BIO H14 Waarnemen
14.1 Zintuigcellen
Zintuigcellen zijn gespecialiseerde cellen die reageren op de adequate prikkel
(specifieke prikkel).
Je evenwichtszintuigen bevinden zich in je oren. Ze bestaan uit een centraal
deel, het vestibulum, en drie halfcirkelvormige kanalen die loodrecht op
elkaar staan. Het vestibulum en de halfcirkelvormige kanalen zijn gevuld met een
vloeistof: de endolymfe. De maculae, twee zintuigorgaantjes in het vestibulum,
geven informatie over de stand van je hoofd ten opzichte van de zwaartekracht
en over een rechtlijnige versnelling. De haarcellen steken met lange ciliën
(zintuigharen) in een laag met kalksteentjes. Door die geleilaag voel je
verandering van snelheid.
Informatie over draaibewegingen komt uit de drie halfcirkelvormige kanalen.
Ze kunnen drie draairichtingen registreren: omhoog-beneden, links-rechts, schuin
links – schuin rechts. Elk kanaal heeft een knobbel met haarcellen met ciliën, die
in de cupula (geleiachtige massa) steken die met de endolymfe beweegt. De
haarcellen sturen uiteindelijk impulsen naar het evenwichtscentrum.
Zintuigcellen zijn receptorcellen, die reageren op veranderingen.
Mechanoreceptoren zijn gevoelig voor een mechanische prikkeling,
bijvoorbeeld in de huid. Andere receptoren in je huid reageren op
temperatuurveranderingen: thermoreceptoren. Zintuigcellen die op stoffen
reageren zijn chemoreceptoren, in je oog zitten fotoreceptoren.
Receptorcellen hebben een rustpotentiaal. Een adequate prikkel leidt tot een
verandering van de membraanpotentiaal, of vormverandering van het
celmembraan of een warmtegevoelig eiwit. Bij chemoreceptoren en
fotoreceptoren bindt een secundaire boodschapperstof aan doelwitmoleculen
op de eiwitpoorten. Als de prikkeldrempel bereikt is, vindt er depolarisatie
plaats en openen de Ca2+-poorten. Receptorcellen lozen een exciterende
neurotransmitter in een synaps, de hoeveelheid daarvan bepaalt de
impulsfrequentie in het sensorische neuron.
Pijnreceptoren zijn zenuwceluiteinden die reageren op prikkels die schade
kunnen geven. De prikkeldrempel ligt veel hoger, en ze geven informatie door
aan pijncentra in de hersenen.
Door een langdurige constante prikkel gaat de prikkeldrempel omhoog,
waardoor de receptorcel minder reageert op de prikkel. Dit heet gewenning of
adaptatie. In sommige receptorcellen treedt sneller adaptatie op dan in andere.
Zo vertonen pijnzintuigjes geen gewenning.
Het evenwichtscentrum in de hersenen regelen je evenwicht. Ook de kleine
hersenen doen mee.
, 14.2 Het gehoorzintuig
Je negeert achtergrondgeluid bewust en onbewust, doordat je thalamus
achtergrondruis niet laat doordingen tot je auditieve schors. Ook verzwakken de
hersenen bepaalde toonhoogtes. De haarcellen in het oor zijn
mechanoreceptoren met lange ciliën die beschadigd raken door teveel lawaai
of slijtage, waardoor achtergrondgeluid wegfilteren moeilijker wordt.
De adequate prikkel voor het oor zijn trillingen. De oorschelp vangt trillingen op
en geleidt ze via de gehoorgang het oor in. De oorschelp en gehoorgang
vormen het buitenoor. Aan het einde van de gehoorgang bevindt zich het
trommelvlies.
Die trilt met de luchttrillingen mee. De ruimte aan de andere kant van het
trommelvlies heet het middenoor. Bij duiken is de luchtdruk aan beide zijden
niet gelijk waardoor het trommelvlies onder spanning komt te staan. Het
opheffen van drukverschil gaat via de buis van Eustachius, die tussen het
middenoor en de keelholte loopt.
Een deel van het geluid verplaatst zich via de schedelbeenderen, dat hoor je
ook als je heel verkouden bent.
Er zijn drie gehoorbeentjes verbonden met het trommelvlies: hamer,
aambeeld en stijgbeugel. Die nemen trillingen over, versterken ze en geven ze
door naar het binnenoor.
In het binnenoor bevindt zich het slakkenhuis, met zintuigcellen die reageren
op trillingen. De stijgbeugel geeft trillingen door via het ovale venster, een
membraan in de wand van het slakkenhuis. Het trilt sterk zodat de vloeistof in
het slakkenhuis beweegt. Het slakkenhuis bestaat uit 3 kanalen. Het grootste
kanaal loopt van het membraan van het ovale venster naar het membraan van
het ronde venster. Het kleine kanaal (slakkenhuisgang) bevat endolymfe met
K+-ionen die haarcellen depolariseren. De grote kanalen zijn gevuld met
perilymfe, die trillingen doorgeeft.
In het kleinste middelste kanaal laten trillingen het basilaire membraan
bewegen, die trillingen doorgeeft aan de perilymfe. Over het basilair membraan
loopt het orgaan van Corti, met haarcellen met ciliën. Die drukken tegen het
dakmembraan. Ze verbuigen en openen de K +-kanalen van de haarcellen, wat
leidt tot depolarisatie. Ca2+-kanalen openen en neurotransmitters worden
afgegeven aan sensorische zenuwen, die de impulsen naar het primaire
gehoorcentrum sturen waar geluid wordt vertaald.
Elke plaats op het basilaire membraan is gevoelig voor een andere
trillingsfrequentie (aan het begin hoog). Het stukje membraan dat trilt geeft
impulsen af aan de hersenen die het als een toonhoogte interpreteren.
Waarnemen van volume komt door de amplitude van de trilling. Hoe groter de
amplitude, hoe groter de beweging van het membraan en hoe meer impulsen de
hersenen ontvangen.
De eenheid van geluidssterkte is decibel (dB), op een logaritmische schaal. De
pijngrens ligt rond de 120 dB, korte blootstelling geeft al gehoorschade: de
ciliën raken beschadigd. Bij lichte beschadiging kunnen ze herstellen, bij zware
beschadiging niet. Dan geven ze verkeerde of geen informatie door. Ook de
spiertjes die aan de gehoorbeentjes vastzitten kunnen beschadigen.
14.1 Zintuigcellen
Zintuigcellen zijn gespecialiseerde cellen die reageren op de adequate prikkel
(specifieke prikkel).
Je evenwichtszintuigen bevinden zich in je oren. Ze bestaan uit een centraal
deel, het vestibulum, en drie halfcirkelvormige kanalen die loodrecht op
elkaar staan. Het vestibulum en de halfcirkelvormige kanalen zijn gevuld met een
vloeistof: de endolymfe. De maculae, twee zintuigorgaantjes in het vestibulum,
geven informatie over de stand van je hoofd ten opzichte van de zwaartekracht
en over een rechtlijnige versnelling. De haarcellen steken met lange ciliën
(zintuigharen) in een laag met kalksteentjes. Door die geleilaag voel je
verandering van snelheid.
Informatie over draaibewegingen komt uit de drie halfcirkelvormige kanalen.
Ze kunnen drie draairichtingen registreren: omhoog-beneden, links-rechts, schuin
links – schuin rechts. Elk kanaal heeft een knobbel met haarcellen met ciliën, die
in de cupula (geleiachtige massa) steken die met de endolymfe beweegt. De
haarcellen sturen uiteindelijk impulsen naar het evenwichtscentrum.
Zintuigcellen zijn receptorcellen, die reageren op veranderingen.
Mechanoreceptoren zijn gevoelig voor een mechanische prikkeling,
bijvoorbeeld in de huid. Andere receptoren in je huid reageren op
temperatuurveranderingen: thermoreceptoren. Zintuigcellen die op stoffen
reageren zijn chemoreceptoren, in je oog zitten fotoreceptoren.
Receptorcellen hebben een rustpotentiaal. Een adequate prikkel leidt tot een
verandering van de membraanpotentiaal, of vormverandering van het
celmembraan of een warmtegevoelig eiwit. Bij chemoreceptoren en
fotoreceptoren bindt een secundaire boodschapperstof aan doelwitmoleculen
op de eiwitpoorten. Als de prikkeldrempel bereikt is, vindt er depolarisatie
plaats en openen de Ca2+-poorten. Receptorcellen lozen een exciterende
neurotransmitter in een synaps, de hoeveelheid daarvan bepaalt de
impulsfrequentie in het sensorische neuron.
Pijnreceptoren zijn zenuwceluiteinden die reageren op prikkels die schade
kunnen geven. De prikkeldrempel ligt veel hoger, en ze geven informatie door
aan pijncentra in de hersenen.
Door een langdurige constante prikkel gaat de prikkeldrempel omhoog,
waardoor de receptorcel minder reageert op de prikkel. Dit heet gewenning of
adaptatie. In sommige receptorcellen treedt sneller adaptatie op dan in andere.
Zo vertonen pijnzintuigjes geen gewenning.
Het evenwichtscentrum in de hersenen regelen je evenwicht. Ook de kleine
hersenen doen mee.
, 14.2 Het gehoorzintuig
Je negeert achtergrondgeluid bewust en onbewust, doordat je thalamus
achtergrondruis niet laat doordingen tot je auditieve schors. Ook verzwakken de
hersenen bepaalde toonhoogtes. De haarcellen in het oor zijn
mechanoreceptoren met lange ciliën die beschadigd raken door teveel lawaai
of slijtage, waardoor achtergrondgeluid wegfilteren moeilijker wordt.
De adequate prikkel voor het oor zijn trillingen. De oorschelp vangt trillingen op
en geleidt ze via de gehoorgang het oor in. De oorschelp en gehoorgang
vormen het buitenoor. Aan het einde van de gehoorgang bevindt zich het
trommelvlies.
Die trilt met de luchttrillingen mee. De ruimte aan de andere kant van het
trommelvlies heet het middenoor. Bij duiken is de luchtdruk aan beide zijden
niet gelijk waardoor het trommelvlies onder spanning komt te staan. Het
opheffen van drukverschil gaat via de buis van Eustachius, die tussen het
middenoor en de keelholte loopt.
Een deel van het geluid verplaatst zich via de schedelbeenderen, dat hoor je
ook als je heel verkouden bent.
Er zijn drie gehoorbeentjes verbonden met het trommelvlies: hamer,
aambeeld en stijgbeugel. Die nemen trillingen over, versterken ze en geven ze
door naar het binnenoor.
In het binnenoor bevindt zich het slakkenhuis, met zintuigcellen die reageren
op trillingen. De stijgbeugel geeft trillingen door via het ovale venster, een
membraan in de wand van het slakkenhuis. Het trilt sterk zodat de vloeistof in
het slakkenhuis beweegt. Het slakkenhuis bestaat uit 3 kanalen. Het grootste
kanaal loopt van het membraan van het ovale venster naar het membraan van
het ronde venster. Het kleine kanaal (slakkenhuisgang) bevat endolymfe met
K+-ionen die haarcellen depolariseren. De grote kanalen zijn gevuld met
perilymfe, die trillingen doorgeeft.
In het kleinste middelste kanaal laten trillingen het basilaire membraan
bewegen, die trillingen doorgeeft aan de perilymfe. Over het basilair membraan
loopt het orgaan van Corti, met haarcellen met ciliën. Die drukken tegen het
dakmembraan. Ze verbuigen en openen de K +-kanalen van de haarcellen, wat
leidt tot depolarisatie. Ca2+-kanalen openen en neurotransmitters worden
afgegeven aan sensorische zenuwen, die de impulsen naar het primaire
gehoorcentrum sturen waar geluid wordt vertaald.
Elke plaats op het basilaire membraan is gevoelig voor een andere
trillingsfrequentie (aan het begin hoog). Het stukje membraan dat trilt geeft
impulsen af aan de hersenen die het als een toonhoogte interpreteren.
Waarnemen van volume komt door de amplitude van de trilling. Hoe groter de
amplitude, hoe groter de beweging van het membraan en hoe meer impulsen de
hersenen ontvangen.
De eenheid van geluidssterkte is decibel (dB), op een logaritmische schaal. De
pijngrens ligt rond de 120 dB, korte blootstelling geeft al gehoorschade: de
ciliën raken beschadigd. Bij lichte beschadiging kunnen ze herstellen, bij zware
beschadiging niet. Dan geven ze verkeerde of geen informatie door. Ook de
spiertjes die aan de gehoorbeentjes vastzitten kunnen beschadigen.
