Samenvatting klinische neuropsychologie
Inhoudsopgave
Samenvatting klinische neuropsychologie...................................................................................................... 1
Hoofdstuk 1: Wat is klinische neuropsychologie..................................................................................................2
Ontwikkeling 1: historisch perspectief.............................................................................................................3
Ontwikkeling 2: Moderne klinische neuropsychologie na Tweede wereldoorlog...........................................4
Ontwikkeling 3: Neuropsychologie in Nederland............................................................................................6
Tot slot.............................................................................................................................................................6
Hoofdstuk 3: Neuropsychologie in de praktijk.....................................................................................................6
Werkveld..........................................................................................................................................................6
Diagnostiek......................................................................................................................................................7
Behandeling.....................................................................................................................................................9
Multidisciplinaire samenwerking.....................................................................................................................9
Positie en professionele ontwikkeling.............................................................................................................9
Hoofdstuk 2: Neuropsychologie: De wetenschappelijke methoden.....................................................................9
Empirische cyclus...........................................................................................................................................10
Vraagstelling...................................................................................................................................................10
Onderzoeksopzet...........................................................................................................................................10
Typen onderzoek............................................................................................................................................11
Onderzoeksdesign..........................................................................................................................................11
Heterogeniteit................................................................................................................................................13
Open wetenschap..........................................................................................................................................13
Hoofdstuk 4: Beeldvorming van de hersenen....................................................................................................13
Radiologische beeldvorming..........................................................................................................................14
Nucleaire beeldvorming................................................................................................................................18
Neurofysiologisch onderzoek........................................................................................................................19
Recente en toekomstige ontwikkelingen.......................................................................................................20
Tot slot...........................................................................................................................................................20
Hoofdstuk 5: Plasticiteit, herstel en neuropsychologische revalidatie...............................................................20
Herstel en plasticiteit.....................................................................................................................................20
Neuropsychologische behandeling................................................................................................................22
Hoofdstuk 7: Geheugen.....................................................................................................................................24
Meerdere geheugensystemen.......................................................................................................................25
Geheugen en vooruitblikken op de toekomst...............................................................................................29
De neuronale basis van het geheugen: van neuron naar netwerk................................................................30
Geheugenklachten versus geheugenstoornissen..........................................................................................31
Hoofdstuk 6: Waarneming.................................................................................................................................32
Visuele perceptie...........................................................................................................................................33
Auditieve perceptie........................................................................................................................................36
Lichamelijke perceptie...................................................................................................................................37
Smaak- en reukperceptie...............................................................................................................................38
Hoofdstuk 11: Motoriek en actie........................................................................................................................39
Organisatie van het motorische systeem......................................................................................................40
Welke cognitieve processen zijn betrokken bij actie en motoriek?..............................................................42
Stoornissen....................................................................................................................................................44
Hoofdstuk 12: Intelligentie.................................................................................................................................45
Theorieen over intelligentie...........................................................................................................................46
Bepalen van intelligentie...............................................................................................................................50
, Hoofdstuk 8: Taal en spraak...............................................................................................................................51
Taal, spraak en verbale communicatie..........................................................................................................51
De psychologie van taal.................................................................................................................................52
Stoornissen en dissociaties............................................................................................................................53
Functionele neuroanatomie van taal.............................................................................................................56
Hoofdstuk 9: Aandacht en Executief Functioneren............................................................................................57
Aandacht........................................................................................................................................................57
Executieve functies........................................................................................................................................59
Executieve functies: unitair of fractionair......................................................................................................59
De neuroanatomie van aandacht en executieve functies.............................................................................60
Het meten van aandacht en executief functioneren.....................................................................................61
Stoornissen in aandacht en executief functioneren......................................................................................62
Hoofdstuk 10: Emotie en Sociale Cognitie..........................................................................................................63
Emoties..........................................................................................................................................................63
Waarnemen van sociaal relevante informatie...............................................................................................64
Begrijpen van sociaal relevante informatie...................................................................................................64
Reageren op sociaal relevante informatie.....................................................................................................65
Cognitieve modellen van sociale cognitie......................................................................................................65
Lokalisatie en functionele neuro-imaging.....................................................................................................65
Stoornissen en dissociaties............................................................................................................................67
Hoofdstuk 1: Wat is klinische neuropsychologie
Neuropsychologie bestudeerd de samenhang tussen gedrag en de werking van de hersenen.
Overt gedrag = waarneembare acties en reacties.
Denkprocessen zijn de cognitieve functies zorgen voor de verwerking van informatie uit
de wereld om ons heen en dit te kunnen begrijpen en erop te kunnen reageren.
Cognitieve neurowetenschappen houdt zich bezig met gezonde hersenen en hierbij
dierenonderzoek.
Neuropsychologie houdt zich echter bezig met de relatie tussen structuren of processen en
cognitieve functies, emoties of waarneembaar gedrag. (sinds de jaren zeventig)
deskundigen op het gebied van de relatie tussen hersenstoornissen en gedrag en passen
deze kennis toe in de vorm van diagnostiek, begeleiding en behandeling.
Lesie = beschadiging in de hersenen
Soms is een aandoening niet direct terug te leiden naar een beschadiging in de
hersenstructuren, dit noemt men dan hersendisfuncties die kunnen leiden tot cognitieve
functiestoornissen.
NPO: Neuropsychologisch onderzoek om stoornissen in de cognitieve functies vast te
stellen.
Het vakgebied, klinische neuropsychologie, wordt beschreven aan de hand van 4
ontwikkelingen:
1. Geschiedenis in het denken over de hersenen en hierbij het wetenschappelijk
onderzoek.
2. Functies na hersenletsel vanaf de Tweede wereldoorlog.
3. Stand van zaken in de 21ste eeuw.
4. Het vakgebied in Nederland.
,Ontwikkeling 1: historisch perspectief
Komt voort uit de filosofie en het empirische onderzoek naar de menselijke geest en de
relatie et de hersenen, de lokalisatie van de geest en diverse functies en het zoeken naar
methoden om dit vraagstuk te onderzoeken.
Klassieke oudheid het idee dat de hersenen een rol spelen bij mentale functies.
Hippocrates: hield als eerste de hersenen verantwoordelijk voor het intellect, de
zintuigen, kennis en emoties, ondanks het idee dat gedrag en afwijkingen hierin ontstonden
door demonen etc. Het werd dus niet altijd geaccepteerd.
Herophilus: Bedenker van de celtheorie/ventrikelleer holtes met vocht ontdekt in
de hersenen van overledene, deze holtes van belang voor waarneming, het begrijpen en het
geheugen.
Aristoteles: Juist dat het hart de belangrijkste factor was, maar in deze tijd wel het
eerste anatomisch onderzoek naar de hersenen.
Hersenen als 1 algemeen systeem van informatieverwerking.
Verandering door Descartes: Dualistisch standpunt geest (immaterieel) (specifiek
de pijnappelklier, epifyse, belangrijk voor de geest) en lichaam (materieel) als twee aparte
systemen.
Gall: differentiatie van mentale functies en de lokalisatie in de hersenen
“De mens verschillende mentale functies bezit en dat die functies onafhankelijk van elkaar
terug te voeren zijn op specifieke, zelfstandig functionerende delen van de hersenen die zich
aan de buitenzijde van de hersenen (de cortex) bevinden.”
Aan de hand van knobbels (uitstulpingen) van de schedel, terug te leiden hoe goed
een bepaalde functie ontwikkeld was.
Phineas Gage
Broca: gevalsbeschrijvingen en taalstoornissen
Het gebied van Broca: linkerfrontaalkwab, belangrijk voor het spreken.
Wernicke: taalstoornissen na hersenbeschadiging
Het gebied van Wernicke: linkertemporaalkwam, belangrijk voor het begrijpen van
taal. Stelde ook dat de hersengebieden belangrijk voor taal met elkaar waren verbonden.
Schade aan verbindingsbanen, zou leiden tot een specifieke functiestoornis. Bv: schade aan
de verbinding tussen het gebied van Broca en het gebied van Wernicke, zou leiden tot een
specifieke stoornis waarbij de persoon wel zou kunnen spreken en begrijpen, maar de
woorden niet meer zou kunnen nazeggen (conductieafasie).
Lissauer: herkenning, zicht
Herkenning van objecten verloopt in twee fases; apperceptie en associatie (met
betekenis). Hersenbeschadiging zorgt voor een verstoring in de eerste fase, hierdoor
onvermogen om dingen te zien als een geheel (apperceptieve agnosie). Hersenbeschadiging
met verstoring in tweede fase, zorgt ervoor dat personen de koppeling aan de
betekenisinformatie niet meer kunnen maken (associatieve agnosie).
Rond de 1900 kritiek op de lokalisatie, want zou zorgen voor simplificatie.
, Hughlings-Jackson: schade op een specifieke plek in de hersenen kan zorgen voor een
functiestoornis, maar deze functie hoeft niet per direct op deze plek te zitten.
Goldstein: gedrag wordt gestuurd door verschillende factoren
Wundt: gezien als de grondlegger voor experimentele psychologie (vooral gericht op
waarneming, maar ook gedachten, bewustzijn en gevoelens).
Donders: grondlegger van de chronometrische analyse van mentale processen
(reactietijdtaken). De systematische en kwantitatieve vergelijking van verschillende
taakcondities wordt de substractiemethode genoemd (fMRI).
Einde 19de eeuw: ontwikkeling psychometrie.
Galton: verschillen tussen mensen en in hoeverre is dit aangeboren. (Correlatie,
regressie en normaalverdeling). Ook geinteresseert in reactietijdtaken, maar specifiek de
prestatie van een persoon vergeleken met de vergelijkingsgroep (gehele populatie).
Binet: intelligentietest om naar verschillen in individuen te kijken en het
ontwikkelingsniveau van kinderen.
Ontwikkeling 2: Moderne klinische neuropsychologie na Tweede
wereldoorlog
Luria: het model is een voorbeeld waarin holistische en lokalisatie theorieën werden
geïntegreerd tot een globale functionele theorie. Alle hersengebieden betrokken bij de drie
basisfuncties (units) die met elkaar interacteren, de subcorticale hersengebieden (regulatie
en activatie), waaronder de hersenstam, de posterieure hersengebieden (input) en de
anterieure hersengebieden (output). Elke functionele unit heeft ene primaire, secundaire en
tertiaire zone. Bv: informatie via de ogen naar de primaire visuele cortex (modaliteit
specifiek), vervolgens in de secundaire zone verwerkt en geanalyseerd, en in de tertiaire zone
geïntegreerd met informatie vanuit andere zintuigen (niet modaliteit specifiek). Daarnaast
verdeling van de linkerhersenhelft (talig) en de rechterhersenhelft (niet talig).
Veel van Luria is achterhaald, maar het idee dat de hersenen als geheel verantwoordelijk zijn
voor gedrag, maar dat er wel gelokaliseerde deelfuncties te onderscheiden zijn, is
hedendaags nog belangrijk voor de neuropsychologie.
Geschwind: deed onderzoek bij patiënten met hersenletsel naar de hersenfuncties,
waaronder taalfuncties. Belangrijke veronderstelling was dat er in de hersenen functionele
centra zijn die met elkaar verbonden zijn. Het verbreken van verbinden (disconnectie) leidt
tot specifieke uitvalsverschijnselen. Hij luidde de termen dissociatie en dubbele dissociatie in.
Enkele Dissociatie: patiënt met lesie op plaats X heeft een stoornis op taak A maar niet op
taak B. De processen hangen samen, bv schrijven en lezen.
Dubbele dissociatie: patiënt met lesie op plaats Y heeft een stoornis op taak B maar niet op
taak A. Gaat het om het aantonen van twee (min of meer) onafhankelijke cognitieve
processen. (bladzijde 69 voor meer uitleg)
Gevalsbeschrijvingen moeilijk te generaliseren. Door het onderzoek van Benton en de
ontwikkeling van verschillende meetmethoden, groeide de kennis over de gevolgen van
hersenschade enorm. Door het gebruik van gestandaardiseerde methoden konden de twee
Inhoudsopgave
Samenvatting klinische neuropsychologie...................................................................................................... 1
Hoofdstuk 1: Wat is klinische neuropsychologie..................................................................................................2
Ontwikkeling 1: historisch perspectief.............................................................................................................3
Ontwikkeling 2: Moderne klinische neuropsychologie na Tweede wereldoorlog...........................................4
Ontwikkeling 3: Neuropsychologie in Nederland............................................................................................6
Tot slot.............................................................................................................................................................6
Hoofdstuk 3: Neuropsychologie in de praktijk.....................................................................................................6
Werkveld..........................................................................................................................................................6
Diagnostiek......................................................................................................................................................7
Behandeling.....................................................................................................................................................9
Multidisciplinaire samenwerking.....................................................................................................................9
Positie en professionele ontwikkeling.............................................................................................................9
Hoofdstuk 2: Neuropsychologie: De wetenschappelijke methoden.....................................................................9
Empirische cyclus...........................................................................................................................................10
Vraagstelling...................................................................................................................................................10
Onderzoeksopzet...........................................................................................................................................10
Typen onderzoek............................................................................................................................................11
Onderzoeksdesign..........................................................................................................................................11
Heterogeniteit................................................................................................................................................13
Open wetenschap..........................................................................................................................................13
Hoofdstuk 4: Beeldvorming van de hersenen....................................................................................................13
Radiologische beeldvorming..........................................................................................................................14
Nucleaire beeldvorming................................................................................................................................18
Neurofysiologisch onderzoek........................................................................................................................19
Recente en toekomstige ontwikkelingen.......................................................................................................20
Tot slot...........................................................................................................................................................20
Hoofdstuk 5: Plasticiteit, herstel en neuropsychologische revalidatie...............................................................20
Herstel en plasticiteit.....................................................................................................................................20
Neuropsychologische behandeling................................................................................................................22
Hoofdstuk 7: Geheugen.....................................................................................................................................24
Meerdere geheugensystemen.......................................................................................................................25
Geheugen en vooruitblikken op de toekomst...............................................................................................29
De neuronale basis van het geheugen: van neuron naar netwerk................................................................30
Geheugenklachten versus geheugenstoornissen..........................................................................................31
Hoofdstuk 6: Waarneming.................................................................................................................................32
Visuele perceptie...........................................................................................................................................33
Auditieve perceptie........................................................................................................................................36
Lichamelijke perceptie...................................................................................................................................37
Smaak- en reukperceptie...............................................................................................................................38
Hoofdstuk 11: Motoriek en actie........................................................................................................................39
Organisatie van het motorische systeem......................................................................................................40
Welke cognitieve processen zijn betrokken bij actie en motoriek?..............................................................42
Stoornissen....................................................................................................................................................44
Hoofdstuk 12: Intelligentie.................................................................................................................................45
Theorieen over intelligentie...........................................................................................................................46
Bepalen van intelligentie...............................................................................................................................50
, Hoofdstuk 8: Taal en spraak...............................................................................................................................51
Taal, spraak en verbale communicatie..........................................................................................................51
De psychologie van taal.................................................................................................................................52
Stoornissen en dissociaties............................................................................................................................53
Functionele neuroanatomie van taal.............................................................................................................56
Hoofdstuk 9: Aandacht en Executief Functioneren............................................................................................57
Aandacht........................................................................................................................................................57
Executieve functies........................................................................................................................................59
Executieve functies: unitair of fractionair......................................................................................................59
De neuroanatomie van aandacht en executieve functies.............................................................................60
Het meten van aandacht en executief functioneren.....................................................................................61
Stoornissen in aandacht en executief functioneren......................................................................................62
Hoofdstuk 10: Emotie en Sociale Cognitie..........................................................................................................63
Emoties..........................................................................................................................................................63
Waarnemen van sociaal relevante informatie...............................................................................................64
Begrijpen van sociaal relevante informatie...................................................................................................64
Reageren op sociaal relevante informatie.....................................................................................................65
Cognitieve modellen van sociale cognitie......................................................................................................65
Lokalisatie en functionele neuro-imaging.....................................................................................................65
Stoornissen en dissociaties............................................................................................................................67
Hoofdstuk 1: Wat is klinische neuropsychologie
Neuropsychologie bestudeerd de samenhang tussen gedrag en de werking van de hersenen.
Overt gedrag = waarneembare acties en reacties.
Denkprocessen zijn de cognitieve functies zorgen voor de verwerking van informatie uit
de wereld om ons heen en dit te kunnen begrijpen en erop te kunnen reageren.
Cognitieve neurowetenschappen houdt zich bezig met gezonde hersenen en hierbij
dierenonderzoek.
Neuropsychologie houdt zich echter bezig met de relatie tussen structuren of processen en
cognitieve functies, emoties of waarneembaar gedrag. (sinds de jaren zeventig)
deskundigen op het gebied van de relatie tussen hersenstoornissen en gedrag en passen
deze kennis toe in de vorm van diagnostiek, begeleiding en behandeling.
Lesie = beschadiging in de hersenen
Soms is een aandoening niet direct terug te leiden naar een beschadiging in de
hersenstructuren, dit noemt men dan hersendisfuncties die kunnen leiden tot cognitieve
functiestoornissen.
NPO: Neuropsychologisch onderzoek om stoornissen in de cognitieve functies vast te
stellen.
Het vakgebied, klinische neuropsychologie, wordt beschreven aan de hand van 4
ontwikkelingen:
1. Geschiedenis in het denken over de hersenen en hierbij het wetenschappelijk
onderzoek.
2. Functies na hersenletsel vanaf de Tweede wereldoorlog.
3. Stand van zaken in de 21ste eeuw.
4. Het vakgebied in Nederland.
,Ontwikkeling 1: historisch perspectief
Komt voort uit de filosofie en het empirische onderzoek naar de menselijke geest en de
relatie et de hersenen, de lokalisatie van de geest en diverse functies en het zoeken naar
methoden om dit vraagstuk te onderzoeken.
Klassieke oudheid het idee dat de hersenen een rol spelen bij mentale functies.
Hippocrates: hield als eerste de hersenen verantwoordelijk voor het intellect, de
zintuigen, kennis en emoties, ondanks het idee dat gedrag en afwijkingen hierin ontstonden
door demonen etc. Het werd dus niet altijd geaccepteerd.
Herophilus: Bedenker van de celtheorie/ventrikelleer holtes met vocht ontdekt in
de hersenen van overledene, deze holtes van belang voor waarneming, het begrijpen en het
geheugen.
Aristoteles: Juist dat het hart de belangrijkste factor was, maar in deze tijd wel het
eerste anatomisch onderzoek naar de hersenen.
Hersenen als 1 algemeen systeem van informatieverwerking.
Verandering door Descartes: Dualistisch standpunt geest (immaterieel) (specifiek
de pijnappelklier, epifyse, belangrijk voor de geest) en lichaam (materieel) als twee aparte
systemen.
Gall: differentiatie van mentale functies en de lokalisatie in de hersenen
“De mens verschillende mentale functies bezit en dat die functies onafhankelijk van elkaar
terug te voeren zijn op specifieke, zelfstandig functionerende delen van de hersenen die zich
aan de buitenzijde van de hersenen (de cortex) bevinden.”
Aan de hand van knobbels (uitstulpingen) van de schedel, terug te leiden hoe goed
een bepaalde functie ontwikkeld was.
Phineas Gage
Broca: gevalsbeschrijvingen en taalstoornissen
Het gebied van Broca: linkerfrontaalkwab, belangrijk voor het spreken.
Wernicke: taalstoornissen na hersenbeschadiging
Het gebied van Wernicke: linkertemporaalkwam, belangrijk voor het begrijpen van
taal. Stelde ook dat de hersengebieden belangrijk voor taal met elkaar waren verbonden.
Schade aan verbindingsbanen, zou leiden tot een specifieke functiestoornis. Bv: schade aan
de verbinding tussen het gebied van Broca en het gebied van Wernicke, zou leiden tot een
specifieke stoornis waarbij de persoon wel zou kunnen spreken en begrijpen, maar de
woorden niet meer zou kunnen nazeggen (conductieafasie).
Lissauer: herkenning, zicht
Herkenning van objecten verloopt in twee fases; apperceptie en associatie (met
betekenis). Hersenbeschadiging zorgt voor een verstoring in de eerste fase, hierdoor
onvermogen om dingen te zien als een geheel (apperceptieve agnosie). Hersenbeschadiging
met verstoring in tweede fase, zorgt ervoor dat personen de koppeling aan de
betekenisinformatie niet meer kunnen maken (associatieve agnosie).
Rond de 1900 kritiek op de lokalisatie, want zou zorgen voor simplificatie.
, Hughlings-Jackson: schade op een specifieke plek in de hersenen kan zorgen voor een
functiestoornis, maar deze functie hoeft niet per direct op deze plek te zitten.
Goldstein: gedrag wordt gestuurd door verschillende factoren
Wundt: gezien als de grondlegger voor experimentele psychologie (vooral gericht op
waarneming, maar ook gedachten, bewustzijn en gevoelens).
Donders: grondlegger van de chronometrische analyse van mentale processen
(reactietijdtaken). De systematische en kwantitatieve vergelijking van verschillende
taakcondities wordt de substractiemethode genoemd (fMRI).
Einde 19de eeuw: ontwikkeling psychometrie.
Galton: verschillen tussen mensen en in hoeverre is dit aangeboren. (Correlatie,
regressie en normaalverdeling). Ook geinteresseert in reactietijdtaken, maar specifiek de
prestatie van een persoon vergeleken met de vergelijkingsgroep (gehele populatie).
Binet: intelligentietest om naar verschillen in individuen te kijken en het
ontwikkelingsniveau van kinderen.
Ontwikkeling 2: Moderne klinische neuropsychologie na Tweede
wereldoorlog
Luria: het model is een voorbeeld waarin holistische en lokalisatie theorieën werden
geïntegreerd tot een globale functionele theorie. Alle hersengebieden betrokken bij de drie
basisfuncties (units) die met elkaar interacteren, de subcorticale hersengebieden (regulatie
en activatie), waaronder de hersenstam, de posterieure hersengebieden (input) en de
anterieure hersengebieden (output). Elke functionele unit heeft ene primaire, secundaire en
tertiaire zone. Bv: informatie via de ogen naar de primaire visuele cortex (modaliteit
specifiek), vervolgens in de secundaire zone verwerkt en geanalyseerd, en in de tertiaire zone
geïntegreerd met informatie vanuit andere zintuigen (niet modaliteit specifiek). Daarnaast
verdeling van de linkerhersenhelft (talig) en de rechterhersenhelft (niet talig).
Veel van Luria is achterhaald, maar het idee dat de hersenen als geheel verantwoordelijk zijn
voor gedrag, maar dat er wel gelokaliseerde deelfuncties te onderscheiden zijn, is
hedendaags nog belangrijk voor de neuropsychologie.
Geschwind: deed onderzoek bij patiënten met hersenletsel naar de hersenfuncties,
waaronder taalfuncties. Belangrijke veronderstelling was dat er in de hersenen functionele
centra zijn die met elkaar verbonden zijn. Het verbreken van verbinden (disconnectie) leidt
tot specifieke uitvalsverschijnselen. Hij luidde de termen dissociatie en dubbele dissociatie in.
Enkele Dissociatie: patiënt met lesie op plaats X heeft een stoornis op taak A maar niet op
taak B. De processen hangen samen, bv schrijven en lezen.
Dubbele dissociatie: patiënt met lesie op plaats Y heeft een stoornis op taak B maar niet op
taak A. Gaat het om het aantonen van twee (min of meer) onafhankelijke cognitieve
processen. (bladzijde 69 voor meer uitleg)
Gevalsbeschrijvingen moeilijk te generaliseren. Door het onderzoek van Benton en de
ontwikkeling van verschillende meetmethoden, groeide de kennis over de gevolgen van
hersenschade enorm. Door het gebruik van gestandaardiseerde methoden konden de twee
