Samenvatting Ethiek voor juristen ALLE hoorcolleges en literatuur

week 1: wat is ethiek en waar is ze goed voor


Literatuur
Waarden = betekenis verschilt per veld waaraan het gekoppeld is

 Instrumentele waarde = waardering omdat het nuttig is voor iets anders
 Intrinsieke waarde = waardering omwille van zichzelf
 Vaak positief georiënteerd
 Geven betekenis aan normen
 Gaan over hoe we ons tot elkaar verhouden –> zeggen iets over inrichting van gemeenschap
 Belang:
 Handen en voeten geven aan reflectie op handelen
 Oriëntatiepunten voor (rechtvaardiging van) gedrag
 Verhelderen van dilemma’s
 Betekenis geven aan handelingen
 Vaak algemeen en ‘vaag’, waardoor juristen er moeite mee hebben –> komt wel steeds meer
op, maar worden dan eerder aangeduid als ‘open normen’

Ethische waarden = kwaliteiten waartoe mensen zich aangetrokken voelen omdat deze bijdragen tot
goed (samenleven)

 Eigen aantrekkingskracht, behoeven geen verdere legitimatie dan zichzelf
 Verschillende beroepsgroepen hebben hun eigen ethische waarden –> geven richting aan
handelen

Normen = maatstaven waaraan het handelen van mensen wordt afgemeten

 Voorbeeld: veiligheidsnormen, hygiënische normen, juridische normen, ethische normen, etc.
 Gedragsregels die voortvloeien uit waarden
 Vaak negatief georiënteerd
 Ontlenen hun betekenis aan waarden
 Specifieke invulling verschilt dus ook per domein

Ethische normen = hebben betrekking op goed en slecht gedrag –> morele normen

 Vaak niet schriftelijk vastgelegd

Waarden vs. normen = algemene oriëntatie vs. concrete regel

 Moeten bij elkaar blijven, anders ontstaan problemen

Moraal = geheel van als vanzelfsprekend beleefde opvattingen over goed en kwaad, zinvol van
zinloos, waardevol en waardeloos

Ethiek = reflectie op de vanzelfsprekendheden waaruit de alledaagse moraal bestaat

 Men leeft ‘in’ de moraal, dus het is lastig daar afstand van te nemen (voorbeeld: een kind
vraagt waarom hij mensen een hand moet geven –> moeilijk om respect uit te leggen). De
ethiek tracht beginselen achter gedrag te beschouwen

Verschillen tussen recht en ethiek

1

, 1) Autoriteit met sanctiebevoegdheid
 Recht: gedragen door vastliggende autoriteit die macht bezit
 Ethiek: andere vorm van autoriteit
 Men richt zich op iets wat sterker is dan toevallige subjectieve voorkeur en
directe belangen –> oriëntatiepunten over goed/kwaad zijn essentieel om te
kunnen handelen
 Niet vrijblijvend, want ethische waarden staan boven individuele willekeur
 Vroeger werd dit gekoppeld aan autoriteit van God, nu veel meer aan moraal
van de samenleving of beroepsgroepen
 Algemeenheid vs. contextgevoeligheid
 Recht: algemeen geldende regels
 Weerspiegelen krachtige ethische beginselen
 Wetgever kan bewust terughoudend zijn in gevallen die niet algemeen
vastgelegd kunnen worden
 Rechter velt laatste oordeel bij meningsverschillen
 Ultiem dilemma als algemene regel en concrete situatie tot spanning leiden
 Ethiek: contextgevoelig
 Waarden en normen kunnen per context verschillen
 Heel moeilijk om algemene regels te formuleren
 Recht als gestolde moraal
 Wetten zijn gericht op heersende opvatting over goed en kwaad
 Moeilijk grijpbare waarden worden gegoten in beter hanteerbare vorm
 Open normen laten rechter naar geschil kijken vanuit gevoeligheid voor waarden en
normen in de samenleving
 Soms strookt toepassing van wet niet met heersende morele opvattingen:
onderscheid tussen ‘letter van de wet’ en ‘geest van de wet’

Onderscheid tussen recht en ethiek

 Rechtspositivisme = wet- en regelgeving is op zichzelf staand stelsel
 John Austin: wet = door autoriteit neergelegd commando dat mensen moeten volgen
op straffe van sancties
 Hart: verfijning van Austin
 Austin doet geen recht aan rechtvaardiging van wetten
 Secundaire regels = geven aan waarom wetten geldig zijn
 Hart van het rechtssysteem = eenheid van primaire en secundaire regels
 Doorgaans accepteren mensen regels (obedience, habit)
 Sociaal: gemeenschap komt secundaire regels overeen, op grond waarvan
wetten ontstaan –> wet is geaccepteerd door samenleving
 Geen plek voor ethische overwegingen –> ethiek is niet onbelangrijk, maar
staat wel los van het recht: motivatie om wetten te volgen is anders dan
ethische motivatie
 Wet kan hierdoor goed door ethiek worden beoordeeld, omdat het los staat
 Ronald Dworkin
 Geldigheid van een wet heeft een ethische dimensie
 Rechterlijk oordeel ontstaat doordat rechter algemene, morele principes
opspoort die aan de basis van de wet liggen en deze toepast
 Het gaat bij wetten altijd om normatieve begrippen; discussies zijn altijd normatief
geladen

2

,  De waarde zit in de wet
 Mensen zijn interpreterende wezens: invulling aan begrippen wordt ingevuld
door achtergrond en bredere context
 Geen onderscheid tussen wat wet is en wat de rechter ermee doet
 Rechter is per definitie rechtsvormend, want de enige toegang tot de wet is de
interpretatie daarvan –> wet heeft altijd ethische dimensie
 Rechter moet oriënteren op wat de wetgever had gewild
 Flexibel rechtsbegrip is nodig in pluriforme samenleving
 Weinig besproken over ethiek als wetenschap zelf, zit meer verbonden in het recht



Kennisclip
Kenmerken ethiek

 Normatief
 Waarden
 Transcendentie = criteria overstijgen de persoonlijke willekeur –> het gaat niet over wensen
maar over waarden

Problemen bij ethische discussies

 Feitendiscussies: feiten in plaats van waarden, descriptief in plaats van normatief
 Verpersoonlijking: standpunten worden gekoppeld aan persoonlijke factoren, waardoor de
algemene strekking verloren gaat
 Juridisering: er wordt beroep gedaan op wet- en regelgeving en procedures, waardoor over
de eigenlijke vraag niet meer gediscussieerd wordt

Onderdelen van een goede ethische discussie

 Gebruik grote filosofen: om onderwerpen te ordenen en structureren
 Verduidelijken en analyseren van belangrijke begrippen

Goede ethiek is filosofische ethiek



Hoorcollege
Ethiek gaat over waarden, normen en deugden: goed of niet goed handelen

 Over smaak valt niet te twisten (dan ben je snel uitgepraat), maar over moraal wel
 We kunnen dan ook een verstandig gesprek voeren over ethiek, gaat niet alleen om gevoel

Relatie tussen recht en ethiek

 Beide normatief: gaat over wat goed/slecht is, wat je wel/niet mag doen
 Om beroepsethische vragen te beantwoorden, moet je buiten je systeem stappen
1) Recht grondt in moraal
a. Algemeen geaccepteerd
b. We hebben bepaalde regels omdat we bepaalde dingen vinden over goed en kwaad
c. Recht is een strakkere, duidelijke vorm van moraal


3