de regulatieve cyclus dienen op
diverse momenten de empirische cyclus doorlopen te worden met het oog op het betrouwbaar en
valide beschrijven van de werkelijkheid. Het evaluatiemoment van de empirische cyclus is of de
hypothese aanvaard of verworpen moet worden.
Methodische disciplinering: de formele, procesmatige kant van de diagnostiek
Theoretische disciplinering: de inhoud van de diagnostische informatie. Waarbij twee theoretische
pauzes worden ingelast: 1. Bij het formuleren van een ontstaanstheorie (fase 2, probleemdefiniëring)
2. Bij het formuleren van een behandelingstheorie (deels in fase 2 en deels in fase 3)
Om tot theorie in het individuele geval te komen wordt het probleem eerst onderzocht. Maar hoe
weet je wat de aandacht verdiend?
Hierin moet geselecteerd worden. Waarbij 2 hulpmiddelen zijn. 1. Inzicht dat er bij ieder probleem
sprake is van het biopsychosociaal schema (waarbij lichamelijke, psychische en sociale factoren een
rol kunnen spelen) 2. Steun door de vraag van de hulpvrager of de instelling waarin hij werkt.
Vervolgens wordt er na het verzamelen van gegevens de informatie met elkaar in verband gebracht.
Hierin kan theorie uit verschillende niveaus gebruikt worden. Er vindt de 1e theoretische pauzes
plaats met de vraag hoe is het probleem te verklaren?
Belangrijk om hierbij kritisch te zijn op het wetenschappelijk gehalte van de verklaringen (=evidence-
bases assessment).
Vervolgens vindt de tweede theoretische pauze plaats, met de vraagt met welke aanpak wordt het
doel het best bereikt en waarom is dit zo?
Ook hierbij wordt theorie gebruikt en men vraagt zich af welke aanpak is effectief gebleken
(= evidence-based practice).
Kennis kan ontstaan door:
- formele kennis: onderzoek dat voldoet aan wetenschappelijke criteria
- praktische kennis: kennis opgedaan uit ervaring.
2
Hoofdstuk 1 - Theoretische achtergronden
Alledaagse en professionele hulp: Wanneer ouder problemen ervaren zoeken ze professionele hulp.
Professional gaat i.s.m. ouders en omgeving probleemoplossende hulpverlening starten. Dit gebeurd
via diagnostiek. Professional maakt gebruik van regulatieve cyclus: probleemstelling-diagnose-plan-
ingreep-evaluatie.
Start met vaak meerdere gesprekken en indien nodig instrumenten (interview, vragenlijst,
observatie). De informatie en observatie wordt in een theoretisch kader geplaatst om zo een
verklaring te geven van het ontstaan van het probleem ontstaanstheorie: welke problemen spelen
een rol, hoe spelen die op elkaar in, wat zijn mogelijke oorzaken. Vanuit daar kijken welke
behandeling het best aansluit voor bestaande problematiek behandeltheorie.
Theorie van het individuele geval: de ontstaanstheorie en de behandeltheorie samen.
Hulpverlener moet zich constant disciplineren: de hulpverlener reflecteert op persoonlijk,
methodisch en theoretisch gebied. En hulpverlener moet zich expliciteren: verantwoording
tegenover hulpvragers, collega’s, etc.
Psychodiagnostiek: gericht op het verwerven en verwerken van informatie met het oog op het
oplossen van problemen.
Vroeger werd te term diagnose gebruikt om iets te onderscheiden.
Assessment: het vaststellen of meten van de onderscheidende kenmerken van het individu en zijn of
haar situatie (is het meest basale begrip) en kan in alle fasen voorkomen.
Screening: een eerste analyse van de hulpvraag en onderzoek van de situatie die een globale
oordeelvorming mogelijk maakt.
Classificatie: het onderbrengen van algemene kenmerken bij een algemeen bekend (ziekte)beeld.
Diagnostiek: is het verkrijgen van een uniek, gedetailleerd en voldoende compleet klinisch beeld,
teneinde de problematiek van de individuele hulpvrager en zijn situatie te begrijpen met het oog op
advisering en probleemoplossing.
Product van diagnostiek is de diagnose: kort verhaal waarin de bevindingen worden geïntegreerd
in een gedetailleerde beschrijving van de problematiek, de situatie waarin deze bestaat, de
veronderstelling over de mogelijke oorzaken (ontstaanstheorie) en de mogelijke behandeling
(behandeltheorie).
Diagnostiek speelt de gehele behandeling een rol.
Klinische diagnostiek (volgens Kievit c.s.): een proces van informatieverwerving en verwerking
gericht op biopsychosociale problemen van een kind of jeugdige en zijn situatie, die aanleiding gaven
tot aanmelding voor hulpverlening, met het doel die problemen zodanig te begrijpen dat een advies
voor hulp gegeven kan worden.
Klinische range = een problematiek die buiten de normale variant valt en die niet voldoende binnen
het gezin opgevangen kan worden.
Biopsychosociaal= de multidisciplinaire en systeemgerichte visie.
De regulatieve cyclus
1. Probleemerkenning: er is een probleem, wat zijn de onderdelen van het probleem, en hoe
ernstig zijn de gevolgen. Kan de hulpverlener wat met het probleem en wat is de motivatie
van de hulpvrager.
2. Probleemdefiniëring: er wordt geformuleerd wat de samenhang is tussen de onderdelen van
het probleem: is de ontstaanstheorie. Op grond hiervan worden doelen opgesteld. Belangrijk
1
, doel is dat hulpvrager weer grip krijgt op eigen leven (herstel van zelfregulatie of
empowerment).
3. Bedenken en afwegen van handelingsmogelijkheden: brainstormen, creativiteit gebruiken,
theoretische kennis gebruiken, voor en nadelen afwegen.
4. Maken van een plan: afwegen van wat haalbaar is.
5. Uitvoeren van een plan: hierbij monitoren.
6. Evalueren van de effecten van de uitvoering van het plan
cyclus is gericht op verandering en overgang van de ene naar de andere fase is een beslismoment.
De empirische cyclus:
1. Observatie
2. Inductie
3. Deductie
4. Toetsing
5. Evaluatie
cyclus is gericht op het betrouwbaar en valide verwerven en verwerken van informatie met het
oog op het nemen van de beslissing die op dat moment aan de orde is.
Bij de regulatieve cyclus is het model om het proces van verandering en alle beslissing die daarin
worden genomen kritisch te volgen. Evaluatie fase dient om te kijken of de gewenste verandering is
bereikt. De beslissingen in de regulatieve cyclus zijn gebaseerd op feiten. Deze feiten dienen echter
wel betrouwbaar en valide in kaart gebracht te worden en daarvoor dient de empirische cyclus.
voor diagnostisch onderzoek is de regulatieve cyclus de overkoepelende methode met aan het
eind de vraag of de gewenste verandering is opgetreden. Binnen de regulatieve cyclus dienen op
diverse momenten de empirische cyclus doorlopen te worden met het oog op het betrouwbaar en
valide beschrijven van de werkelijkheid. Het evaluatiemoment van de empirische cyclus is of de
hypothese aanvaard of verworpen moet worden.
Methodische disciplinering: de formele, procesmatige kant van de diagnostiek
Theoretische disciplinering: de inhoud van de diagnostische informatie. Waarbij twee theoretische
pauzes worden ingelast: 1. Bij het formuleren van een ontstaanstheorie (fase 2, probleemdefiniëring)
2. Bij het formuleren van een behandelingstheorie (deels in fase 2 en deels in fase 3)
Om tot theorie in het individuele geval te komen wordt het probleem eerst onderzocht. Maar hoe
weet je wat de aandacht verdiend?
Hierin moet geselecteerd worden. Waarbij 2 hulpmiddelen zijn. 1. Inzicht dat er bij ieder probleem
sprake is van het biopsychosociaal schema (waarbij lichamelijke, psychische en sociale factoren een
rol kunnen spelen) 2. Steun door de vraag van de hulpvrager of de instelling waarin hij werkt.
Vervolgens wordt er na het verzamelen van gegevens de informatie met elkaar in verband gebracht.
Hierin kan theorie uit verschillende niveaus gebruikt worden. Er vindt de 1e theoretische pauzes
plaats met de vraag hoe is het probleem te verklaren?
Belangrijk om hierbij kritisch te zijn op het wetenschappelijk gehalte van de verklaringen (=evidence-
bases assessment).
Vervolgens vindt de tweede theoretische pauze plaats, met de vraagt met welke aanpak wordt het
doel het best bereikt en waarom is dit zo?
Ook hierbij wordt theorie gebruikt en men vraagt zich af welke aanpak is effectief gebleken
(= evidence-based practice).
Kennis kan ontstaan door:
- formele kennis: onderzoek dat voldoet aan wetenschappelijke criteria
- praktische kennis: kennis opgedaan uit ervaring.
2
