PR3 – Rund/ Gedragsdiagnostiek Landbouwhuisdieren + Zelfstudie PR-03
Voorbereiden
- De handleiding te lezen
- De zelfstudie op blackboard te doen.
MPR-uitslagen: basis van practicum! Daaraan kan je, als je stal in loopt, en je hebt een koe, nazoeken
wat lactatiestadium is van koe en productie. Vgm met oornummer. Want dat heb je nodig als je koe
beoordeeld op bv BCS:
- Pas gekalfd: 3,5 BCS
- Iets later: lagere BCS want veel energie stoppen in melk produceren.
Eiwitrijk: meer melk produceren. Zetmeelrijk voer: als BCS omhoog moet vgm.
De vragen over gedrag komen terug op tt!!! Deze vragen had hij het over:
Heb ik hieronder beantwoord.
ZS2 - gedrag en welzijn rund
Doelstellingen
1. Gedrag van het rund kunnen verklaren vanuit enkele basale soortspecifieke gedragsbehoeften.
2. Inzicht verschaffen in het feit dat de mens-dier-interactie effect heeft op welzijn én productie.
,Inhoud
Bij het bestuderen en verbeteren van het welzijn van gedomesticeerde dieren zoals runderen, wordt
vaak teruggegrepen op het begrip “natuurlijke gedragsbehoeften”. Voor inzicht in deze soortspecifieke
behoeften kijkt men graag naar het gedrag van wilde verwanten. Dit natuurlijke gedrag spiegelen we
aan de gedragsbehoeften en mogelijkheden van de door ons gehouden runderen. Ook wordt er
aandacht besteed aan de manier waarop wij als mensen interacteren met runderen. We koppelen onze
omgang en de houderij met het welzijn van de door ons gehouden runderen.
Uitvoering
Bekijk de interactieve video op blackboard en beantwoord de bijbehorende vragen. Bij voorkeur
uitvoeren voor het PR3 gedragsdiagnostiek landbouwhuisdieren
Filmpje
Zie Handouts PP WC Rund 2023 op Bb bij zelfstudies voor de dia's in het filmpje
Dia 3
De domesticatie van runderen vond plaats in het midden oosten rond 7000 v Chr, daarna verspreiden
naar Europa.
Ons westerse rund stamt af van het oerrund = bos primigenius.
Ze waren heel groot met schofthoogte totwel over de 2 meter, zachtbruin van kleur en een aalstreep.
Die rechter was iets kleiner, tot schofthoogte van 170 met roodbruine vacht
In middeleeuwen: opvallend klein, meerdere kleuren, ze graasden rond in kuddes in heidevelden of
weides rond nederzettingen en dorpen en stonden ‘s avonds en in winter in een stal, daar werd de mest
opgevangen als brandstof voor de mens. De grootte van dit rund komt wrrs door natuurlijke selectie en
domesticatie.
- Domesticatie: een klein rund was makkelijk te hanteren voor de mens en wonen met de mens
had voordelen voor rund, bv de warmte in de stallen.
- Natuurlijke selectie: er was miss/wrrs schaarse en schrale voeding
Heden: rund is weer groot. Er zijn geen nutrienten tekorten meer en geen selectie meer voor kleine
dieren voor hanteren, onze stallen zijn ruim genoeg.
Dia 4
Iets weten van natuurlijke gedrag natuurlijke dieren koeien. Het oerrund is wel al uitgestorven dus we
kunnen die niet meer bestuderen. ‘Fellow populations’, oftewel verwilderde populaties runderen,
kunnen ons wel info geven, zoals deze in Chillingham die al langere tijd leven in niet beheerd gebied. In
Nl de schotse hooglanders in de oosvaarderplassen bv.
Gebroeders Heck: bestudeerden deze runderen om kennis te krijgen over natuurlijk gedrag
,Je kan ook leren van de verwante dieren van de bovinae, bv buffels, maar niet bv de gnoe want dat is
een gazelle
Dia 7
Nog een reden om natuurlijk gedrag te leren: boer adviseren over voortplanting. Koe heeft een cyclus
van tussen de 17 en 24 dagen, en dan is er het korte moment van de tocht voor een succesvolle
kunstmatige inseminatie (=KI). Het is moeilijk waar te nemen. Duidelijkst is het springen en het sta
reflex, oftewel de staande tocht. Maar ook onrustig gedrag, flemen en tochtslijm kan je waarnemen.
Onderzoek toonde aan dat hoeveelheid staande tocht van 80 naar 50% is gegaan, dus dat je het dan met
die andere meer onopvallende gedragingen moet doen, en dat de tijdsduur van de tocht van 15 uur naar
5 uur is gegaan dus dat je er sneller bij moet zijn nu vaker. Drachtigheids % eerste inseminatie van 70
naar 40%.
Staande tocht daaraan tochtigheid zien, dat heeft een paar haken en ogen:
- Alleen in 90% van de koeien die sta reflex vertoont dus die op deze dia onder het rund staat dat
springt is tochtig.
- Maar 37% van de tochtige runderen vertoont staande tocht dus als je alleen hiernaar kijkt mis je
er veel.
- De koe die springt zit in 70% van de gevallen tegen de tocht aan dus ook niet alle.
Q: Wat voor gevolgen heeft dit voor de boer? -> Dit leidt tot economische verliezen voor de boer
vanwege de langere tussen-kalftijd en de extra inseminatiekosten.
De stier heeft al die visuele signalen niet nodig om te weten dat koe tochtig is, die heeft blijkbaar ook
andere manieren. -->
Dia 8
Stier gebruikt z'n neus om tochtigheid te meten. Het orgaan bij stieren dat feromonen kan detecteren,
staat bekend als het "Jacobson's orgaan" of het "vomeronasaal orgaan" (VNO). Dit orgaan speelt een
belangrijke rol bij het detecteren van feromonen, chemische signalen die door dieren worden
uitgezonden om communicatie tussen individuen van dezelfde soort te vergemakkelijken, met name
tijdens het paren en territoriummarkering.
Dat orgaan heeft via bulus oflactorius een directe verbinding met hypothalamus en amygdala, deze zijn
bel voor emotie, motivatie en aansturen van gedrag.
Vaginale feromonen als indicatie van tochtigheid kunnen dus op afstand van koe worden geroken door
stier. Stier begint koe dan te hoeden en op juiste moment dekken.
Feromonen zijn verder belangrijk voor moeder kalf binding en info voor andere stieren en koeien die bel
is bij vooral trekkende runderen.
Q: Kun je bedenken waarom koe-koe bestijgingen in het wild nauwelijks voorkomen? -> Vele
hypothesen zijn erop te stellen. Mogelijk is het zelfs een domesticatie-artefact, waarbij de boer i.t.t. de
stier, wel dit visuele signaal nodig heeft om de koe op het juiste tijdstip kunstmatig te insemineren, of
naar de stier te brengen. De stier ruikt het, de boer niet. Hebben koeien die specifiek dit gedrag
, vertonen op de boerderij wellicht wel een hogere kans op nageslacht? Mooi onderwerp voor onder
zoek!?
Dia 12
Als koeien in een groep in de wei worden gezet gaan ze zich al snel sociaal organiseren en daarbij hoort
sociaal gedrag.
Van nature een matriarchale organiatie. De sociale verwantschap in de kudde is vaak bepalend voor de
sociale banden, maar er bestaan ook sociale banden tussen onverwante dieren, en die spelen ook een
belangrijke rol in sociale structuur.
Er wordt een sociale orde opgesteld en die kan, eenmaal gevormd, redelijk stabiel zijn.
Specifiek bij de tocht is er veelal een overheersende stier aanwezig, de sterkte, de ‘kingbull’ ook wel
genoemd. Rondom hem staan minder sterke en jongere stieren klaar om de taken over te nemen als de
sterkste verdwijnt. Dit gebeurt vooral bij langere periode van dekking wanneer op een gegeven moment
de king verslapt is en moet aansterken. Bij het aansterken leeft die stier solitair.
Q: Wat gebeurt er met de jonge dieren (koeien/stieren) als ze ouder worden? -> Jonge dieren zullen
vaak de groep gaan verlaten als zijn iets ouder worden: bij runderen blijven de oudere en jongere koeien
bij elkaar en verlaten de jonge adolescente mannen de oorspronkelijke kudde waarin ze zijn geboren en
zullen vervolgens een aantal jaren rondzwerven in groepen met andere jonge mannelijke dieren, ook
wel de bachelor groepen genaamd. Eenmaal volgroeid, getraind door onderlinge gevechten, en sterk
genoeg om een King bull te beconcurreren, zullen deze volgroeide stieren vervolgens loskomen uit de
groep van jonge stieren, en hun geluk gaan beproeven om koeien te gaan dekken.
Q: Wat is het grote nadeel van deze solitaire fase voor de stier? -> Zo’n solitair moment is voor zo’n
grote stier een bijzonder riskant moment in zijn leven. Hij heeft de kudde moeten verlaten en heeft geen
profijt meer van de beschermende functies van een kuddeleven - hij leeft alleen en is verzwakt en kan
op zo’n moment een aantrekkelijke prooi zijn voor roofdieren. Normaal zouden roofdieren zo’n grote
stier zeker niet zomaar uitselecteren als prooidier, veel te sterk, maar menig wolf of leeuw durft het
soms wel aan als zo’n stier in zijn zwakke solitaire periode zit.
Dia 13
Gemiddeld is een koe om de 3 weken tochtig, en 280 dagen drachtig, 9 maanden en 10 dagen.
Als het kalf net is geboren zal onder natuurlijke omstandigheden de moeder het kalf afdekken. Het kalf
is dan nog geurloos en moeilijk te vinden door een roofdier. -> anti-predatiegedrag.
4-6 keer verzorgd per dag kalf
Maternale imprinting vindt plaats tot 5 uur post partus. Herkenning moeder kalf en andersom. Daarna
zal acceptatieproces kalf door koe veel moeilijker gaan.
Als er iets misgaat met die imprinting heeft dat gevolgen voor later voor de herkenning door het rund
van soortgenoten, voortplanting, sociale banden
Na enkele dagen kan het kalf meelopen in de kudde
Voorbereiden
- De handleiding te lezen
- De zelfstudie op blackboard te doen.
MPR-uitslagen: basis van practicum! Daaraan kan je, als je stal in loopt, en je hebt een koe, nazoeken
wat lactatiestadium is van koe en productie. Vgm met oornummer. Want dat heb je nodig als je koe
beoordeeld op bv BCS:
- Pas gekalfd: 3,5 BCS
- Iets later: lagere BCS want veel energie stoppen in melk produceren.
Eiwitrijk: meer melk produceren. Zetmeelrijk voer: als BCS omhoog moet vgm.
De vragen over gedrag komen terug op tt!!! Deze vragen had hij het over:
Heb ik hieronder beantwoord.
ZS2 - gedrag en welzijn rund
Doelstellingen
1. Gedrag van het rund kunnen verklaren vanuit enkele basale soortspecifieke gedragsbehoeften.
2. Inzicht verschaffen in het feit dat de mens-dier-interactie effect heeft op welzijn én productie.
,Inhoud
Bij het bestuderen en verbeteren van het welzijn van gedomesticeerde dieren zoals runderen, wordt
vaak teruggegrepen op het begrip “natuurlijke gedragsbehoeften”. Voor inzicht in deze soortspecifieke
behoeften kijkt men graag naar het gedrag van wilde verwanten. Dit natuurlijke gedrag spiegelen we
aan de gedragsbehoeften en mogelijkheden van de door ons gehouden runderen. Ook wordt er
aandacht besteed aan de manier waarop wij als mensen interacteren met runderen. We koppelen onze
omgang en de houderij met het welzijn van de door ons gehouden runderen.
Uitvoering
Bekijk de interactieve video op blackboard en beantwoord de bijbehorende vragen. Bij voorkeur
uitvoeren voor het PR3 gedragsdiagnostiek landbouwhuisdieren
Filmpje
Zie Handouts PP WC Rund 2023 op Bb bij zelfstudies voor de dia's in het filmpje
Dia 3
De domesticatie van runderen vond plaats in het midden oosten rond 7000 v Chr, daarna verspreiden
naar Europa.
Ons westerse rund stamt af van het oerrund = bos primigenius.
Ze waren heel groot met schofthoogte totwel over de 2 meter, zachtbruin van kleur en een aalstreep.
Die rechter was iets kleiner, tot schofthoogte van 170 met roodbruine vacht
In middeleeuwen: opvallend klein, meerdere kleuren, ze graasden rond in kuddes in heidevelden of
weides rond nederzettingen en dorpen en stonden ‘s avonds en in winter in een stal, daar werd de mest
opgevangen als brandstof voor de mens. De grootte van dit rund komt wrrs door natuurlijke selectie en
domesticatie.
- Domesticatie: een klein rund was makkelijk te hanteren voor de mens en wonen met de mens
had voordelen voor rund, bv de warmte in de stallen.
- Natuurlijke selectie: er was miss/wrrs schaarse en schrale voeding
Heden: rund is weer groot. Er zijn geen nutrienten tekorten meer en geen selectie meer voor kleine
dieren voor hanteren, onze stallen zijn ruim genoeg.
Dia 4
Iets weten van natuurlijke gedrag natuurlijke dieren koeien. Het oerrund is wel al uitgestorven dus we
kunnen die niet meer bestuderen. ‘Fellow populations’, oftewel verwilderde populaties runderen,
kunnen ons wel info geven, zoals deze in Chillingham die al langere tijd leven in niet beheerd gebied. In
Nl de schotse hooglanders in de oosvaarderplassen bv.
Gebroeders Heck: bestudeerden deze runderen om kennis te krijgen over natuurlijk gedrag
,Je kan ook leren van de verwante dieren van de bovinae, bv buffels, maar niet bv de gnoe want dat is
een gazelle
Dia 7
Nog een reden om natuurlijk gedrag te leren: boer adviseren over voortplanting. Koe heeft een cyclus
van tussen de 17 en 24 dagen, en dan is er het korte moment van de tocht voor een succesvolle
kunstmatige inseminatie (=KI). Het is moeilijk waar te nemen. Duidelijkst is het springen en het sta
reflex, oftewel de staande tocht. Maar ook onrustig gedrag, flemen en tochtslijm kan je waarnemen.
Onderzoek toonde aan dat hoeveelheid staande tocht van 80 naar 50% is gegaan, dus dat je het dan met
die andere meer onopvallende gedragingen moet doen, en dat de tijdsduur van de tocht van 15 uur naar
5 uur is gegaan dus dat je er sneller bij moet zijn nu vaker. Drachtigheids % eerste inseminatie van 70
naar 40%.
Staande tocht daaraan tochtigheid zien, dat heeft een paar haken en ogen:
- Alleen in 90% van de koeien die sta reflex vertoont dus die op deze dia onder het rund staat dat
springt is tochtig.
- Maar 37% van de tochtige runderen vertoont staande tocht dus als je alleen hiernaar kijkt mis je
er veel.
- De koe die springt zit in 70% van de gevallen tegen de tocht aan dus ook niet alle.
Q: Wat voor gevolgen heeft dit voor de boer? -> Dit leidt tot economische verliezen voor de boer
vanwege de langere tussen-kalftijd en de extra inseminatiekosten.
De stier heeft al die visuele signalen niet nodig om te weten dat koe tochtig is, die heeft blijkbaar ook
andere manieren. -->
Dia 8
Stier gebruikt z'n neus om tochtigheid te meten. Het orgaan bij stieren dat feromonen kan detecteren,
staat bekend als het "Jacobson's orgaan" of het "vomeronasaal orgaan" (VNO). Dit orgaan speelt een
belangrijke rol bij het detecteren van feromonen, chemische signalen die door dieren worden
uitgezonden om communicatie tussen individuen van dezelfde soort te vergemakkelijken, met name
tijdens het paren en territoriummarkering.
Dat orgaan heeft via bulus oflactorius een directe verbinding met hypothalamus en amygdala, deze zijn
bel voor emotie, motivatie en aansturen van gedrag.
Vaginale feromonen als indicatie van tochtigheid kunnen dus op afstand van koe worden geroken door
stier. Stier begint koe dan te hoeden en op juiste moment dekken.
Feromonen zijn verder belangrijk voor moeder kalf binding en info voor andere stieren en koeien die bel
is bij vooral trekkende runderen.
Q: Kun je bedenken waarom koe-koe bestijgingen in het wild nauwelijks voorkomen? -> Vele
hypothesen zijn erop te stellen. Mogelijk is het zelfs een domesticatie-artefact, waarbij de boer i.t.t. de
stier, wel dit visuele signaal nodig heeft om de koe op het juiste tijdstip kunstmatig te insemineren, of
naar de stier te brengen. De stier ruikt het, de boer niet. Hebben koeien die specifiek dit gedrag
, vertonen op de boerderij wellicht wel een hogere kans op nageslacht? Mooi onderwerp voor onder
zoek!?
Dia 12
Als koeien in een groep in de wei worden gezet gaan ze zich al snel sociaal organiseren en daarbij hoort
sociaal gedrag.
Van nature een matriarchale organiatie. De sociale verwantschap in de kudde is vaak bepalend voor de
sociale banden, maar er bestaan ook sociale banden tussen onverwante dieren, en die spelen ook een
belangrijke rol in sociale structuur.
Er wordt een sociale orde opgesteld en die kan, eenmaal gevormd, redelijk stabiel zijn.
Specifiek bij de tocht is er veelal een overheersende stier aanwezig, de sterkte, de ‘kingbull’ ook wel
genoemd. Rondom hem staan minder sterke en jongere stieren klaar om de taken over te nemen als de
sterkste verdwijnt. Dit gebeurt vooral bij langere periode van dekking wanneer op een gegeven moment
de king verslapt is en moet aansterken. Bij het aansterken leeft die stier solitair.
Q: Wat gebeurt er met de jonge dieren (koeien/stieren) als ze ouder worden? -> Jonge dieren zullen
vaak de groep gaan verlaten als zijn iets ouder worden: bij runderen blijven de oudere en jongere koeien
bij elkaar en verlaten de jonge adolescente mannen de oorspronkelijke kudde waarin ze zijn geboren en
zullen vervolgens een aantal jaren rondzwerven in groepen met andere jonge mannelijke dieren, ook
wel de bachelor groepen genaamd. Eenmaal volgroeid, getraind door onderlinge gevechten, en sterk
genoeg om een King bull te beconcurreren, zullen deze volgroeide stieren vervolgens loskomen uit de
groep van jonge stieren, en hun geluk gaan beproeven om koeien te gaan dekken.
Q: Wat is het grote nadeel van deze solitaire fase voor de stier? -> Zo’n solitair moment is voor zo’n
grote stier een bijzonder riskant moment in zijn leven. Hij heeft de kudde moeten verlaten en heeft geen
profijt meer van de beschermende functies van een kuddeleven - hij leeft alleen en is verzwakt en kan
op zo’n moment een aantrekkelijke prooi zijn voor roofdieren. Normaal zouden roofdieren zo’n grote
stier zeker niet zomaar uitselecteren als prooidier, veel te sterk, maar menig wolf of leeuw durft het
soms wel aan als zo’n stier in zijn zwakke solitaire periode zit.
Dia 13
Gemiddeld is een koe om de 3 weken tochtig, en 280 dagen drachtig, 9 maanden en 10 dagen.
Als het kalf net is geboren zal onder natuurlijke omstandigheden de moeder het kalf afdekken. Het kalf
is dan nog geurloos en moeilijk te vinden door een roofdier. -> anti-predatiegedrag.
4-6 keer verzorgd per dag kalf
Maternale imprinting vindt plaats tot 5 uur post partus. Herkenning moeder kalf en andersom. Daarna
zal acceptatieproces kalf door koe veel moeilijker gaan.
Als er iets misgaat met die imprinting heeft dat gevolgen voor later voor de herkenning door het rund
van soortgenoten, voortplanting, sociale banden
Na enkele dagen kan het kalf meelopen in de kudde
