Prins, R. & R. Schoonen (2001) In: R. Appel et al. (red.). Taal en
taalwetenschap. Oxford: Blackwell. Hieruit hoofdstuk 2: “de taalgebruiker”. P.
26-45.
= TAALVERWERVING
Auditieve analyse = heeft de continue klankenstroom onderscheiden in
spraakklank/fonemen
Lexicale analyse & synthese = toen heeft u deze reeks spraakklanken omgezet
in/gereconstrueerd tot woorden
Met behulp van prosodie
Semantische en syntactische analyse = u voorzag de woorden van een betekenis; en
reconstrueerde dei tot zinnen
Pragmatische analyse en attributie = daarna bepaalde u de
sprekersintentie/gebruikswaarde in de context/situatie
“Zo Zo” aandacht vragen
“Zit u een beetje lekker?” Retorische vraag, je gebruikt een beetje zodat het altijd ja is.
“er helemaal kaar voor” Elliptische (vraag)zin (=wat moet worden aangevuld om
een volledige vraagzin van te maken/ onvolledige zin)
= 1 Kennis van het taalsysteem
Linguïstische competence: de abstracte en grotendeels onbewuste kennis van het
taalsysteem.
- De regels uit het competence worden niet altijd ‘correct’ toegepast Met…ehhh,
met dat verhaal van.
Linguïstische Performance: het feitelijk gebruik dat van die kennis wordt gemaakt
Hierbij zijn er beperkingen, omdat wanneer er een te lange zin zal ontstaan er sprake is
van overbelasting van het geheugen
- Performance is dus beperkter dan competence
= 2 Kennis van de wereld
Kennis van de wereld: Niet alleen kennis
van het taalsysteem is belangrijk voor
volledig begrip; taalgebruikers hebben ook
kennis van de wereld nodig.
= 3 Kennis van taalgebruikssituaties
Communicatieve competence: kennis
over hoe te handelen in verschillende
taalgebruikssituaties geef mij postzegels,
is niet netjes, maar gebeurd wel als
Nederlands niet je moedertaal is, wordt
vaak als onbeleefd gezien.
Mentale lexicon: Verbinding tussen
woordkennis en kennis van de wereld. een
netwerk van knopen en draden. De knopen
zijn de woorden, en de draden zorgen voor
verbinding tussen woorden die iets met elkaar te maken hebben, bijvoorbeeld in
betekenis, in klank of in gebruik.
Prikkelen of activeren van kennis, activatie straalt uit naar nauw verwante
woorden en kennis = activatiespreiding
Voorbeeld als je boom hoort, dan worden woorden als tak en bos ook geactiveerd.
,Cognitief systeem: psychologisch goedkunnen functioneren (normaal verstandelijk
vermogen); voldoende geheugencapaciteit, concentratie. Al deze kennis en vermogen
is aan te duiden als het cognitief systeem.
Gebeid van Broca: Voorste deel in de hersenen, voornamelijk van belang voor het
spreken. Wanneer dit is aangetast spreek je langzaam en moeizaam. Je gebruikt dan
weinig of geen woorden met een grammaticale functie zoals lidwoorden en voorzetsels.
Woorden zoals lidwoorden en voorzetsels ontbreken ook van in telegrammen =
telegramstijl
- Uit onderzoek blijkt dat Broca ook een rol speelt bij het begrijpen van taal
o “De leeuw wordt door de tijger gebeten.” Broca patiënten begrijpen niet
wie wie bijt
Gebied van Wernicke: Achterste deel in de hersenen. Dit letsel leidt tot een stoornis in
het begrijpen van taal. Spreektempo en zinslengte zijn ‘normaal’, maar ze verwisselen
klanken (poter ipv boter), of verwisselen woorden met een verwante betekenis (meisje
ipv jongen).
In ernstige gevallen ontstaat er een betekenisloos jargon.
- Uit onderzoek blijkt ook dat dit deel van belang is voor het spreken en het
begrijpen van taal Het verwerken van fonologische (Spraakklanken uur muur
duur) en semantische (woordbetekenissen uur klok wijzer) informatie en
Pragmatisch (qua gebruik samen liggen eten lekker gezond)
Afasie: Taalstoornissen die het gevolg zijn van een hersenbeschadiging
- Voor 95% linkerhersenhelft.
- Concluderend: Deze hersenhelft bij de meeste mensen gespecialiseerd is voor taal
- Er is pas sprake van afasie als er beschadiging plaats vind in bepaalde gebieden
Gebied van de gyrus angularis: een belangrijke schakel vormt in de koppeling van
visuele en auditieve informatie. Problemen kunnen hierbij zijn dat er ernstige
woordvindingmoeilijkheden, zowel in de spontane taal als bij het benoemen van
voorwerpen en problemen met het lezen en schrijven
Het taalbegripsproces verloopt in de regel razendsnel en automatisch, zonder dat
de taalgebruiker daar veel bewuste invloed op heeft. ingewikkeld proces
Onderstaand lees je 4 verschillende deelprocessen van taalbegrip
1) Spraakherkenning
Continu signaal: Spraakgeluid is een continu signaal, waarbij je het vaal hoort als een
lange, ononderbroken klankenstroom, waarin vrijwel geen afzonderlijke woorden en zelfs
geen klanken kunnen worden herkend. Om woorden te kunnen opdelen in losse
klanken = auditieve analyse
Soms worden klanken ook weggelaten als je snel en vloeiend spreekt.
Spraak verandert ook door verschillende sprekers en onder verschillende
omstandigheden
De uitspraak van een letter wordt ook beïnvloedt door de klanken die eraan
voorafgaan en er op volgen = co-articulatie
Bovenstaande verschillen maakt het spraakgeluid in veel opzichten variabel
2) Woordherkenning
Taalgebruikers zijn in staat om de ontbrekende klankinformatie aan te vullen vanuit
hun kennis van de wereld en de zinscontext.
Context is hierbij essentieel om losse woorden correct te identificeren.
,Bottom-up verwerking: het verstaan van klank is niet alleen een proces waarbij de
spraakklanken stuk voor stuk in het geluidssignaal worden geïdentificeerd en vervolgens
tot woorden worden samengesmeed
Top-down verwerking: De spraakherkenning wordt kennelijk ook beïnvloed door
hogere niveaus van verwerking, zoals het opstellen van een zinvolle interpretatie
Woorden ‘opzoeken’ in het mentale lexicon
- Wanneer iemand ka- hoort, worden alle woorden die daarmee beginnen in het
mentale lexicon geprikkeld hoe meer je hoort hoe kleiner de verzameling
woorden wordt. = cohertmodel
= Het model van woordherkenning
Contexteffect = een specifieke context zorgt ervoor dat je een verwachting opbouwt die
leidt tot snelle herkenning
Woordherkenning wordt vergemakkelijkt door contexteffect maar ook de manier
waarop het mentale lexicon in elkaar zit.
Priming: onbewuste vorm van nieuwe woorden leren Primingeffect
3) Zinsontleding
Syntactische strategieën: De
zinsopbouw die wij vanaf het
begin van een zin toepassen, ze
zijn meestal zeer nuttig en
leiden doorgaans niet tot
problemen.
4) Interpretatie
Semantische strategie:
Identificeer de inhoudswoorden
in een zin en stel op grond
daarvan een zinvolle
interpretatie op. verklaring
waarom sommige, qua
betekenis onwaarschijnlijke
zinnen eerst verkeerd worden
geïnterpreteerd
Taalproductie: Het spreken van de taal
Het spreekproces is te verdelen in drie onderdelen
1) Het bedenken en plannen van de uiting
Wat wil je precies zeggen? Welke informatie wil hij overbrengen? Of welk verzoek wil hij
doen? Moet het diplomatiek gebracht worden of maar liever recht voor zn raap?
Voorkennis van de gesprekspartner(s) inschatten
Welke volgorde (meestal chronologisch op gebeurtenis)
Proberen aan te sluiten wat al eerder is gezegd
Freudiaanse versprekingen: Gevolg van een onderdrukte gedachten en gevoelens, die
het bedenken en plannen van uitingen verstoren. (Verkeerd woord zeggen, kan zorgen
voor hele andere zin)
Preverbale boodschap: Wanneer de spreker weet wat hij wil zeggen den uiting gepland
is, heeft de boodschap nog geen talige vorm
, 2) Het formuleren van de uiting
Fase 1
= het activeren van goede woorden, elk woord brengt zijn eigen syntactische
eigenschappen mee. Zinstructuur te formuleren
Grammaticale codering: Het bouwen van zinnen wordt als het ware gestuurd door
begrippen uit de preverbale boodschap.
Gemakkelijk fouten maken dit leidt tot versprekingen
Fase 2
Fonologische codering: losse woorden. Verwisseling van letters Wordt vaak weer
hersteld
Er zijn 53 abonnementen … eh, appartementen
Gebeurd ook in gebarentaal = slips of the hand Slips of the tongue
Fonetisch plan: de fonologische codering van de woorden en de bijbehorende
grammaticale aspecten Bevat alle relevante informatie die nodig is voor het uitspreken
van de uiting. = automatisch en foutloos
Als alle woorden fonologisch vormgegeven zijn, is het fonetisch plan klaar.
3) Het uitspreken van uiting
Nu moet het fonetische plan worden uitgesproken.
‘Abstracte’ woordvormen worden geactiveerd en in spraakbewegingen omgezet (goede
coördinatie van zenuwen en spieren)
Onder verschillende omstandigheden verschillende uitspraken, er is dus geen
sprake van vaste standaardprogramma’s, die zou namelijk onvoldoende uitspraak
bieden voor spraak in andere omstandigheden
Conclusie!!
Bij het uitvoeren van
deze stappen kan de
spreker meerdere
dingen tegelijkertijd
doen. Als dit wel het geval zou zijn zouden er grote haperingen moeten optreden tussen
het uitspreken van opeenvolgende uitingen.
Een aantal cognitieve spreekprocessen lopen parallel
Het idee van het spreken als een groeiend of incrementeel proces is hieronder weer
gegeven
taalwetenschap. Oxford: Blackwell. Hieruit hoofdstuk 2: “de taalgebruiker”. P.
26-45.
= TAALVERWERVING
Auditieve analyse = heeft de continue klankenstroom onderscheiden in
spraakklank/fonemen
Lexicale analyse & synthese = toen heeft u deze reeks spraakklanken omgezet
in/gereconstrueerd tot woorden
Met behulp van prosodie
Semantische en syntactische analyse = u voorzag de woorden van een betekenis; en
reconstrueerde dei tot zinnen
Pragmatische analyse en attributie = daarna bepaalde u de
sprekersintentie/gebruikswaarde in de context/situatie
“Zo Zo” aandacht vragen
“Zit u een beetje lekker?” Retorische vraag, je gebruikt een beetje zodat het altijd ja is.
“er helemaal kaar voor” Elliptische (vraag)zin (=wat moet worden aangevuld om
een volledige vraagzin van te maken/ onvolledige zin)
= 1 Kennis van het taalsysteem
Linguïstische competence: de abstracte en grotendeels onbewuste kennis van het
taalsysteem.
- De regels uit het competence worden niet altijd ‘correct’ toegepast Met…ehhh,
met dat verhaal van.
Linguïstische Performance: het feitelijk gebruik dat van die kennis wordt gemaakt
Hierbij zijn er beperkingen, omdat wanneer er een te lange zin zal ontstaan er sprake is
van overbelasting van het geheugen
- Performance is dus beperkter dan competence
= 2 Kennis van de wereld
Kennis van de wereld: Niet alleen kennis
van het taalsysteem is belangrijk voor
volledig begrip; taalgebruikers hebben ook
kennis van de wereld nodig.
= 3 Kennis van taalgebruikssituaties
Communicatieve competence: kennis
over hoe te handelen in verschillende
taalgebruikssituaties geef mij postzegels,
is niet netjes, maar gebeurd wel als
Nederlands niet je moedertaal is, wordt
vaak als onbeleefd gezien.
Mentale lexicon: Verbinding tussen
woordkennis en kennis van de wereld. een
netwerk van knopen en draden. De knopen
zijn de woorden, en de draden zorgen voor
verbinding tussen woorden die iets met elkaar te maken hebben, bijvoorbeeld in
betekenis, in klank of in gebruik.
Prikkelen of activeren van kennis, activatie straalt uit naar nauw verwante
woorden en kennis = activatiespreiding
Voorbeeld als je boom hoort, dan worden woorden als tak en bos ook geactiveerd.
,Cognitief systeem: psychologisch goedkunnen functioneren (normaal verstandelijk
vermogen); voldoende geheugencapaciteit, concentratie. Al deze kennis en vermogen
is aan te duiden als het cognitief systeem.
Gebeid van Broca: Voorste deel in de hersenen, voornamelijk van belang voor het
spreken. Wanneer dit is aangetast spreek je langzaam en moeizaam. Je gebruikt dan
weinig of geen woorden met een grammaticale functie zoals lidwoorden en voorzetsels.
Woorden zoals lidwoorden en voorzetsels ontbreken ook van in telegrammen =
telegramstijl
- Uit onderzoek blijkt dat Broca ook een rol speelt bij het begrijpen van taal
o “De leeuw wordt door de tijger gebeten.” Broca patiënten begrijpen niet
wie wie bijt
Gebied van Wernicke: Achterste deel in de hersenen. Dit letsel leidt tot een stoornis in
het begrijpen van taal. Spreektempo en zinslengte zijn ‘normaal’, maar ze verwisselen
klanken (poter ipv boter), of verwisselen woorden met een verwante betekenis (meisje
ipv jongen).
In ernstige gevallen ontstaat er een betekenisloos jargon.
- Uit onderzoek blijkt ook dat dit deel van belang is voor het spreken en het
begrijpen van taal Het verwerken van fonologische (Spraakklanken uur muur
duur) en semantische (woordbetekenissen uur klok wijzer) informatie en
Pragmatisch (qua gebruik samen liggen eten lekker gezond)
Afasie: Taalstoornissen die het gevolg zijn van een hersenbeschadiging
- Voor 95% linkerhersenhelft.
- Concluderend: Deze hersenhelft bij de meeste mensen gespecialiseerd is voor taal
- Er is pas sprake van afasie als er beschadiging plaats vind in bepaalde gebieden
Gebied van de gyrus angularis: een belangrijke schakel vormt in de koppeling van
visuele en auditieve informatie. Problemen kunnen hierbij zijn dat er ernstige
woordvindingmoeilijkheden, zowel in de spontane taal als bij het benoemen van
voorwerpen en problemen met het lezen en schrijven
Het taalbegripsproces verloopt in de regel razendsnel en automatisch, zonder dat
de taalgebruiker daar veel bewuste invloed op heeft. ingewikkeld proces
Onderstaand lees je 4 verschillende deelprocessen van taalbegrip
1) Spraakherkenning
Continu signaal: Spraakgeluid is een continu signaal, waarbij je het vaal hoort als een
lange, ononderbroken klankenstroom, waarin vrijwel geen afzonderlijke woorden en zelfs
geen klanken kunnen worden herkend. Om woorden te kunnen opdelen in losse
klanken = auditieve analyse
Soms worden klanken ook weggelaten als je snel en vloeiend spreekt.
Spraak verandert ook door verschillende sprekers en onder verschillende
omstandigheden
De uitspraak van een letter wordt ook beïnvloedt door de klanken die eraan
voorafgaan en er op volgen = co-articulatie
Bovenstaande verschillen maakt het spraakgeluid in veel opzichten variabel
2) Woordherkenning
Taalgebruikers zijn in staat om de ontbrekende klankinformatie aan te vullen vanuit
hun kennis van de wereld en de zinscontext.
Context is hierbij essentieel om losse woorden correct te identificeren.
,Bottom-up verwerking: het verstaan van klank is niet alleen een proces waarbij de
spraakklanken stuk voor stuk in het geluidssignaal worden geïdentificeerd en vervolgens
tot woorden worden samengesmeed
Top-down verwerking: De spraakherkenning wordt kennelijk ook beïnvloed door
hogere niveaus van verwerking, zoals het opstellen van een zinvolle interpretatie
Woorden ‘opzoeken’ in het mentale lexicon
- Wanneer iemand ka- hoort, worden alle woorden die daarmee beginnen in het
mentale lexicon geprikkeld hoe meer je hoort hoe kleiner de verzameling
woorden wordt. = cohertmodel
= Het model van woordherkenning
Contexteffect = een specifieke context zorgt ervoor dat je een verwachting opbouwt die
leidt tot snelle herkenning
Woordherkenning wordt vergemakkelijkt door contexteffect maar ook de manier
waarop het mentale lexicon in elkaar zit.
Priming: onbewuste vorm van nieuwe woorden leren Primingeffect
3) Zinsontleding
Syntactische strategieën: De
zinsopbouw die wij vanaf het
begin van een zin toepassen, ze
zijn meestal zeer nuttig en
leiden doorgaans niet tot
problemen.
4) Interpretatie
Semantische strategie:
Identificeer de inhoudswoorden
in een zin en stel op grond
daarvan een zinvolle
interpretatie op. verklaring
waarom sommige, qua
betekenis onwaarschijnlijke
zinnen eerst verkeerd worden
geïnterpreteerd
Taalproductie: Het spreken van de taal
Het spreekproces is te verdelen in drie onderdelen
1) Het bedenken en plannen van de uiting
Wat wil je precies zeggen? Welke informatie wil hij overbrengen? Of welk verzoek wil hij
doen? Moet het diplomatiek gebracht worden of maar liever recht voor zn raap?
Voorkennis van de gesprekspartner(s) inschatten
Welke volgorde (meestal chronologisch op gebeurtenis)
Proberen aan te sluiten wat al eerder is gezegd
Freudiaanse versprekingen: Gevolg van een onderdrukte gedachten en gevoelens, die
het bedenken en plannen van uitingen verstoren. (Verkeerd woord zeggen, kan zorgen
voor hele andere zin)
Preverbale boodschap: Wanneer de spreker weet wat hij wil zeggen den uiting gepland
is, heeft de boodschap nog geen talige vorm
, 2) Het formuleren van de uiting
Fase 1
= het activeren van goede woorden, elk woord brengt zijn eigen syntactische
eigenschappen mee. Zinstructuur te formuleren
Grammaticale codering: Het bouwen van zinnen wordt als het ware gestuurd door
begrippen uit de preverbale boodschap.
Gemakkelijk fouten maken dit leidt tot versprekingen
Fase 2
Fonologische codering: losse woorden. Verwisseling van letters Wordt vaak weer
hersteld
Er zijn 53 abonnementen … eh, appartementen
Gebeurd ook in gebarentaal = slips of the hand Slips of the tongue
Fonetisch plan: de fonologische codering van de woorden en de bijbehorende
grammaticale aspecten Bevat alle relevante informatie die nodig is voor het uitspreken
van de uiting. = automatisch en foutloos
Als alle woorden fonologisch vormgegeven zijn, is het fonetisch plan klaar.
3) Het uitspreken van uiting
Nu moet het fonetische plan worden uitgesproken.
‘Abstracte’ woordvormen worden geactiveerd en in spraakbewegingen omgezet (goede
coördinatie van zenuwen en spieren)
Onder verschillende omstandigheden verschillende uitspraken, er is dus geen
sprake van vaste standaardprogramma’s, die zou namelijk onvoldoende uitspraak
bieden voor spraak in andere omstandigheden
Conclusie!!
Bij het uitvoeren van
deze stappen kan de
spreker meerdere
dingen tegelijkertijd
doen. Als dit wel het geval zou zijn zouden er grote haperingen moeten optreden tussen
het uitspreken van opeenvolgende uitingen.
Een aantal cognitieve spreekprocessen lopen parallel
Het idee van het spreken als een groeiend of incrementeel proces is hieronder weer
gegeven
