Democratie & Rechtsstaat
Week 1
Het verschil tussen de rechtsstaat en de Rule of Law is een concept van Europese
continent. Rule of law daarentegen komt van het common law. Bij de Rule of Law is
de overheid gebonden aan het recht; legaliteitsbeginsel. De rechtsstaat is een concept
dat gekoppeld is aan de staat. In Nederland wordt veelal een rijtje aan beginselen
gegeven bij het concept van de rechtsstaat: legaliteit, onafhankelijke rechtspraak
machtenscheiding en grondrechten. In het internationale debat worden de twee
concepten door elkaar heen gebruikt. Je kunt erachter komen wat de rechtsstaat is door
deductie: je begint bij het abstracte en komt uiteindelijk tot een theorie. Anderzijds kun
je ook inductie gebruiken: welke uitspraken over de rechtspraak zijn er allemaal? Wat
is er daarvan gestold in uitspraken. Op grond van die verzameling kun je dan een
algemene uitspraken doen.
De rechtsstaat gaat volgens de klassieke stroming om het bestrijden van
willekeur. Daarnaast heb je het institutionele perspectief, dat ervan uitgaat dat de
rechtsstaat draait om instituties en dat die zich aan bepaalde rechtsstatelijke normen
dienen te houden. Daarom wordt integriteit van hoge waarde geacht. Vervolgens heb
je het liberale perspectief dat grondrechten erg belangrijk vindt. De staat moet in dit
perspectief van de burgers afblijven en des te meer van burgers die een belangrijke
taak vervullen in de democratie. Het is een soort nachwakerstaat-perspectief. Het
sociaal-progressieve perspectief stelt dat ook positieve verplichtingen van de staat bij
de rechtsstaat horen. Dus recht op wonen of sociale zekerheid zijn grondrechten waar
de overheid zich positief voor dient in te zetten. Een nieuw perspectief is dat van goed
bestuur: de overheid dient open en transparant te zijn. Als je dat niet zou zijn ben je
dus ook niet rechtsstatelijk. Een laatste perspectief is dat van een zero-tolerance-
beleid: normaliter geldt de rechtsstaat als beginsel van bescherming van de burger,
maar dit nieuwe perspectief zet het in tegen een bepaalde burger, een minderheid.
Als we al deze visies naast elkaar zetten dan, stelt Waldron, kun je wel zien dat
we het eens zijn over de kern van het concept. Er zijn echter vier indelingen: formele
versies, dikke formele versies (eisen gesteld aan regelgeving en je hebt institutionele
en procedurele waarborgen), materiële dunne benadering (traditionele individuele
rechten) of dikke materiële benadering (Nederland: positieve vrijheid en sociale
rechten, gelijkheid en de rechtsstaat als katalysator.
Werkgroepaantekeningen
Naast de rechtsstaat, wordt naar dat begrip ook wel verwezen met rule of law, liberale
democratie of constitutionalisme. Democratie is een regeringsvorm waar het volk aan
de macht is. Er zijn echter wel verschillende inzichten in wat een democratie precies
1
,inhoudt. In Griekenland had men directe democratie en verkiezingen werden als
ondemocratisch gezien. In Nederland kennen we vertegenwoordigende democratie,
waarbij de Staten-Generaal de regering controleert. Er zijn allerlei vormen van directe
democratie: je zou initiatieven kunnen indienen om wetten aan te nemen,
volksvergaderingen, burgerconventies (willekeurig mensen loten om een
representatieve samples te krijgen die het gaan hebben over publieke
aangelegenheden), referenda en inspraak bij bestuursbesluiten.
Wat is het belang van de democratische rechtsstaat. We hebben een democratie
om de overheidsmacht rechtvaardigen, omdat zij eenzijdig kunnen ingrijpen waartegen
de burgers weinig tegenmacht kunnen bieden, maar ook om gelijkheid van het volk te
bieden; vrijheid voor iedereen. Bronnen van legitimiteit zijn output, daarbij kijk je naar
de vraag of het beslissingsproces tot de beste uitkomst leidt (maar dan vraag je het aan
experts en niet noodzakelijk het volk (denk aan Jaap van Distel in de Coronaperiode)),
of input, kunnen mensen met zijn alle deelnemen aan proces (daar is democratie een
goed voorbeeld van). Democratie past daarbij dus meer bij input legitimiteit, terwijl
output legitimiteit meer past bij de rechtsstaat. De rechtsstaat begrenst de democratie
zodat er geen onjuiste beslissingen worden genomen. Het richt zich op de bescherming
van onze onvervreemdbare rechten. Het gaat er daarbij dus niet zozeer over om
iedereen mee te laten beslissen, omdat meerderheden ook een tirannie kunnen vormen.
Hoe verhoudt de democratische rechtsstaat zich tot de constitutie? Onze
constitutie geeft ons vrijheid en waarborgt de democratie door verplichtingen op te
leggen. Het constitueert (het in het leven roepen van bevoegdheden) en attribueert
(toebedelen van bevoegdheden) overheidsmacht, maar het verdeelt die overheidsmacht
ook en begrenst ze dus ook. De Nederlandse constitutionele is breder dan de
Grondwet, want het bevat ook sommige verdragsbepalingen (EVRM), organieke
wetten en regelingen (gaan over de organisatie van de Staat, zoals de Gemeentewet),
of ongeschreven regels en beginselen (vertrouwensregel, evenredigheidsbeginsel). Hoe
werkt het idee van de democratische rechtsstaat praktisch? De overheid is gebonden
aan het recht, omdat ze gebonden zijn aan het hogere recht zoals de Grondwet over
internationale verdragen.
Soms zijn er ook onveranderlijke bepalingen in een constitutie, zoals in
Duitsland waar art. 79 lid 3 van de Grundgesetz die de menselijke waardigheid bevat.
Een ander voorbeeld vind je in de segregatiegeschiedenis na de Amerikaanse
Burgeroorlog. Die segregatie werd als ongrondwettelijk beoordeeld door de Supreme
Court in Brown/Board of Education. Browns dochter wilde namelijk naar een witte
school, maar dat mocht niet van de commissie van die school en dus stapte de Browns
naar de rechter. In de praktijk werden daarna de gekleurden echter niet beschermd en
dus moest de president Eisenhower militair ingrijpen en daarvoor was de rechter
nodig. Minderheden moeten worden beschermd door de constitutie. De constitutie is
daarom een moeilijk veranderbaar juridisch document waaraan de rechter kan toetsen.
2
, Dat is juridisch constitutionalisme. Een andere zienswijze is dat van circumstances of
politics. Waldron stelt dat de omstandigheid is dat we moeten samenleving maar het
oneens zijn over hoe we dat moeten doen. Democratie is daarvoor de oplossing, omdat
het ons fundamentele ongelijkheid wegdrukt zodat iedereen kan meebeslissen over het
bestuur. Daarnaast heb je politiek constitutionalisme dat stelt dat de constitutie niet een
juridisch document dient te zijn die moeilijk te veranderen is, maar gedragen moet
worden door eenieder. Ze zijn tegen juridisering, omdat het dan erg politiek kan
worden. Je hebt het democratische proces nodig om problemen op te lossen en niet
constitutionele toetsing. Daarnaast heb je democratisch constitutionalisme, zij
benadrukt de verbinding tussen democratie en rechtsstaat. Je hebt bepaalde rechten
nodig, zoals vrijheid van meningsuiting, stemrecht en vergadering, die niet
omvergeworpen kunnen worden. Het kan ook breder worden opgevat. Juridisch en
politiek constitutionalisme staan tegenover elkaar wat betreft de verbinding tussen
rechtsstaat en democratie, en democratisch constitutionalisme staat daartussenin.
Nederland bevindt zich meer aan de kant van politiek constitutionalisme.
Suteu stelt dat de waarde van constitutionele waarborgen tegen het verval van
de democratische rechtsstaat niet zozeer helpen. Rechters zijn vaak voorzichtig,
formalistisch, maar moeten ook optreden in individuele gevallen terwijl democratisch
verval een serie van gevallen is. De rechter heeft dus kennis nodig van meerdere
gevallen. Daarnaast noemt ze ook nog dat die rechterlijke macht wordt gekaapt en met
datzelfde mechanisme die waarborgen inzet voor illiberale agenda’s.
Week 2
Hoe komt de spanning van constitutionele toetsing terug in de spanning tussen
democratie en rechtsstaat? Beginselen van de democratische rechtsstaat worden breed
gezien als voorwaarde voor de legitimiteit van overheidsmacht. Maar er is wel een
spanning tussen democratie en rechtsstaat. Er zijn verschillende visies op het
constitutionalisme: politiek, juridisch en democratisch.
Constitutionele toetsing wordt als problematisch gezien, omdat de
rechtsprekende macht dan als ongekozen macht de Grondwet kan toetsen en daarmee
als laatst het woord krijgt, terwijl de wetgevende macht de Grondwet moeilijk kan
wijzigen omdat het 2/3 meerderheid vereist. Dit wordt ook wel de counter-majoritarian
view genoemd. Wat zijn tegenargumenten daarvoor? Een zaak die dat kan illustreren is
de zaak van Brown: de wetgevende en uitvoerende macht kunnen niet altijd je rechten
beschermen zoals we zagen met de segregatie in de VS: daarvoor heb je de
rechtsprekende macht nodig.
Dworkin pleit voor de constitutionele toetsing. Hij stelde dat de meerderheid
nooit de fundamentele rechten van minderheden mag schenden. Wetgever zelf kan die
rechten ook niet beschermen. Daarentegen kan de rechtsprekende macht beslechten op
3
Week 1
Het verschil tussen de rechtsstaat en de Rule of Law is een concept van Europese
continent. Rule of law daarentegen komt van het common law. Bij de Rule of Law is
de overheid gebonden aan het recht; legaliteitsbeginsel. De rechtsstaat is een concept
dat gekoppeld is aan de staat. In Nederland wordt veelal een rijtje aan beginselen
gegeven bij het concept van de rechtsstaat: legaliteit, onafhankelijke rechtspraak
machtenscheiding en grondrechten. In het internationale debat worden de twee
concepten door elkaar heen gebruikt. Je kunt erachter komen wat de rechtsstaat is door
deductie: je begint bij het abstracte en komt uiteindelijk tot een theorie. Anderzijds kun
je ook inductie gebruiken: welke uitspraken over de rechtspraak zijn er allemaal? Wat
is er daarvan gestold in uitspraken. Op grond van die verzameling kun je dan een
algemene uitspraken doen.
De rechtsstaat gaat volgens de klassieke stroming om het bestrijden van
willekeur. Daarnaast heb je het institutionele perspectief, dat ervan uitgaat dat de
rechtsstaat draait om instituties en dat die zich aan bepaalde rechtsstatelijke normen
dienen te houden. Daarom wordt integriteit van hoge waarde geacht. Vervolgens heb
je het liberale perspectief dat grondrechten erg belangrijk vindt. De staat moet in dit
perspectief van de burgers afblijven en des te meer van burgers die een belangrijke
taak vervullen in de democratie. Het is een soort nachwakerstaat-perspectief. Het
sociaal-progressieve perspectief stelt dat ook positieve verplichtingen van de staat bij
de rechtsstaat horen. Dus recht op wonen of sociale zekerheid zijn grondrechten waar
de overheid zich positief voor dient in te zetten. Een nieuw perspectief is dat van goed
bestuur: de overheid dient open en transparant te zijn. Als je dat niet zou zijn ben je
dus ook niet rechtsstatelijk. Een laatste perspectief is dat van een zero-tolerance-
beleid: normaliter geldt de rechtsstaat als beginsel van bescherming van de burger,
maar dit nieuwe perspectief zet het in tegen een bepaalde burger, een minderheid.
Als we al deze visies naast elkaar zetten dan, stelt Waldron, kun je wel zien dat
we het eens zijn over de kern van het concept. Er zijn echter vier indelingen: formele
versies, dikke formele versies (eisen gesteld aan regelgeving en je hebt institutionele
en procedurele waarborgen), materiële dunne benadering (traditionele individuele
rechten) of dikke materiële benadering (Nederland: positieve vrijheid en sociale
rechten, gelijkheid en de rechtsstaat als katalysator.
Werkgroepaantekeningen
Naast de rechtsstaat, wordt naar dat begrip ook wel verwezen met rule of law, liberale
democratie of constitutionalisme. Democratie is een regeringsvorm waar het volk aan
de macht is. Er zijn echter wel verschillende inzichten in wat een democratie precies
1
,inhoudt. In Griekenland had men directe democratie en verkiezingen werden als
ondemocratisch gezien. In Nederland kennen we vertegenwoordigende democratie,
waarbij de Staten-Generaal de regering controleert. Er zijn allerlei vormen van directe
democratie: je zou initiatieven kunnen indienen om wetten aan te nemen,
volksvergaderingen, burgerconventies (willekeurig mensen loten om een
representatieve samples te krijgen die het gaan hebben over publieke
aangelegenheden), referenda en inspraak bij bestuursbesluiten.
Wat is het belang van de democratische rechtsstaat. We hebben een democratie
om de overheidsmacht rechtvaardigen, omdat zij eenzijdig kunnen ingrijpen waartegen
de burgers weinig tegenmacht kunnen bieden, maar ook om gelijkheid van het volk te
bieden; vrijheid voor iedereen. Bronnen van legitimiteit zijn output, daarbij kijk je naar
de vraag of het beslissingsproces tot de beste uitkomst leidt (maar dan vraag je het aan
experts en niet noodzakelijk het volk (denk aan Jaap van Distel in de Coronaperiode)),
of input, kunnen mensen met zijn alle deelnemen aan proces (daar is democratie een
goed voorbeeld van). Democratie past daarbij dus meer bij input legitimiteit, terwijl
output legitimiteit meer past bij de rechtsstaat. De rechtsstaat begrenst de democratie
zodat er geen onjuiste beslissingen worden genomen. Het richt zich op de bescherming
van onze onvervreemdbare rechten. Het gaat er daarbij dus niet zozeer over om
iedereen mee te laten beslissen, omdat meerderheden ook een tirannie kunnen vormen.
Hoe verhoudt de democratische rechtsstaat zich tot de constitutie? Onze
constitutie geeft ons vrijheid en waarborgt de democratie door verplichtingen op te
leggen. Het constitueert (het in het leven roepen van bevoegdheden) en attribueert
(toebedelen van bevoegdheden) overheidsmacht, maar het verdeelt die overheidsmacht
ook en begrenst ze dus ook. De Nederlandse constitutionele is breder dan de
Grondwet, want het bevat ook sommige verdragsbepalingen (EVRM), organieke
wetten en regelingen (gaan over de organisatie van de Staat, zoals de Gemeentewet),
of ongeschreven regels en beginselen (vertrouwensregel, evenredigheidsbeginsel). Hoe
werkt het idee van de democratische rechtsstaat praktisch? De overheid is gebonden
aan het recht, omdat ze gebonden zijn aan het hogere recht zoals de Grondwet over
internationale verdragen.
Soms zijn er ook onveranderlijke bepalingen in een constitutie, zoals in
Duitsland waar art. 79 lid 3 van de Grundgesetz die de menselijke waardigheid bevat.
Een ander voorbeeld vind je in de segregatiegeschiedenis na de Amerikaanse
Burgeroorlog. Die segregatie werd als ongrondwettelijk beoordeeld door de Supreme
Court in Brown/Board of Education. Browns dochter wilde namelijk naar een witte
school, maar dat mocht niet van de commissie van die school en dus stapte de Browns
naar de rechter. In de praktijk werden daarna de gekleurden echter niet beschermd en
dus moest de president Eisenhower militair ingrijpen en daarvoor was de rechter
nodig. Minderheden moeten worden beschermd door de constitutie. De constitutie is
daarom een moeilijk veranderbaar juridisch document waaraan de rechter kan toetsen.
2
, Dat is juridisch constitutionalisme. Een andere zienswijze is dat van circumstances of
politics. Waldron stelt dat de omstandigheid is dat we moeten samenleving maar het
oneens zijn over hoe we dat moeten doen. Democratie is daarvoor de oplossing, omdat
het ons fundamentele ongelijkheid wegdrukt zodat iedereen kan meebeslissen over het
bestuur. Daarnaast heb je politiek constitutionalisme dat stelt dat de constitutie niet een
juridisch document dient te zijn die moeilijk te veranderen is, maar gedragen moet
worden door eenieder. Ze zijn tegen juridisering, omdat het dan erg politiek kan
worden. Je hebt het democratische proces nodig om problemen op te lossen en niet
constitutionele toetsing. Daarnaast heb je democratisch constitutionalisme, zij
benadrukt de verbinding tussen democratie en rechtsstaat. Je hebt bepaalde rechten
nodig, zoals vrijheid van meningsuiting, stemrecht en vergadering, die niet
omvergeworpen kunnen worden. Het kan ook breder worden opgevat. Juridisch en
politiek constitutionalisme staan tegenover elkaar wat betreft de verbinding tussen
rechtsstaat en democratie, en democratisch constitutionalisme staat daartussenin.
Nederland bevindt zich meer aan de kant van politiek constitutionalisme.
Suteu stelt dat de waarde van constitutionele waarborgen tegen het verval van
de democratische rechtsstaat niet zozeer helpen. Rechters zijn vaak voorzichtig,
formalistisch, maar moeten ook optreden in individuele gevallen terwijl democratisch
verval een serie van gevallen is. De rechter heeft dus kennis nodig van meerdere
gevallen. Daarnaast noemt ze ook nog dat die rechterlijke macht wordt gekaapt en met
datzelfde mechanisme die waarborgen inzet voor illiberale agenda’s.
Week 2
Hoe komt de spanning van constitutionele toetsing terug in de spanning tussen
democratie en rechtsstaat? Beginselen van de democratische rechtsstaat worden breed
gezien als voorwaarde voor de legitimiteit van overheidsmacht. Maar er is wel een
spanning tussen democratie en rechtsstaat. Er zijn verschillende visies op het
constitutionalisme: politiek, juridisch en democratisch.
Constitutionele toetsing wordt als problematisch gezien, omdat de
rechtsprekende macht dan als ongekozen macht de Grondwet kan toetsen en daarmee
als laatst het woord krijgt, terwijl de wetgevende macht de Grondwet moeilijk kan
wijzigen omdat het 2/3 meerderheid vereist. Dit wordt ook wel de counter-majoritarian
view genoemd. Wat zijn tegenargumenten daarvoor? Een zaak die dat kan illustreren is
de zaak van Brown: de wetgevende en uitvoerende macht kunnen niet altijd je rechten
beschermen zoals we zagen met de segregatie in de VS: daarvoor heb je de
rechtsprekende macht nodig.
Dworkin pleit voor de constitutionele toetsing. Hij stelde dat de meerderheid
nooit de fundamentele rechten van minderheden mag schenden. Wetgever zelf kan die
rechten ook niet beschermen. Daarentegen kan de rechtsprekende macht beslechten op
3
