Literatuur track J-GGZ
Inhoudsopgave
Literatuur track J-GGZ ................................................................................................................... 1
Week 1 ......................................................................................................................................... 2
Koster, I., Stams, GJ. & Kaldenbach, Y. (2018) Een IQ-test op je slechtste moment: is dat wel slim?. Kind
Adolesc Prakt. 17, 6–13. ................................................................................................................... 2
Totsika V, Liew A, Absoud M, Adnams C, Emerson E (2022). Mental health problems in children with
intellectual disability. Lancet Child Adolescent Health, 6, 432-444. .................................................... 6
Behandeling en interventies bij psychische problemen bij kinderen met een verstandelijke beperking .12
Zorgstandaard Psychische stoornissen en een laag IQ (2025) ............................................................18
Hoofdstuk 3 – Herkennen, Screenen en Afstemmen..................................................................... 23
Hoofdstuk 4 – Aanmelden en Verwijzen ....................................................................................... 26
Factsheet-lvb-ggz_2023-1_0.pdf......................................................................................................32
Week 2 ........................................................................................................................................ 34
Copeland et al. (2018). Associatie tussen blootstelling aan trauma in de kindertijd en psychiatrische en
functionele uitkomsten in de volwassenheid ....................................................................................34
Goodman, S.H. (2020). Intergenerationele Overdracht van Depressie ................................................40
Masten, A.S., Lucke, C.M., Nelson, K.M., Stallworthy, I.C. (2021). Resilience in Development and
Psychopathology: Multisystem Perspectives. Annu. Rev. Clin. Psychol, 17, 521–49.............................52
Uhlhaas, P. J., Davey, C. G., Mehta, U. M. J. (2023). Towards a youth mental health paradigm: a
perspective and roadmap. Molecular Psychiatry, 28(8), 3171-3181. ...................................................65
Uher, R., Pavlova, B., Radua, J., Provenzani, U.. (2023). Transdiagnostisch risico op psychische
stoornissen bij nakomelingen van ouders met een psychische stoornis: een meta-analyse van familie
high-risk en registratiestudies ..........................................................................................................72
Week 4 ........................................................................................................................................ 81
Harder, A.T., Knorth, E.J., & Kuiper, C. (2020). Uithuisgeplaatste jeugdigen: Sleutels tot succes in
behandeling en onderwijs. SWP. Interviews Carolina, interview Marlon en interview Thomas ..............81
Jongman, E. & Schaafsma, K. (2016[AH1] ). Gevoel is explosief materiaal: Ambulante behandeling van
jonge veelplegers. Den Haag: Xerox/OBT. Hoofdstuk 2 (blz. 12-26) .....................................................82
Simmons, M. B., Cartner, S., MacDonald, R., Whitson, S., Bailey, A., & Brown, E. (2023). The
electiveness of peer support from a person with lived experience of mental health challenges for young
people with anxiety and depression: a systematic review. BMC psychiatry, 23(1), 194. (18 blz) ...........83
1
,Week 1
Koster, I., Stams, GJ. & Kaldenbach, Y. (2018) Een IQ-test op je
slechtste moment: is dat wel slim?. Kind Adolesc Prakt. 17, 6–13.
Dilemma’s rond intelligentiediagnostiek in turbulente tijden
Context: wie gaat het over?
Doelgroep: jongeren die op last van de rechter in een gesloten residentiële instelling
(JeugdzorgPlus) worden geplaatst.
Deze jongeren kampen vaak met complexe, ernstige problemen:
• Gehechtheidsproblematiek
• Agressie
• Langdurig schoolverzuim
• Middelengebruik of verslaving
• Psychische stoornissen
• Traumatische ervaringen (zoals mishandeling, verwaarlozing of mensenhandel)
Jaarlijks worden ongeveer 1.400 jongeren in de JeugdzorgPlus opgenomen.
De behandeling duurt gemiddeld 6–12 maanden.
Intelligentie= het vermogen van een individu om doelgericht te handelen, rationeel te
denken en eKectief met de omgeving om te kunnen gaan.
• Met intelligentieonderzoek worden verschillende vaardigheden getest, waaronder
talige capaciteiten, ruimtelijk inzicht, (werk)geheugen en het leggen van verbanden.
Waarom wordt een IQ-test afgenomen?
• Om zicht te krijgen op de cognitieve capaciteiten van de jongere.
• Om de behandeling en begeleiding goed af te stemmen.
• Vaak gebeurt dit aan het begin van de behandeling, maar… dat brengt risico’s met
zich mee.
Het probleem: testen op een kwetsbaar moment
• Een IQ-test in een stressvolle, onveilige of instabiele periode kan leiden tot
onderschatting van de cognitieve vermogens.
• De test meet dan niet wat een jongere kan, maar hoe hij of zij functioneert onder
druk.
• De auteurs pleiten daarom voor zorgvuldige timing en interpretatie van
intelligentieonderzoek bij deze doelgroep.
2
,Voordelen en nadelen van vroeg testen
Voordelen Nadelen / Risico’s
Kan verklaren waarom bepaald gedrag Omstandigheden (stress, trauma,
ontstaat (bv. overvraging bij verbale vs. medicatie) kunnen tot
praktische vaardigheden). onderprestatie leiden.
• Geeft inzicht in cognitieve sterke en zwakke Kan jongeren benadelen als IQ te
kanten. laag wordt ingeschat → verkeerde
• Helpt overvraging of onderstimulering zorgindicatie.
voorkomen.
Maakt maatwerk in behandeling mogelijk.
Factoren die testprestaties negatief beïnvloeden
1. Psychopathologie
• Stoornissen zoals depressie, angst of ADHD verminderen concentratie, energie en
verwerkingssnelheid.
• Onderzoek (Keyes et al., 2017): jongeren met actuele psychische stoornissen scoren
significant lager op IQ-tests.
• Vooral externaliserende stoornissen (zoals gedragsproblemen) hebben een sterk
eKect.
• Symptomen zoals vermoeidheid, prikkelbaarheid of onrust maken de test minder
betrouwbaar.
• Het is daarmee waarschijnlijk dat jongeren in de JeugdzorgPlus onderpresteren
wanneer intelligentieonderzoek wordt uitgevoerd voordat de behandeling van hun
psychiatrische problemen is afgerond.
2. Traumaklachten
• Veel jongeren hebben chronische onveiligheid ervaren.
• Tijdens de test kan hypervigilantie optreden: alert zijn op gevaar i.p.v. focussen op
taken.
• De testsetting (dichte deur, onbekende volwassene, stilte) kan triggerend of
bedreigend zijn.
• Trauma beïnvloedt het stresssysteem (HPA-as), wat concentratie en geheugen
verlaagt.
• Meta-analyse (Malarbi et al., 2017): kinderen met PTSS scoren gemiddeld 13 IQ-
punten lager dan gezonde controlegroepen.
• Door traumabehandeling wordt deze verhoogde stressreactiviteit verminderd.
Wanneer de test niet kan worden uitgesteld, hebben jongeren om hun stress te
verlagen vaak extra ondersteuning van de onderzoeker en de nabijheid van een
vertrouwde volwassene nodig.
3. Faalangst
• Jongeren met een laag zelfbeeld of wantrouwen tegenover volwassenen zijn vaak
extra gespannen.
• Ze zeggen liever “ik weet het niet” dan een fout te maken.
• Angst verlaagt motivatie en testprestatie.
3
, 4. Middelengebruik
• Drugs en alcohol verminderen werkgeheugen, verwerkingssnelheid en aandacht.
• Herstel van cognitieve functies kan tot een jaar duren na abstinentie
• Jongeren verzwijgen soms recent gebruik uit angst voor consequenties, waardoor
testuitslagen misleidend kunnen zijn.
5. Medicatie
• Bepaalde medicijnen (zoals antipsychotica of antidepressiva) beïnvloeden alertheid
en concentratie.
• Wisselend gebruik of bijwerkingen (slaperigheid, traagheid, wazig zien) kunnen de
testresultaten vertekenen.
• Resultaten zijn betrouwbaarder na stabilisatie van medicatiegebruik.
6. Onderwijsachterstand
• Veel jongeren hebben door instabiliteit of uitval weinig onderwijs genoten.
• Hun lagere testscore weerspiegelt dan vooral onderbroken scholing, niet een lagere
intelligentie.
• Wanneer ze in de instelling weer onderwijs volgen, kunnen de scores later
aanzienlijk verbeteren.
Extra risico in de LVB-zorg (Box 2)
• Jongeren die tijdelijk slecht scoren (door stress of trauma) worden soms verwezen
naar LVB-zorg.
• Daar komen ze tot rust en blijken ze veel beter te functioneren (gemiddeld IQ).
• Toch blijven ze vastzitten in de LVB-zorg vanwege:
o De minimale hertestperiode (1 jaar).
o De moeilijkheid om overplaatsing te regelen.
• Dit leidt tot onderstimulering en verkeerde zorg — de lage IQ-score wordt als een
“brandmerk” gebruikt.
Tijdelijk karakter van IQ-scores
• IQ-scores weerspiegelen functioneren op dat moment, niet het vaste potentieel.
• Toch worden ze vaak permanent gebruikt voor beslissingen over school,
behandeling of woonplek.
• Een verschil van 10–15 punten door stress of klachten kan leiden tot:
o Onjuiste onderwijskundige adviezen
o Plaatsing in een te laag zorgniveau
o Beperkte toekomstmogelijkheden
IQ heeft dus geen absolute waarde, maar contextuele betekenis.
4
Inhoudsopgave
Literatuur track J-GGZ ................................................................................................................... 1
Week 1 ......................................................................................................................................... 2
Koster, I., Stams, GJ. & Kaldenbach, Y. (2018) Een IQ-test op je slechtste moment: is dat wel slim?. Kind
Adolesc Prakt. 17, 6–13. ................................................................................................................... 2
Totsika V, Liew A, Absoud M, Adnams C, Emerson E (2022). Mental health problems in children with
intellectual disability. Lancet Child Adolescent Health, 6, 432-444. .................................................... 6
Behandeling en interventies bij psychische problemen bij kinderen met een verstandelijke beperking .12
Zorgstandaard Psychische stoornissen en een laag IQ (2025) ............................................................18
Hoofdstuk 3 – Herkennen, Screenen en Afstemmen..................................................................... 23
Hoofdstuk 4 – Aanmelden en Verwijzen ....................................................................................... 26
Factsheet-lvb-ggz_2023-1_0.pdf......................................................................................................32
Week 2 ........................................................................................................................................ 34
Copeland et al. (2018). Associatie tussen blootstelling aan trauma in de kindertijd en psychiatrische en
functionele uitkomsten in de volwassenheid ....................................................................................34
Goodman, S.H. (2020). Intergenerationele Overdracht van Depressie ................................................40
Masten, A.S., Lucke, C.M., Nelson, K.M., Stallworthy, I.C. (2021). Resilience in Development and
Psychopathology: Multisystem Perspectives. Annu. Rev. Clin. Psychol, 17, 521–49.............................52
Uhlhaas, P. J., Davey, C. G., Mehta, U. M. J. (2023). Towards a youth mental health paradigm: a
perspective and roadmap. Molecular Psychiatry, 28(8), 3171-3181. ...................................................65
Uher, R., Pavlova, B., Radua, J., Provenzani, U.. (2023). Transdiagnostisch risico op psychische
stoornissen bij nakomelingen van ouders met een psychische stoornis: een meta-analyse van familie
high-risk en registratiestudies ..........................................................................................................72
Week 4 ........................................................................................................................................ 81
Harder, A.T., Knorth, E.J., & Kuiper, C. (2020). Uithuisgeplaatste jeugdigen: Sleutels tot succes in
behandeling en onderwijs. SWP. Interviews Carolina, interview Marlon en interview Thomas ..............81
Jongman, E. & Schaafsma, K. (2016[AH1] ). Gevoel is explosief materiaal: Ambulante behandeling van
jonge veelplegers. Den Haag: Xerox/OBT. Hoofdstuk 2 (blz. 12-26) .....................................................82
Simmons, M. B., Cartner, S., MacDonald, R., Whitson, S., Bailey, A., & Brown, E. (2023). The
electiveness of peer support from a person with lived experience of mental health challenges for young
people with anxiety and depression: a systematic review. BMC psychiatry, 23(1), 194. (18 blz) ...........83
1
,Week 1
Koster, I., Stams, GJ. & Kaldenbach, Y. (2018) Een IQ-test op je
slechtste moment: is dat wel slim?. Kind Adolesc Prakt. 17, 6–13.
Dilemma’s rond intelligentiediagnostiek in turbulente tijden
Context: wie gaat het over?
Doelgroep: jongeren die op last van de rechter in een gesloten residentiële instelling
(JeugdzorgPlus) worden geplaatst.
Deze jongeren kampen vaak met complexe, ernstige problemen:
• Gehechtheidsproblematiek
• Agressie
• Langdurig schoolverzuim
• Middelengebruik of verslaving
• Psychische stoornissen
• Traumatische ervaringen (zoals mishandeling, verwaarlozing of mensenhandel)
Jaarlijks worden ongeveer 1.400 jongeren in de JeugdzorgPlus opgenomen.
De behandeling duurt gemiddeld 6–12 maanden.
Intelligentie= het vermogen van een individu om doelgericht te handelen, rationeel te
denken en eKectief met de omgeving om te kunnen gaan.
• Met intelligentieonderzoek worden verschillende vaardigheden getest, waaronder
talige capaciteiten, ruimtelijk inzicht, (werk)geheugen en het leggen van verbanden.
Waarom wordt een IQ-test afgenomen?
• Om zicht te krijgen op de cognitieve capaciteiten van de jongere.
• Om de behandeling en begeleiding goed af te stemmen.
• Vaak gebeurt dit aan het begin van de behandeling, maar… dat brengt risico’s met
zich mee.
Het probleem: testen op een kwetsbaar moment
• Een IQ-test in een stressvolle, onveilige of instabiele periode kan leiden tot
onderschatting van de cognitieve vermogens.
• De test meet dan niet wat een jongere kan, maar hoe hij of zij functioneert onder
druk.
• De auteurs pleiten daarom voor zorgvuldige timing en interpretatie van
intelligentieonderzoek bij deze doelgroep.
2
,Voordelen en nadelen van vroeg testen
Voordelen Nadelen / Risico’s
Kan verklaren waarom bepaald gedrag Omstandigheden (stress, trauma,
ontstaat (bv. overvraging bij verbale vs. medicatie) kunnen tot
praktische vaardigheden). onderprestatie leiden.
• Geeft inzicht in cognitieve sterke en zwakke Kan jongeren benadelen als IQ te
kanten. laag wordt ingeschat → verkeerde
• Helpt overvraging of onderstimulering zorgindicatie.
voorkomen.
Maakt maatwerk in behandeling mogelijk.
Factoren die testprestaties negatief beïnvloeden
1. Psychopathologie
• Stoornissen zoals depressie, angst of ADHD verminderen concentratie, energie en
verwerkingssnelheid.
• Onderzoek (Keyes et al., 2017): jongeren met actuele psychische stoornissen scoren
significant lager op IQ-tests.
• Vooral externaliserende stoornissen (zoals gedragsproblemen) hebben een sterk
eKect.
• Symptomen zoals vermoeidheid, prikkelbaarheid of onrust maken de test minder
betrouwbaar.
• Het is daarmee waarschijnlijk dat jongeren in de JeugdzorgPlus onderpresteren
wanneer intelligentieonderzoek wordt uitgevoerd voordat de behandeling van hun
psychiatrische problemen is afgerond.
2. Traumaklachten
• Veel jongeren hebben chronische onveiligheid ervaren.
• Tijdens de test kan hypervigilantie optreden: alert zijn op gevaar i.p.v. focussen op
taken.
• De testsetting (dichte deur, onbekende volwassene, stilte) kan triggerend of
bedreigend zijn.
• Trauma beïnvloedt het stresssysteem (HPA-as), wat concentratie en geheugen
verlaagt.
• Meta-analyse (Malarbi et al., 2017): kinderen met PTSS scoren gemiddeld 13 IQ-
punten lager dan gezonde controlegroepen.
• Door traumabehandeling wordt deze verhoogde stressreactiviteit verminderd.
Wanneer de test niet kan worden uitgesteld, hebben jongeren om hun stress te
verlagen vaak extra ondersteuning van de onderzoeker en de nabijheid van een
vertrouwde volwassene nodig.
3. Faalangst
• Jongeren met een laag zelfbeeld of wantrouwen tegenover volwassenen zijn vaak
extra gespannen.
• Ze zeggen liever “ik weet het niet” dan een fout te maken.
• Angst verlaagt motivatie en testprestatie.
3
, 4. Middelengebruik
• Drugs en alcohol verminderen werkgeheugen, verwerkingssnelheid en aandacht.
• Herstel van cognitieve functies kan tot een jaar duren na abstinentie
• Jongeren verzwijgen soms recent gebruik uit angst voor consequenties, waardoor
testuitslagen misleidend kunnen zijn.
5. Medicatie
• Bepaalde medicijnen (zoals antipsychotica of antidepressiva) beïnvloeden alertheid
en concentratie.
• Wisselend gebruik of bijwerkingen (slaperigheid, traagheid, wazig zien) kunnen de
testresultaten vertekenen.
• Resultaten zijn betrouwbaarder na stabilisatie van medicatiegebruik.
6. Onderwijsachterstand
• Veel jongeren hebben door instabiliteit of uitval weinig onderwijs genoten.
• Hun lagere testscore weerspiegelt dan vooral onderbroken scholing, niet een lagere
intelligentie.
• Wanneer ze in de instelling weer onderwijs volgen, kunnen de scores later
aanzienlijk verbeteren.
Extra risico in de LVB-zorg (Box 2)
• Jongeren die tijdelijk slecht scoren (door stress of trauma) worden soms verwezen
naar LVB-zorg.
• Daar komen ze tot rust en blijken ze veel beter te functioneren (gemiddeld IQ).
• Toch blijven ze vastzitten in de LVB-zorg vanwege:
o De minimale hertestperiode (1 jaar).
o De moeilijkheid om overplaatsing te regelen.
• Dit leidt tot onderstimulering en verkeerde zorg — de lage IQ-score wordt als een
“brandmerk” gebruikt.
Tijdelijk karakter van IQ-scores
• IQ-scores weerspiegelen functioneren op dat moment, niet het vaste potentieel.
• Toch worden ze vaak permanent gebruikt voor beslissingen over school,
behandeling of woonplek.
• Een verschil van 10–15 punten door stress of klachten kan leiden tot:
o Onjuiste onderwijskundige adviezen
o Plaatsing in een te laag zorgniveau
o Beperkte toekomstmogelijkheden
IQ heeft dus geen absolute waarde, maar contextuele betekenis.
4
