Hoorcollege 1 & 2 - Klinische Psychologie, Referentiekaders en
Angststoornissen
Wat is klinische psychologie?
• houdt zich bezig met het ontstaan, diagnostiek en behandeling van psychische
stoornissen
• Afwijkingen in 3G’s (gedachten, gevoelens, gedragingen) kunnen alleen worden verklaard
tegen de achtergrond van normale processen.`
• Gedrag dat afwijkt van de norm dat betrekking heeft op verschillende aspecten van het
functioneren:
o Individuele persoon (bijvoorbeeld excessief drinken, dwanggedachten of extreme
angsten).
o Relatie met andere mensen (overbezorgd, extreem agressief of extreem
teruggetrokken).
• Factoren die bepalen of gedrag als pathologisch wordt beschouwd (Seligman et al.,
2001):
o Persoonlijk lijden, (dis)functionaliteit van het gedrag, irrationeel en onbegrijpelijk
gedrag, onvoorspelbaarheid en controleverlies, opvallend en onconventioneel
gedrag, gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt, overtreden
van morele normen
Definitie psychische stoornis volgens DSM-5-TR
• Een syndroom gekenmerkt door klinisch significante symptomen op het gebied van
cognitieve functies, de affectieve of conatieve functies van een persoon, dat een uiting is
van een disfunctie in de psychosociale, biologische of ontwikkelingsprocessen die ten
grondslag liggen aan het psychische functioneren.’
• Uitsluitende omstandigheden:
1. Te verwachten en cultureel aanvaardbare reacties.
2. Deviant gedrag dat voortvloeit uit het behoren tot een politieke, religieuze of seksuele
minderheid.
Normaal en abnormaal – waar ligt de grens?
1. Statistisch model
o Menselijke eigenschappen zijn min of meer normaal verdeeld in de algemene
bevolking; er is sprake van abnormaliteit bij extreem lage of hoge scores op deze
eigenschappen
o Kritiek op statistisch model:
o Grens tussen ‘normaal’ en ‘abnormaal’ is arbitrair (waar exact ligt grens?).
o Specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn (uitzonderlijke dx hebben
geen normaal verdeling).
o Onduidelijk of er sprake is van individueel lijden
,2. Medisch of ziektemodel
o Psychische stoornissen zijn vergelijkbaar met somatische ziekten en het best te
verhelpen door de onderliggende somatogene of psychogene mechanismen te
bestrijden.
o Kritiek op medisch model:
o Bij veel psychische stoornissen geen onderliggend mechanisme aangetoond
o Term als ziekte werkt labeling en stigmatisering in de hand.
o Patiënt heeft passieve rol
3. Leer- of onderwijsmodel
o Stoornissen zijn ontstaan door verkeerd gelopen leerprocessen waardoor
vaardigheidstekorten zijn ontstaan
o Voordelen:
o Het is minder stigmatiserend.
o Het doet meer recht aan eigen verantwoordelijkheid van mensen met een
persoonlijk probleem (demarcatie of afgrenzing voor ‘ziekte’).
o Het doet meer recht aan hetgeen plaatsvindt bij psychologische
hulpverlening.
• Continuüm tussen psychische gezondheid en psychische problemen, aansluitend bij het
statistisch model. Een duidelijke grens is er niet.
• Problemen kunnen verschuiven op het continuüm van mild naar ernstig en van soms
naar vaak (ernst/duur bepalen behoefte zorg).
• Bij het medisch model is de verhouding hulpverlener en cliënt autoritair, bij het leer- of
onderwijsmodel zijn hulpverlener en cliënt meer gelijkwaardig.
• In de praktijk wordt voortgebouwd op een gelijkwaardige relatie (en competenties).
Belang van shared/gedeelde besluitvorming
,Wetenschap en praktijk
• Inductie = Uit waarnemingen van de realiteit wordt een theorie opgesteld. Op basis van
de theorie worden voorspellingen gedaan die getoetst worden aan de werkelijkheid.
• Inductieprobleem: Om vast te stellen of een theorie juist is moet iedereen over wie de
theorie een uitspraak doet geobserveerd worden; dat is praktisch onmogelijk
• Deductie =
o Aannemelijk maken van aannames door voorspellingen (hypothesen) uit een
algemene theorie af te leiden en te toetsen.
o Als de voorspelling uitkomt kan de theorie voorlopig geaccepteerd maar niet als waar
beschouwd worden. Als de voorspelling niet uitkomt, is er zekerheid dat de theorie
niet klopt.
• Theorie met onbewijsbare aannamen is nodig als leidraad. Theorieën worden
bijgeslepen tot er consensus over bereikt is.
• Dat resulteert in een paradigma of onderzoeksprogramma: een verzameling aan
basisprincipes, theorieën, methoden en technieken.
Referentiekaders
• De verschillende referentiekaders (leertheoretisch, cognitief, humanistisch, en systeem)
van psychopathologie zijn paradigma’s
• Benaderingen spiegelen zich in meer of mindere mate aan de natuurwetenschappen:
o Determinisme is de aanname dat alles in de wereld bepaald wordt door een blinde
werking van causale mechanismen. Basisaanpak van natuurwetenschappen.
o Oorzakelijke mechanismen verklaren waarom iemand gedrag vertoont zonder dat te
willen of bedoelen: tekort aan serotonine determineert depressie.
o Reductionisme is de aanname dat verklaringen voor fenomenen herleidbaar zijn tot
onderliggende niveaus.
• Determinisme en reductionisme hoeven niet samen op te treden, maar gaan goed
samen
Referentiekaders die zich spiegelen aan natuurwetenschappen:
1. Leertheoretische benadering
o Deterministisch en reductionistisch
o Associatievorming tussen neutrale (VP) en betekenisvolle prikkels (OP) kunnen
leiden tot probleemgedrag of klachten (VR). Basis van Klassieke conditionering.
o Herhaaldelijk optreden van omgevingsfactoren is de oorzaak van gedrag (de wet van
het effect). Basis van Operante conditionering.
o Verstoringen in gedrag worden verholpen door disfunctioneel gedrag uit te doven
(extinctie/exposure) en ‘gezonder’ gedrag aan te leren (vaardigheidstraining)
2. Cognitieve benadering:
o Deterministisch, maar minder reductionistisch
o Selectie en verwerking van informatie op basis van verwachtingen en mentale
inhouden of schema’s zijn de oorzaken van gedrag (functioneren als een zeef en
als een interpretatieraamwerk)
, o Verstoringen in gedrag worden verholpen door correctie van schema’s die
vertekening van informatieverwerking bepalen (aandachtsbias, selectieve
interpretatie, geheugenbias).
Referentiekaders met hermeneutische methode
1. Humanistische benadering:
o Niet deterministisch maar wel hermeneutisch (empathisch begrijpen)
o Unieke, subjectieve en bewuste ervaringswereld en intenties is de oorzaak van
gedrag en wordt op invoelende wijze benaderd. Zelfactualisatie gericht op de
toekomst wordt ondersteund (authentieke zelfverwezenlijking).
o De therapeut is congruent en toont empathie en onvoorwaardelijke positieve
waardering zodoende de cliënt de eigen belevingswereld te laten ontdekken en
accepteren
o Emotiegerichte therapie
2. Systeembenadering:
o Deterministisch én hermeneutisch
o Objectief aanwijsbare factoren van het systeem waar de mens een onderdeel
van uitmaakt zijn de oorzaak van gedrag en dat wordt op invoelende wijze
benaderd.
o Holisme: de mens is een onderdeel van een groter geheel. Verstoringen worden
verholpen door het functioneren van het systeem te verbeteren.
o Meerzijdige partijdigheid en Narratieve therapie (‘probleemverzadigd’ verhaal
ombuigen)
Welk referentiekader kiezen?
• Keuze voor benadering hangt af van effectstudies waarin randomized controlled trials
(RCT) gebruikt worden:
o Cliënten worden gerandomiseerd toegewezen aan therapeutische interventie
of controlegroep; externe factoren worden zoveel mogelijk uitgesloten of
onder controle gehouden. Effect wordt vastgesteld door verloop van klachten
in beide groepen te vergelijken.
o Vooral geschikt voor kortdurende behandelingen en eenvoudige symptomen.
o Over effecten van langdurige behandelingen, effecten op de lange termijn en
complexe problematiek is minder bekend.
o Effecten van humanistische therapie mogelijk onderschat.
• RCT heeft ook methodologische beperkingen waardoor effecten positiever zijn dan in
werkelijkheid en moeilijk te repliceren.
Evidence-based practice als leidraad voor scientist-practioner
• In de evidence-based practice maakt therapeut gebruik van drie pijlers:
1. Het best beschikbare bewijs bij beslissingen over de behandeling gebaseerd op de
laatste stand van de wetenschap
2. Expertise en ervaring van de therapeut en
Angststoornissen
Wat is klinische psychologie?
• houdt zich bezig met het ontstaan, diagnostiek en behandeling van psychische
stoornissen
• Afwijkingen in 3G’s (gedachten, gevoelens, gedragingen) kunnen alleen worden verklaard
tegen de achtergrond van normale processen.`
• Gedrag dat afwijkt van de norm dat betrekking heeft op verschillende aspecten van het
functioneren:
o Individuele persoon (bijvoorbeeld excessief drinken, dwanggedachten of extreme
angsten).
o Relatie met andere mensen (overbezorgd, extreem agressief of extreem
teruggetrokken).
• Factoren die bepalen of gedrag als pathologisch wordt beschouwd (Seligman et al.,
2001):
o Persoonlijk lijden, (dis)functionaliteit van het gedrag, irrationeel en onbegrijpelijk
gedrag, onvoorspelbaarheid en controleverlies, opvallend en onconventioneel
gedrag, gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt, overtreden
van morele normen
Definitie psychische stoornis volgens DSM-5-TR
• Een syndroom gekenmerkt door klinisch significante symptomen op het gebied van
cognitieve functies, de affectieve of conatieve functies van een persoon, dat een uiting is
van een disfunctie in de psychosociale, biologische of ontwikkelingsprocessen die ten
grondslag liggen aan het psychische functioneren.’
• Uitsluitende omstandigheden:
1. Te verwachten en cultureel aanvaardbare reacties.
2. Deviant gedrag dat voortvloeit uit het behoren tot een politieke, religieuze of seksuele
minderheid.
Normaal en abnormaal – waar ligt de grens?
1. Statistisch model
o Menselijke eigenschappen zijn min of meer normaal verdeeld in de algemene
bevolking; er is sprake van abnormaliteit bij extreem lage of hoge scores op deze
eigenschappen
o Kritiek op statistisch model:
o Grens tussen ‘normaal’ en ‘abnormaal’ is arbitrair (waar exact ligt grens?).
o Specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn (uitzonderlijke dx hebben
geen normaal verdeling).
o Onduidelijk of er sprake is van individueel lijden
,2. Medisch of ziektemodel
o Psychische stoornissen zijn vergelijkbaar met somatische ziekten en het best te
verhelpen door de onderliggende somatogene of psychogene mechanismen te
bestrijden.
o Kritiek op medisch model:
o Bij veel psychische stoornissen geen onderliggend mechanisme aangetoond
o Term als ziekte werkt labeling en stigmatisering in de hand.
o Patiënt heeft passieve rol
3. Leer- of onderwijsmodel
o Stoornissen zijn ontstaan door verkeerd gelopen leerprocessen waardoor
vaardigheidstekorten zijn ontstaan
o Voordelen:
o Het is minder stigmatiserend.
o Het doet meer recht aan eigen verantwoordelijkheid van mensen met een
persoonlijk probleem (demarcatie of afgrenzing voor ‘ziekte’).
o Het doet meer recht aan hetgeen plaatsvindt bij psychologische
hulpverlening.
• Continuüm tussen psychische gezondheid en psychische problemen, aansluitend bij het
statistisch model. Een duidelijke grens is er niet.
• Problemen kunnen verschuiven op het continuüm van mild naar ernstig en van soms
naar vaak (ernst/duur bepalen behoefte zorg).
• Bij het medisch model is de verhouding hulpverlener en cliënt autoritair, bij het leer- of
onderwijsmodel zijn hulpverlener en cliënt meer gelijkwaardig.
• In de praktijk wordt voortgebouwd op een gelijkwaardige relatie (en competenties).
Belang van shared/gedeelde besluitvorming
,Wetenschap en praktijk
• Inductie = Uit waarnemingen van de realiteit wordt een theorie opgesteld. Op basis van
de theorie worden voorspellingen gedaan die getoetst worden aan de werkelijkheid.
• Inductieprobleem: Om vast te stellen of een theorie juist is moet iedereen over wie de
theorie een uitspraak doet geobserveerd worden; dat is praktisch onmogelijk
• Deductie =
o Aannemelijk maken van aannames door voorspellingen (hypothesen) uit een
algemene theorie af te leiden en te toetsen.
o Als de voorspelling uitkomt kan de theorie voorlopig geaccepteerd maar niet als waar
beschouwd worden. Als de voorspelling niet uitkomt, is er zekerheid dat de theorie
niet klopt.
• Theorie met onbewijsbare aannamen is nodig als leidraad. Theorieën worden
bijgeslepen tot er consensus over bereikt is.
• Dat resulteert in een paradigma of onderzoeksprogramma: een verzameling aan
basisprincipes, theorieën, methoden en technieken.
Referentiekaders
• De verschillende referentiekaders (leertheoretisch, cognitief, humanistisch, en systeem)
van psychopathologie zijn paradigma’s
• Benaderingen spiegelen zich in meer of mindere mate aan de natuurwetenschappen:
o Determinisme is de aanname dat alles in de wereld bepaald wordt door een blinde
werking van causale mechanismen. Basisaanpak van natuurwetenschappen.
o Oorzakelijke mechanismen verklaren waarom iemand gedrag vertoont zonder dat te
willen of bedoelen: tekort aan serotonine determineert depressie.
o Reductionisme is de aanname dat verklaringen voor fenomenen herleidbaar zijn tot
onderliggende niveaus.
• Determinisme en reductionisme hoeven niet samen op te treden, maar gaan goed
samen
Referentiekaders die zich spiegelen aan natuurwetenschappen:
1. Leertheoretische benadering
o Deterministisch en reductionistisch
o Associatievorming tussen neutrale (VP) en betekenisvolle prikkels (OP) kunnen
leiden tot probleemgedrag of klachten (VR). Basis van Klassieke conditionering.
o Herhaaldelijk optreden van omgevingsfactoren is de oorzaak van gedrag (de wet van
het effect). Basis van Operante conditionering.
o Verstoringen in gedrag worden verholpen door disfunctioneel gedrag uit te doven
(extinctie/exposure) en ‘gezonder’ gedrag aan te leren (vaardigheidstraining)
2. Cognitieve benadering:
o Deterministisch, maar minder reductionistisch
o Selectie en verwerking van informatie op basis van verwachtingen en mentale
inhouden of schema’s zijn de oorzaken van gedrag (functioneren als een zeef en
als een interpretatieraamwerk)
, o Verstoringen in gedrag worden verholpen door correctie van schema’s die
vertekening van informatieverwerking bepalen (aandachtsbias, selectieve
interpretatie, geheugenbias).
Referentiekaders met hermeneutische methode
1. Humanistische benadering:
o Niet deterministisch maar wel hermeneutisch (empathisch begrijpen)
o Unieke, subjectieve en bewuste ervaringswereld en intenties is de oorzaak van
gedrag en wordt op invoelende wijze benaderd. Zelfactualisatie gericht op de
toekomst wordt ondersteund (authentieke zelfverwezenlijking).
o De therapeut is congruent en toont empathie en onvoorwaardelijke positieve
waardering zodoende de cliënt de eigen belevingswereld te laten ontdekken en
accepteren
o Emotiegerichte therapie
2. Systeembenadering:
o Deterministisch én hermeneutisch
o Objectief aanwijsbare factoren van het systeem waar de mens een onderdeel
van uitmaakt zijn de oorzaak van gedrag en dat wordt op invoelende wijze
benaderd.
o Holisme: de mens is een onderdeel van een groter geheel. Verstoringen worden
verholpen door het functioneren van het systeem te verbeteren.
o Meerzijdige partijdigheid en Narratieve therapie (‘probleemverzadigd’ verhaal
ombuigen)
Welk referentiekader kiezen?
• Keuze voor benadering hangt af van effectstudies waarin randomized controlled trials
(RCT) gebruikt worden:
o Cliënten worden gerandomiseerd toegewezen aan therapeutische interventie
of controlegroep; externe factoren worden zoveel mogelijk uitgesloten of
onder controle gehouden. Effect wordt vastgesteld door verloop van klachten
in beide groepen te vergelijken.
o Vooral geschikt voor kortdurende behandelingen en eenvoudige symptomen.
o Over effecten van langdurige behandelingen, effecten op de lange termijn en
complexe problematiek is minder bekend.
o Effecten van humanistische therapie mogelijk onderschat.
• RCT heeft ook methodologische beperkingen waardoor effecten positiever zijn dan in
werkelijkheid en moeilijk te repliceren.
Evidence-based practice als leidraad voor scientist-practioner
• In de evidence-based practice maakt therapeut gebruik van drie pijlers:
1. Het best beschikbare bewijs bij beslissingen over de behandeling gebaseerd op de
laatste stand van de wetenschap
2. Expertise en ervaring van de therapeut en
