ANTROPOLOGISCHE THEMA’S UIT DE
HEDENDAAGSE FILOSOFIE
HOOFDSTUK 1: WAT IS FILOSOFIE?
DRIE ASPECTEN: ATTITUDE, METHODOLOGIE, DOMEIN
Filosofie: de liefde voor de wijsheid of een verlangen om te weten
ATTITUDE
• Kritisch denken
• Filosofen stellen de dingen in vraag die andere mensen als vanzelfsprekend beschouwen
• René Descartes:
○ “Ons gezichtsvermogen bedriegt ons”
○ Als onze zingtuigen onbetrouwbaar zijn, is onze kennis dan ook
onbetrouwbaar? Kunnen we wel ergens zeker van zijn?
○ Het is niet onmogelijk dat ons denken voortdurend op een dwaalspoor wordt gezet door een God of een
kwaadaardig genie
• Kritiek is niet het einddoel van de filosofie
→ kritiek vervangt de bekritiseerde elementen door elementen die beter bestand zijn tegen kritiek
→ einddoel = antwoorden vinden op vragen
• Kan je filosofen onderscheiden van niet-filosofen op basis van hun kritische geest?
Nee, want wetenschap is ook kritisch.
METHODOLOGIE
Filosofen gebruiken veel methoden, maar geen daarvan is uniek voor de filosofie
• INTUÏTIES
○ 17e-18e eeuw:
▪ = kennis die op een onmiddellijke manier wordt verkregen
▪ Descartes: “intuïties zijn heldere en welonderscheiden ideeën” = ideeën die geen enkel redelijk
mens zou durven te betwijfelen
▪ Vanzelfsprekend
○ 20e eeuw
▪ Eerder negatieve betekenis
▪ = spontane overtuigingen die we in onze eigen geest aantreffen wanneer we over een bepaald
onderwerp beginnen te denken (gezond verstand)
▪ Gezond verstand is moeilijk te veranderen of op te geven, zelfs als er overtuigend
bewijsmateriaal is
○ Intuïties zijn erg variabel: tussen culturele groepen, tussen personen, binnen eenzelfde persoon van
tijdstip tot tijdstip en van context tot context
• CONCEPTUELE ANALYSE
○ = het ontrafelen en verbeteren van begrippen die we in het dagelijks leven gebruiken
bv: liefde, tijd, vrijheid…
○ Doel: bepalen waarover we precies spreken
○ Noodzakelijke en voldoende voorwaarden nodig (bv: Aan welke voorwaarden moet een toestand voldoen
om een ziekte te zijn?)
, • GEDACHTE-EXPERIMENTEN
○ Experiment dat volledig in de geest van de mens gebeurt
○ Brain-in-a-vat: onze hersenen bevinden zich op een andere planeet waar een wetenschapper ons brein
allerlei signalen geeft. Door die signalen krijgen wij (ons brein) de indruk dat we een goede grap horen of
dat we rondlopen op de oude markt. De hersenen beschikken niet over een manier om na te gaan of hun
gedachten en indrukken echt zijn. We kunnen dus ook niet echt weten of wij al dan niet hersenen in een
vat zijn of dat we echt bestaan.
○ Trolley problem: De remmen van een trein zijn kapot en hij rijdt recht op 5 mensen af. Jij bent in de
mogelijkheid om de schakelaar om te draaien waardoor de trein van spoor verandert en maar 1 persoon
aanrijdt. Zou je dit dan doen? Zou je ook 1 persoon opofferen als je deze eigenhandig van een brug moet
duwen om de trein te laten stoppen?
○ Deze experimenten kunnen niet in de echte wereld worden uitgevoerd, enkel in gedachten (onethisch)
DOMEIN
• Filosofische vragen zijn abstract en eigenaardig
Bv: "Wat is tijd?”
• Je weet wat je doet totdat je het in vraag stelt
○ Verhaal van de duizendpoot: hij kan perfect wandelen totdat je vraagt welke poot na welke komt en dan
kan hij niet meer wandelen.
• Half uniek; wetenschappers denken hier ook soms over na
Stelling: “Er is geen vooruitgang in de filosofie, wel in de wetenschappen.” = FOUT
• In wetenschappen ook niet veel vooruitgang
→ wetenschappelijke paradigma’s volgen elkaar op zonder echt op elkaar verder te bouwen
→ binnen een paradigma kan er wel vooruitgang zijn
• In filosofie is wel sprake van vooruitgang: veel wetenschappen zijn ontstaan uit de filosofie
• Filosofie heeft ‘negatieve’ vooruitgang: na 2 millennia hebben we nog altijd niet de juiste antwoorden op diepe,
fundamentele vragen, maar we weten wel wat de verkeerde antwoorden zijn
VIER DEELDOMEINEN
METAFYSICA
• = zijnsleer
• Wat betekent het dat iets bestaat?
• Bestudeert de aard en structuur van de wereld
LOGICA
• = redeneerkunde
• Wat zijn geldige redeneringen?
• Weerleggen van drogredenen
EPISTEMOLOGIE
• = kennisleer
• Wat is kennis?
• De aard, structuur en mogelijkheid van onze kennis
• Wat is de reikwijdte van onze kennis? Hoeveel kunnen we weten?
• Hoe verwerven we kennis?
• Bv: brain in a vat → in welke mate is het gerechtvaardigd om te geloven, dat wat we denken te weten, waar is
ETHIEK
• = zedenleer, moraalfilosofie
• Wat is goed of juist handelen?
• Normatieve universum = rechten, plichten, aanbevelingen, geboden en verboden
,EEN ZEER KORTE GESCHIEDENIS VAN DE WESTERSE FILOSOFIE
Natuurfilosofen = hebben een grote interesse in datgene wat de kosmos doet draaien. Ze zijn ervan overtuigd dat zowel
de levende als de levenloze natuur voortkomt uit één of andere oerstof.
Plato:
• Is er van overtuigd dat de zintuiglijke wereld te veranderlijk is om echte kennis te leveren
• De mogelijkheid van echte kennis spoort ons aan om te veronderstellen dat er naast deze wereld ook nog een
andere wereld moet bestaan = ideeënwereld
Aristoteles:
• Naturalist
• Niet eens met Plato
• Alles wat we nodig hebben, om de natuur te beschrijven en te verklaren, is aanwezig in de natuur zelf.
OUDHEID
Filosofie vs. Mythologie
• Mythologie: fenomenen (oorlogen, hagelbuien…) worden beschreven en verklaard met behulp van goddelijke
gebeurtenissen die de mens omwille van zijn beperkte vermogens moet aanvaarden, maar niet kan begrijpen
MIDDELEEUWEN
Filosofie vs. Religie
• Het uitklaren van allerlei begrippen, argumenten en theorieën hingen samen met het christelijk geloof
• Geloofsovertuigingen zijn niet het resultaat van observatie, experimenten en redeneerwerk, maar wel van
communicatie door het goddelijke = in strijd met de basisattitude van veel antieke en hedendaagse filosofen
(kritisch)
• Filosofie is niet tevreden met een antwoord dat gebaseerd is op de mening van een “autoriteit” (God)
MODERNE TIJD
Filosofie vs. Wetenschap
• Wetenschappelijke revolutie: nieuwe ideeën in fysica, astronomie en biologie → deden de filosofische
antwoorden uit de antieke oudheid en middeleeuwen teniet
• Sommigen: “filosofie eindigt waar de wetenschap begint”
2 bewegingen:
• Filosofische problemen oplossen met behulp van wetenschappelijke methoden
• Het ontstaan van nieuwe filosofische problemen
• Wetenschappers hebben vaak enkel oog voor de eerste beweging
• Sciëntisme = de overtuiging dat de methoden van de natuurwetenschappen de enige bron zijn van echte kennis
over eender welk onderwerp
BESLUIT
De vraag “Wat is filosofie?” heeft geen finaal antwoord.
De filosofie heeft zich sinds zijn ontstaan meerdere keren moeten heruitvinden.
Het is erg moeilijk om de unieke eigenheid van de filosofie te bepalen en haar kennisdomeinen af te bakenen.
, HOOFDSTUK 2: MECHANISERING EN DOELGERICHTHEID
Doelgerichtheid = ze vervullen een doel
Doelmatigheid = efficiëntie waarmee ze hun doel vervullen
= teleologie
DE MECHANISERING VAN HET WERELDBEELD
Antieke oudheid -middeleeuw
Wetenschappelijke revolutie
Moderne tijd
NATUURWETENSCHAPPEN ANTIEKE OUDHEID EN MIDDELEEUWEN:
• Vaak gebruik maken van doeloorzaken
• Doeloorzaak = oorzaak die tegelijkertijd ook het doel is (een oorzaak die in de toekomst ligt)
• Alle artefacten hebben doeloorzaken; ze vervullen een doel en dat is tegelijk de oorzaak van hun bestaan
bv: horloge
FILOSOFEN ANTIEKE OUDHEID EN MIDDELEEUWEN:
• Niet enkel artefacten, maar ook de levenloze en levende natuur verklaren met behulp van doeloorzaken
• Organismen worden ‘bezield’ om te verklaren waarom ze doen wat ze doen
WETENSCHAPPELIJKE SUCCES DOOR:
• Wiskunde methode gebruiken
• Wetenschappen slaagden erin de wereld te mechaniseren
= ze gebruiken geen doeloorzaken, enkel mechanische oorzaken
= wetenschappelijke revolutie
MECHANISERING
Traagheidswet Galileo Galilei
• Ieder lichaam blijft ofwel in rust, ofwel voortbeweegt met een gelijkmatige snelheid langs een rechte lijn.
• Iedere verandering is dus te wijten aan een kracht die van buitenaf inwerkt op het lichaam
• Er is geen bezieling nodig om voorwerpen te doen bewegen. Er is een mechanische oorzaak waardoor het
beweegt.
<-> antieke en middeleeuwse filosofen: lichaam kan niet bewegen als het niet wordt ‘bezield’
Descartes: “Het menselijk lichaam is een automaat - een machine die zich schijnbaar zelf in stand houdt en in beweging
houdt.”
<-> filosofen die beweren dat een levenskracht of bezieling de levende van de levenloze materie onderscheidt
Mechanische eend: maakte bewegingen en produceerde ook uitwerpselen als ze van voeding werd voorzien.
MAAR uitwerpselen werden niet uit de voeding gemaakt (zoals wetenschapper beweerde), het waren 2 aparte machines.
Kunnen automaten worden begrepen zonder te verwijzen naar doeloorzaken?
→ Want ze worden gemaakt met een welbepaald doel voor ogen = oorzaak van het bestaan
→ De werking van de machine kun je tot op zekere hoogte verklaren met behulp van mechanische oorzaken, maar het
bestaan ervan kan je enkel verklaren met behulp van doeloorzaken
Probleem: kunnen doeloorzaken volledig vermeden worden bij het spreken over het menselijk lichaam?
• Intuïtie: zorgt dat we de basisfuncties van organen weten (tussenwervelschijven = schokdemper; neus =
geursignalen)
• Wetenschappers: “hersengebieden dienen OM te spreken of OM bepaalde emoties te ervaren”
• Wetenschappers gebruiken dus nog steeds doeloorzaken
HEDENDAAGSE FILOSOFIE
HOOFDSTUK 1: WAT IS FILOSOFIE?
DRIE ASPECTEN: ATTITUDE, METHODOLOGIE, DOMEIN
Filosofie: de liefde voor de wijsheid of een verlangen om te weten
ATTITUDE
• Kritisch denken
• Filosofen stellen de dingen in vraag die andere mensen als vanzelfsprekend beschouwen
• René Descartes:
○ “Ons gezichtsvermogen bedriegt ons”
○ Als onze zingtuigen onbetrouwbaar zijn, is onze kennis dan ook
onbetrouwbaar? Kunnen we wel ergens zeker van zijn?
○ Het is niet onmogelijk dat ons denken voortdurend op een dwaalspoor wordt gezet door een God of een
kwaadaardig genie
• Kritiek is niet het einddoel van de filosofie
→ kritiek vervangt de bekritiseerde elementen door elementen die beter bestand zijn tegen kritiek
→ einddoel = antwoorden vinden op vragen
• Kan je filosofen onderscheiden van niet-filosofen op basis van hun kritische geest?
Nee, want wetenschap is ook kritisch.
METHODOLOGIE
Filosofen gebruiken veel methoden, maar geen daarvan is uniek voor de filosofie
• INTUÏTIES
○ 17e-18e eeuw:
▪ = kennis die op een onmiddellijke manier wordt verkregen
▪ Descartes: “intuïties zijn heldere en welonderscheiden ideeën” = ideeën die geen enkel redelijk
mens zou durven te betwijfelen
▪ Vanzelfsprekend
○ 20e eeuw
▪ Eerder negatieve betekenis
▪ = spontane overtuigingen die we in onze eigen geest aantreffen wanneer we over een bepaald
onderwerp beginnen te denken (gezond verstand)
▪ Gezond verstand is moeilijk te veranderen of op te geven, zelfs als er overtuigend
bewijsmateriaal is
○ Intuïties zijn erg variabel: tussen culturele groepen, tussen personen, binnen eenzelfde persoon van
tijdstip tot tijdstip en van context tot context
• CONCEPTUELE ANALYSE
○ = het ontrafelen en verbeteren van begrippen die we in het dagelijks leven gebruiken
bv: liefde, tijd, vrijheid…
○ Doel: bepalen waarover we precies spreken
○ Noodzakelijke en voldoende voorwaarden nodig (bv: Aan welke voorwaarden moet een toestand voldoen
om een ziekte te zijn?)
, • GEDACHTE-EXPERIMENTEN
○ Experiment dat volledig in de geest van de mens gebeurt
○ Brain-in-a-vat: onze hersenen bevinden zich op een andere planeet waar een wetenschapper ons brein
allerlei signalen geeft. Door die signalen krijgen wij (ons brein) de indruk dat we een goede grap horen of
dat we rondlopen op de oude markt. De hersenen beschikken niet over een manier om na te gaan of hun
gedachten en indrukken echt zijn. We kunnen dus ook niet echt weten of wij al dan niet hersenen in een
vat zijn of dat we echt bestaan.
○ Trolley problem: De remmen van een trein zijn kapot en hij rijdt recht op 5 mensen af. Jij bent in de
mogelijkheid om de schakelaar om te draaien waardoor de trein van spoor verandert en maar 1 persoon
aanrijdt. Zou je dit dan doen? Zou je ook 1 persoon opofferen als je deze eigenhandig van een brug moet
duwen om de trein te laten stoppen?
○ Deze experimenten kunnen niet in de echte wereld worden uitgevoerd, enkel in gedachten (onethisch)
DOMEIN
• Filosofische vragen zijn abstract en eigenaardig
Bv: "Wat is tijd?”
• Je weet wat je doet totdat je het in vraag stelt
○ Verhaal van de duizendpoot: hij kan perfect wandelen totdat je vraagt welke poot na welke komt en dan
kan hij niet meer wandelen.
• Half uniek; wetenschappers denken hier ook soms over na
Stelling: “Er is geen vooruitgang in de filosofie, wel in de wetenschappen.” = FOUT
• In wetenschappen ook niet veel vooruitgang
→ wetenschappelijke paradigma’s volgen elkaar op zonder echt op elkaar verder te bouwen
→ binnen een paradigma kan er wel vooruitgang zijn
• In filosofie is wel sprake van vooruitgang: veel wetenschappen zijn ontstaan uit de filosofie
• Filosofie heeft ‘negatieve’ vooruitgang: na 2 millennia hebben we nog altijd niet de juiste antwoorden op diepe,
fundamentele vragen, maar we weten wel wat de verkeerde antwoorden zijn
VIER DEELDOMEINEN
METAFYSICA
• = zijnsleer
• Wat betekent het dat iets bestaat?
• Bestudeert de aard en structuur van de wereld
LOGICA
• = redeneerkunde
• Wat zijn geldige redeneringen?
• Weerleggen van drogredenen
EPISTEMOLOGIE
• = kennisleer
• Wat is kennis?
• De aard, structuur en mogelijkheid van onze kennis
• Wat is de reikwijdte van onze kennis? Hoeveel kunnen we weten?
• Hoe verwerven we kennis?
• Bv: brain in a vat → in welke mate is het gerechtvaardigd om te geloven, dat wat we denken te weten, waar is
ETHIEK
• = zedenleer, moraalfilosofie
• Wat is goed of juist handelen?
• Normatieve universum = rechten, plichten, aanbevelingen, geboden en verboden
,EEN ZEER KORTE GESCHIEDENIS VAN DE WESTERSE FILOSOFIE
Natuurfilosofen = hebben een grote interesse in datgene wat de kosmos doet draaien. Ze zijn ervan overtuigd dat zowel
de levende als de levenloze natuur voortkomt uit één of andere oerstof.
Plato:
• Is er van overtuigd dat de zintuiglijke wereld te veranderlijk is om echte kennis te leveren
• De mogelijkheid van echte kennis spoort ons aan om te veronderstellen dat er naast deze wereld ook nog een
andere wereld moet bestaan = ideeënwereld
Aristoteles:
• Naturalist
• Niet eens met Plato
• Alles wat we nodig hebben, om de natuur te beschrijven en te verklaren, is aanwezig in de natuur zelf.
OUDHEID
Filosofie vs. Mythologie
• Mythologie: fenomenen (oorlogen, hagelbuien…) worden beschreven en verklaard met behulp van goddelijke
gebeurtenissen die de mens omwille van zijn beperkte vermogens moet aanvaarden, maar niet kan begrijpen
MIDDELEEUWEN
Filosofie vs. Religie
• Het uitklaren van allerlei begrippen, argumenten en theorieën hingen samen met het christelijk geloof
• Geloofsovertuigingen zijn niet het resultaat van observatie, experimenten en redeneerwerk, maar wel van
communicatie door het goddelijke = in strijd met de basisattitude van veel antieke en hedendaagse filosofen
(kritisch)
• Filosofie is niet tevreden met een antwoord dat gebaseerd is op de mening van een “autoriteit” (God)
MODERNE TIJD
Filosofie vs. Wetenschap
• Wetenschappelijke revolutie: nieuwe ideeën in fysica, astronomie en biologie → deden de filosofische
antwoorden uit de antieke oudheid en middeleeuwen teniet
• Sommigen: “filosofie eindigt waar de wetenschap begint”
2 bewegingen:
• Filosofische problemen oplossen met behulp van wetenschappelijke methoden
• Het ontstaan van nieuwe filosofische problemen
• Wetenschappers hebben vaak enkel oog voor de eerste beweging
• Sciëntisme = de overtuiging dat de methoden van de natuurwetenschappen de enige bron zijn van echte kennis
over eender welk onderwerp
BESLUIT
De vraag “Wat is filosofie?” heeft geen finaal antwoord.
De filosofie heeft zich sinds zijn ontstaan meerdere keren moeten heruitvinden.
Het is erg moeilijk om de unieke eigenheid van de filosofie te bepalen en haar kennisdomeinen af te bakenen.
, HOOFDSTUK 2: MECHANISERING EN DOELGERICHTHEID
Doelgerichtheid = ze vervullen een doel
Doelmatigheid = efficiëntie waarmee ze hun doel vervullen
= teleologie
DE MECHANISERING VAN HET WERELDBEELD
Antieke oudheid -middeleeuw
Wetenschappelijke revolutie
Moderne tijd
NATUURWETENSCHAPPEN ANTIEKE OUDHEID EN MIDDELEEUWEN:
• Vaak gebruik maken van doeloorzaken
• Doeloorzaak = oorzaak die tegelijkertijd ook het doel is (een oorzaak die in de toekomst ligt)
• Alle artefacten hebben doeloorzaken; ze vervullen een doel en dat is tegelijk de oorzaak van hun bestaan
bv: horloge
FILOSOFEN ANTIEKE OUDHEID EN MIDDELEEUWEN:
• Niet enkel artefacten, maar ook de levenloze en levende natuur verklaren met behulp van doeloorzaken
• Organismen worden ‘bezield’ om te verklaren waarom ze doen wat ze doen
WETENSCHAPPELIJKE SUCCES DOOR:
• Wiskunde methode gebruiken
• Wetenschappen slaagden erin de wereld te mechaniseren
= ze gebruiken geen doeloorzaken, enkel mechanische oorzaken
= wetenschappelijke revolutie
MECHANISERING
Traagheidswet Galileo Galilei
• Ieder lichaam blijft ofwel in rust, ofwel voortbeweegt met een gelijkmatige snelheid langs een rechte lijn.
• Iedere verandering is dus te wijten aan een kracht die van buitenaf inwerkt op het lichaam
• Er is geen bezieling nodig om voorwerpen te doen bewegen. Er is een mechanische oorzaak waardoor het
beweegt.
<-> antieke en middeleeuwse filosofen: lichaam kan niet bewegen als het niet wordt ‘bezield’
Descartes: “Het menselijk lichaam is een automaat - een machine die zich schijnbaar zelf in stand houdt en in beweging
houdt.”
<-> filosofen die beweren dat een levenskracht of bezieling de levende van de levenloze materie onderscheidt
Mechanische eend: maakte bewegingen en produceerde ook uitwerpselen als ze van voeding werd voorzien.
MAAR uitwerpselen werden niet uit de voeding gemaakt (zoals wetenschapper beweerde), het waren 2 aparte machines.
Kunnen automaten worden begrepen zonder te verwijzen naar doeloorzaken?
→ Want ze worden gemaakt met een welbepaald doel voor ogen = oorzaak van het bestaan
→ De werking van de machine kun je tot op zekere hoogte verklaren met behulp van mechanische oorzaken, maar het
bestaan ervan kan je enkel verklaren met behulp van doeloorzaken
Probleem: kunnen doeloorzaken volledig vermeden worden bij het spreken over het menselijk lichaam?
• Intuïtie: zorgt dat we de basisfuncties van organen weten (tussenwervelschijven = schokdemper; neus =
geursignalen)
• Wetenschappers: “hersengebieden dienen OM te spreken of OM bepaalde emoties te ervaren”
• Wetenschappers gebruiken dus nog steeds doeloorzaken
