College 1: Hoe Christelijk is de Vroegchristelijke kunst?
Rome
• Er waren ontzettend veel reisbewegingen in de Middeleeuwen, ze deden er
alleen langer over, zoals handelaars, machthebbers, legioenen, pelgrimages
(naar bijv. het graf van Petrus in Rome --> druk op de weg)
• Begraven wordt buiten de stad gedaan, vanwege hygiëne, dus langs de
wegen lagen allemaal graven, het is ook belangrijk dat je de doden blijft
vereren --> erg serieus nemen --> omringd blijven door de doden. Zodra ze
een beetje geld hebben, worden er beeldhouwwerken aan die graven
toegevoegd (vaak met teksten als: wees gegroet reiziger). Er ontstond dus
een heel dodenrijk langs de wegen. Het herdenken van de doden ook erg
belangrijk, bijvoorbeeld op de sterfdag (bepaalde rituelen).
• Alles wat straks belangrijker wordt in de Middeleeuwen ontstaat dus hier al
• Alle wegen leiden naar Rome o Eind 1e eeuw --> catacomben
o Grond van tufsteen daar dus daar kon je makkelijk ingraven
o De graven van hierboven waren nogal duur, dus andere manieren
gevonden zoals de catacomben
o In de gangen zijn nissen aangebracht, daar werden ze ingelegd en
dan werd het dichtgemetseld --> vaak nog een bordje met een tekst,
tekening of een naam
o Voor de rijkere mensen werden er helemaal kunstwerken
aangebracht, of speciale boogconstructies --> enorme grafcultuur -->
hele programma's opgezet
o Belangrijk: een catacombe was geen schuilplek voor vervolgde eerste
Christenen --> dit dacht men later toen ze de catacomben ontdekten
--> dit verhaal wordt nog steeds verspreid, terwijl het niet waar is!
• Aanname 1: Christenen vierden diensten in de Catacomben
▪ Is gebaseerd op de schilderingen die men tegenkwam, zoals gedekte
tafels met eten --> denken dus dat ze het laatste avondmaal daar
vereren, maar er zitten te weinig mensen aan de tafel voor een echt
laatste avondmaal (eucharistieviering, erg belangrijk --> zorgde voor
heel veel kunst, wordt altijd wel ergens afgebeeld zoals op altaren
maar ook bij eetruimtes)
▪ ze kwamen er achter dat het een agapenmaaltijd --> je gedenkt een
groep, zoals je vriendengroep bij elkaar halen omdat je zo blij met ze
bent en daarom met z'n allen gaat eten
▪ Door het lijkvocht werd het ook super vochtig daar en de gangetjes
waren super nauw --> dus het was helemaal geen comfortabele plek
om met een groep naartoe te gaan en daar te gaan eten
• Aanname 2: Christenen verscholen zich in de catacomben vanwege
voortdurende christenvervolgingen
▪ Mensen hadden behoefte aan heiligen die zichzelf opofferde voor
het geloof, maar het is niet eens zeker of die echt hebben bestaan
▪ Het verhaal van keizer Nero: hij zou in het Colosseum christen
vervolgen en hij zou dat geweldig hebben gevonden --> dit soort
verhalen worden vaak uitvergroot bijvoorbeeld nu in films over Nero
▪ Onderzoek heeft getoond dat Nero eigenlijk helemaal niet eens zo
gek was
, ▪ In 4 eeuwen tijd zijn er maar 3 keizers geweest die deden aan
Christenvervolging, dus er was eigenlijk een hele lange tijd waarin de
christenen gewoon vrij rustig konden leven
▪ Die tijd was sowieso al erg wreed --> zo werden er bijvoorbeeld
borden gemaakt waarop een persoon vastgebonden zit aan een paal
met een leeuw erbij
• Aanname 3: Christenen moesten wel in catacomben samenkomen want ze
hadden geen kerken
▪ Keizer Constantijn in 312 aan de macht --> hij was ook erg
geïnteresseerd in het Christendom
▪ Hij geeft heel veel geld aan kerkenbouw
▪ 380 --> Christendom staatsgodsdienst ipv de goden die destijds nog
werden vereerd
▪ Er waren wel al kerken, maar die waren nog erg klein --> dus werden
vieringen vaak gehouden bij mensen thuis (huiskerken bestonden al
voor Constantijn)
▪ De huizen worden te klein dus worden deze verbouwd --> de eerste
kerken
• Aanname 4: alle schilderingen die we in catacomben aantreffen zijn voor
Christenen gemaakt en moeten daarom christelijk geïnterpreteerd worden
▪ Nu dat het Christendom een staatsgodsdienst is --> besluit de Paus
dat het er ook zo op ingericht moet worden, dus niet alleen kerken
maar alles erop en eraan
▪ De eerste Christelijke schilderingen waren al voor keizer Constantijn
• Conclusie: Catacomben dienden voor begraven, niet voor geheime
bijeenkomsten, of als schuilplaats van vervolgde christenen
• Onderzoek naar catacomben o Antonio Bosio (1575/1629)
• Iedereen ging op pad naar die catacomben na het lezen van het boek van
Bosio en maakten daarmee enorm veel kapot
o Echt onderzoek naar catacomben komt pas op gang in de 19e eeuw
o Giovanni Battista de Rossi (1822-1894) --> was erg geïnteresseerd in de catacomben -
-> vindt een steen van een paus (Cornelius) --> ontzettend groot nieuws o
Komt een groot boek waarin al deze catacomben in worden beschreven --> was
bedoeld voor hele rijke mensen
• De paus heeft dit hele onderzoek betaald en toegelaten dat er gegraven
mocht worden --> alles wat hij tegenkomt, krijgt een christelijk tintje
• Zoals eerder benoemd werden er vaak tekeningen aangebracht op de
dichtgemetselde nissen
• Alle tekeningen daar gaan over een nieuw leven, zoals het verhaal van noach
gaat voornamelijk over de boot maar hier wordt het juist afgebeeld met de
duif die terugkomt met een takje en daarmee aangeeft dat de boot weer
terug kan en een nieuw leven weer kan gaan opbouwen
o Zowel oud (vaak over redding) als nieuw (ook redding maar ook verhalen over
Christus zelf) testamentische scenes
• Antieke symbolen die vaak als christelijk worden gezien, maar eigenlijk al langer bestaan (kan
dus in meerdere contexten) o Over pauwen afgebeeld --> stond in het Oosten al voor het
eeuwig leven --> het bederft niet
o De handen gespreid omhoog --> werd al bij de Goden gedaan
o Goede herder --> de Criophorus (ramdrager) bestond ook al en het verhaal komt
vrijwel op hetzelfde neer
, • Dus goed om denken of het met andere Christelijke beelden wordt weergegeven of niet
Catacombe aan de Via Torlonia
• Overleden van Joodse gemeenschappen zien hier bijgezet
• Hier zien we afbeeldingen met typisch 'Joodse' voorwerpen (zoals de kandelaren)
Typisch voor Rome, dat naast elkaar bestaan van religies?
• Dura Europos --> lag tegen de grens van het Romeinse rijk aan
• 257 ingenomen door de Sassaniden --> de stad werd verlaten
• Later werd er gegraven en er werd een typische Romeinse stad gevonden (soort van als bij
Pompeï)
• Ze kwamen synagoge, kerken, tempel etc tegen --> dus heel veel religies (soortgelijke status)
• In het oude testament bij de Joden wordt er gezegd dat je niet mag afbeelden in een
synagoge maar de synagoge in Dura Europos is de synagoge helemaal vol met decoraties en
afbeeldingen (zelfs werd er hier een christelijk oud testamentisch verhaal afgebeeld)
Zijn OT scenes exclusief christelijk?
• Onderzoekers met een 'bredere blik' (dus zelf niet streng christelijk) deden onderzoek naar de
afbeeldingen en kwamen erachter dat je sommige afbeeldingen ook heel anders kunt
opvatten
• In de catacomben zien wij dat het christendom zich erg ontwikkeld
Je mag er dus je vraagtekens bij zetten bij hoe christelijk dit allemaal wel niet is?
In atelier dus kennis aanwezig van zowel mythologische verhalen als de bijbel, en vermogen om
dat in beeld om te zetten, en daarmee een boodschap uit te dragen
In atelier modellen aanwezig die voor meerdere scenes worden aangezet --> zoals bijvoorbeeld
dezelfde kleding en gezichten
College 2: Handschriftproductie in Rome
Vervolgend op college 1…
Syncretisme cultureel of religieus fenomeen waarbij elementen uit verschillende culturen of religies
worden gecombineerd, wat leidt tot een versmelting of hybridisatie van ideeën en praktijken, zoals
dat in de catacombes bijvoorbeeld meerdere religies door elkaar heen lagen
VB: Kistje van Projecta
• Kistje voor huidverzorging
• Erg kostbaar
• Projecta was een vrouw en is op het kistje afgebeeld
• In het midden een badhuis
• Rechterkant komt haar man Secundus aan met een enorme kist o Lijkt een cadeau voor
zijn vrouw Projecta o Wijst natuurlijk naar het echte kistje
• Rond 400
• Aan de andere kant zien we bogen en Projecta met twee dienaressen met de een weer een
kistje en de ander een spiegel
• Bovenkant Venus afgebeeld
• Projecta wordt met Venus vergeleken, d.m.v. de houding --> zo mooi als Venus
• Boven het kistje Projecta met Secundus afgebeeld en de woorden: Projecta en Secundus, Leef
in Christus
, • Dus zo christelijk? Waarom dan vergeleken met Venus (is niet christelijk)
• Komt doordat de ene familie wel christelijk was en de andere niet en die dus wel gewoon met
elkaar konden trouwen
• Dit is dus een goed voorbeeld van Syncretisme
Sarcofaag in Ostia
• Middenpaneel met een figuur die op de goede herder lijkt, aan de voeten een klein schaapje
• Hierdoor werd de sarcofaag al snel Christelijk beschouwd
• Zijpanelen figuren met een boekrol en een toga o Goede herder:
• Speelt op een lier
• Is het wel een goede herder?
o Bepaalde mozaïekvloeren:
• dezelfde kleding en mutsje
• Allebei een lier
• Heel veel dieren
• Zeer geliefd thema in mozaïek o Synagoge in Gaza
• Joodse synagoge waarin je geen decoratie zou verwachten, deze regel lijkt dus te vervagen •
David als Orpheus afgebeeld :
o Speelt op de harp
o Bepaald figuur kan meerdere mensen mee verbeelden --> hier zowel David als
Orpheus
• Is dus soms lastig te bepalen wat er werd bedoelt o In de Romeinse stijl heb je bepaalde
modellen die steeds hergebruikt worden
• Dus wat beeld dan de Sarcofaag uit?
o Er staat een Christelijke tekst op --> dus Romeinse sarcofaag toch christelijk
interpreteren
De overgang van rol naar codex
Alle teksten vrijwel op papyrus, men wilt hier op een gegeven moment vanaf --> perkament = enorme
verandering!
Eeuwen later na deze omslag, worden nog steeds deze twee media naast elkaar gebruikt in
bijvoorbeeld kunst (boekrol en boek bij de evangelisten)
Papyrus
• Tekstkolommen naast elkaar
• Bladen aan elkaar geplakt --> hele lange rol
• Je kon het klein oprollen en heel lang uitrollen
• De rollen erg kwetsbaar dus in leren tasjes bewaard
• Attribuut waarmee geleerden zich graag laten afbeelden
• Teruggevonden in droge streken in bijvoorbeeld kruiken of bij mummificering (zoals van een
krokodil) --> kunnen allerlei soorten teksten zijn
• Je kunst ze eindeloos beschrijven
• Nauwelijks verlucht
• Een bekende met wel verluchtingen: Wagenmennerpapyrus o Bewijs dat papyrus toch ook
wel veelvuldig verlucht moet zijn geweest o Manier van schilderen is een bepaalde stijl -->
modellen
• Ander bekende: Alexander papyrus o Is natuurlijk draagbaar waardoor je makkelijk kunst
zou kunnen verspreiden --> zou een hele goeie verklaring zijn
Rome
• Er waren ontzettend veel reisbewegingen in de Middeleeuwen, ze deden er
alleen langer over, zoals handelaars, machthebbers, legioenen, pelgrimages
(naar bijv. het graf van Petrus in Rome --> druk op de weg)
• Begraven wordt buiten de stad gedaan, vanwege hygiëne, dus langs de
wegen lagen allemaal graven, het is ook belangrijk dat je de doden blijft
vereren --> erg serieus nemen --> omringd blijven door de doden. Zodra ze
een beetje geld hebben, worden er beeldhouwwerken aan die graven
toegevoegd (vaak met teksten als: wees gegroet reiziger). Er ontstond dus
een heel dodenrijk langs de wegen. Het herdenken van de doden ook erg
belangrijk, bijvoorbeeld op de sterfdag (bepaalde rituelen).
• Alles wat straks belangrijker wordt in de Middeleeuwen ontstaat dus hier al
• Alle wegen leiden naar Rome o Eind 1e eeuw --> catacomben
o Grond van tufsteen daar dus daar kon je makkelijk ingraven
o De graven van hierboven waren nogal duur, dus andere manieren
gevonden zoals de catacomben
o In de gangen zijn nissen aangebracht, daar werden ze ingelegd en
dan werd het dichtgemetseld --> vaak nog een bordje met een tekst,
tekening of een naam
o Voor de rijkere mensen werden er helemaal kunstwerken
aangebracht, of speciale boogconstructies --> enorme grafcultuur -->
hele programma's opgezet
o Belangrijk: een catacombe was geen schuilplek voor vervolgde eerste
Christenen --> dit dacht men later toen ze de catacomben ontdekten
--> dit verhaal wordt nog steeds verspreid, terwijl het niet waar is!
• Aanname 1: Christenen vierden diensten in de Catacomben
▪ Is gebaseerd op de schilderingen die men tegenkwam, zoals gedekte
tafels met eten --> denken dus dat ze het laatste avondmaal daar
vereren, maar er zitten te weinig mensen aan de tafel voor een echt
laatste avondmaal (eucharistieviering, erg belangrijk --> zorgde voor
heel veel kunst, wordt altijd wel ergens afgebeeld zoals op altaren
maar ook bij eetruimtes)
▪ ze kwamen er achter dat het een agapenmaaltijd --> je gedenkt een
groep, zoals je vriendengroep bij elkaar halen omdat je zo blij met ze
bent en daarom met z'n allen gaat eten
▪ Door het lijkvocht werd het ook super vochtig daar en de gangetjes
waren super nauw --> dus het was helemaal geen comfortabele plek
om met een groep naartoe te gaan en daar te gaan eten
• Aanname 2: Christenen verscholen zich in de catacomben vanwege
voortdurende christenvervolgingen
▪ Mensen hadden behoefte aan heiligen die zichzelf opofferde voor
het geloof, maar het is niet eens zeker of die echt hebben bestaan
▪ Het verhaal van keizer Nero: hij zou in het Colosseum christen
vervolgen en hij zou dat geweldig hebben gevonden --> dit soort
verhalen worden vaak uitvergroot bijvoorbeeld nu in films over Nero
▪ Onderzoek heeft getoond dat Nero eigenlijk helemaal niet eens zo
gek was
, ▪ In 4 eeuwen tijd zijn er maar 3 keizers geweest die deden aan
Christenvervolging, dus er was eigenlijk een hele lange tijd waarin de
christenen gewoon vrij rustig konden leven
▪ Die tijd was sowieso al erg wreed --> zo werden er bijvoorbeeld
borden gemaakt waarop een persoon vastgebonden zit aan een paal
met een leeuw erbij
• Aanname 3: Christenen moesten wel in catacomben samenkomen want ze
hadden geen kerken
▪ Keizer Constantijn in 312 aan de macht --> hij was ook erg
geïnteresseerd in het Christendom
▪ Hij geeft heel veel geld aan kerkenbouw
▪ 380 --> Christendom staatsgodsdienst ipv de goden die destijds nog
werden vereerd
▪ Er waren wel al kerken, maar die waren nog erg klein --> dus werden
vieringen vaak gehouden bij mensen thuis (huiskerken bestonden al
voor Constantijn)
▪ De huizen worden te klein dus worden deze verbouwd --> de eerste
kerken
• Aanname 4: alle schilderingen die we in catacomben aantreffen zijn voor
Christenen gemaakt en moeten daarom christelijk geïnterpreteerd worden
▪ Nu dat het Christendom een staatsgodsdienst is --> besluit de Paus
dat het er ook zo op ingericht moet worden, dus niet alleen kerken
maar alles erop en eraan
▪ De eerste Christelijke schilderingen waren al voor keizer Constantijn
• Conclusie: Catacomben dienden voor begraven, niet voor geheime
bijeenkomsten, of als schuilplaats van vervolgde christenen
• Onderzoek naar catacomben o Antonio Bosio (1575/1629)
• Iedereen ging op pad naar die catacomben na het lezen van het boek van
Bosio en maakten daarmee enorm veel kapot
o Echt onderzoek naar catacomben komt pas op gang in de 19e eeuw
o Giovanni Battista de Rossi (1822-1894) --> was erg geïnteresseerd in de catacomben -
-> vindt een steen van een paus (Cornelius) --> ontzettend groot nieuws o
Komt een groot boek waarin al deze catacomben in worden beschreven --> was
bedoeld voor hele rijke mensen
• De paus heeft dit hele onderzoek betaald en toegelaten dat er gegraven
mocht worden --> alles wat hij tegenkomt, krijgt een christelijk tintje
• Zoals eerder benoemd werden er vaak tekeningen aangebracht op de
dichtgemetselde nissen
• Alle tekeningen daar gaan over een nieuw leven, zoals het verhaal van noach
gaat voornamelijk over de boot maar hier wordt het juist afgebeeld met de
duif die terugkomt met een takje en daarmee aangeeft dat de boot weer
terug kan en een nieuw leven weer kan gaan opbouwen
o Zowel oud (vaak over redding) als nieuw (ook redding maar ook verhalen over
Christus zelf) testamentische scenes
• Antieke symbolen die vaak als christelijk worden gezien, maar eigenlijk al langer bestaan (kan
dus in meerdere contexten) o Over pauwen afgebeeld --> stond in het Oosten al voor het
eeuwig leven --> het bederft niet
o De handen gespreid omhoog --> werd al bij de Goden gedaan
o Goede herder --> de Criophorus (ramdrager) bestond ook al en het verhaal komt
vrijwel op hetzelfde neer
, • Dus goed om denken of het met andere Christelijke beelden wordt weergegeven of niet
Catacombe aan de Via Torlonia
• Overleden van Joodse gemeenschappen zien hier bijgezet
• Hier zien we afbeeldingen met typisch 'Joodse' voorwerpen (zoals de kandelaren)
Typisch voor Rome, dat naast elkaar bestaan van religies?
• Dura Europos --> lag tegen de grens van het Romeinse rijk aan
• 257 ingenomen door de Sassaniden --> de stad werd verlaten
• Later werd er gegraven en er werd een typische Romeinse stad gevonden (soort van als bij
Pompeï)
• Ze kwamen synagoge, kerken, tempel etc tegen --> dus heel veel religies (soortgelijke status)
• In het oude testament bij de Joden wordt er gezegd dat je niet mag afbeelden in een
synagoge maar de synagoge in Dura Europos is de synagoge helemaal vol met decoraties en
afbeeldingen (zelfs werd er hier een christelijk oud testamentisch verhaal afgebeeld)
Zijn OT scenes exclusief christelijk?
• Onderzoekers met een 'bredere blik' (dus zelf niet streng christelijk) deden onderzoek naar de
afbeeldingen en kwamen erachter dat je sommige afbeeldingen ook heel anders kunt
opvatten
• In de catacomben zien wij dat het christendom zich erg ontwikkeld
Je mag er dus je vraagtekens bij zetten bij hoe christelijk dit allemaal wel niet is?
In atelier dus kennis aanwezig van zowel mythologische verhalen als de bijbel, en vermogen om
dat in beeld om te zetten, en daarmee een boodschap uit te dragen
In atelier modellen aanwezig die voor meerdere scenes worden aangezet --> zoals bijvoorbeeld
dezelfde kleding en gezichten
College 2: Handschriftproductie in Rome
Vervolgend op college 1…
Syncretisme cultureel of religieus fenomeen waarbij elementen uit verschillende culturen of religies
worden gecombineerd, wat leidt tot een versmelting of hybridisatie van ideeën en praktijken, zoals
dat in de catacombes bijvoorbeeld meerdere religies door elkaar heen lagen
VB: Kistje van Projecta
• Kistje voor huidverzorging
• Erg kostbaar
• Projecta was een vrouw en is op het kistje afgebeeld
• In het midden een badhuis
• Rechterkant komt haar man Secundus aan met een enorme kist o Lijkt een cadeau voor
zijn vrouw Projecta o Wijst natuurlijk naar het echte kistje
• Rond 400
• Aan de andere kant zien we bogen en Projecta met twee dienaressen met de een weer een
kistje en de ander een spiegel
• Bovenkant Venus afgebeeld
• Projecta wordt met Venus vergeleken, d.m.v. de houding --> zo mooi als Venus
• Boven het kistje Projecta met Secundus afgebeeld en de woorden: Projecta en Secundus, Leef
in Christus
, • Dus zo christelijk? Waarom dan vergeleken met Venus (is niet christelijk)
• Komt doordat de ene familie wel christelijk was en de andere niet en die dus wel gewoon met
elkaar konden trouwen
• Dit is dus een goed voorbeeld van Syncretisme
Sarcofaag in Ostia
• Middenpaneel met een figuur die op de goede herder lijkt, aan de voeten een klein schaapje
• Hierdoor werd de sarcofaag al snel Christelijk beschouwd
• Zijpanelen figuren met een boekrol en een toga o Goede herder:
• Speelt op een lier
• Is het wel een goede herder?
o Bepaalde mozaïekvloeren:
• dezelfde kleding en mutsje
• Allebei een lier
• Heel veel dieren
• Zeer geliefd thema in mozaïek o Synagoge in Gaza
• Joodse synagoge waarin je geen decoratie zou verwachten, deze regel lijkt dus te vervagen •
David als Orpheus afgebeeld :
o Speelt op de harp
o Bepaald figuur kan meerdere mensen mee verbeelden --> hier zowel David als
Orpheus
• Is dus soms lastig te bepalen wat er werd bedoelt o In de Romeinse stijl heb je bepaalde
modellen die steeds hergebruikt worden
• Dus wat beeld dan de Sarcofaag uit?
o Er staat een Christelijke tekst op --> dus Romeinse sarcofaag toch christelijk
interpreteren
De overgang van rol naar codex
Alle teksten vrijwel op papyrus, men wilt hier op een gegeven moment vanaf --> perkament = enorme
verandering!
Eeuwen later na deze omslag, worden nog steeds deze twee media naast elkaar gebruikt in
bijvoorbeeld kunst (boekrol en boek bij de evangelisten)
Papyrus
• Tekstkolommen naast elkaar
• Bladen aan elkaar geplakt --> hele lange rol
• Je kon het klein oprollen en heel lang uitrollen
• De rollen erg kwetsbaar dus in leren tasjes bewaard
• Attribuut waarmee geleerden zich graag laten afbeelden
• Teruggevonden in droge streken in bijvoorbeeld kruiken of bij mummificering (zoals van een
krokodil) --> kunnen allerlei soorten teksten zijn
• Je kunst ze eindeloos beschrijven
• Nauwelijks verlucht
• Een bekende met wel verluchtingen: Wagenmennerpapyrus o Bewijs dat papyrus toch ook
wel veelvuldig verlucht moet zijn geweest o Manier van schilderen is een bepaalde stijl -->
modellen
• Ander bekende: Alexander papyrus o Is natuurlijk draagbaar waardoor je makkelijk kunst
zou kunnen verspreiden --> zou een hele goeie verklaring zijn
