BLOK1: onderzoekdesigns en methoden
Leerdoelen
Bouter H4, 10 & Twisk HS1
Wat zijn de voor- en nadelen van elk van de designs:
Ecologisch onderzoek:
Voordelen:
- Kosten en tijd: Relatief goedkope en snelle manier om grote populaties te bestuderen.
- Breed overzicht: Geschikt voor het bestuderen van populatieniveaugezondheidstrends en
grote datasets.
- Hypothesegeneratie: Kan hypotheses genereren voor verder onderzoek.
Nadelen:
- Ecologische vertekening: Relaties op populatieniveau kunnen niet worden vertaald naar
individuele niveaus (ecologische vertekening).
- Confounding: Ecologische correlaties kunnen het gevolg zijn van confounders
(ongecontroleerde variabelen).
- Causaal verband: Kan geen oorzaak-en-gevolgrelaties vaststellen.
Case-control studie:
Voordelen:
- Efficiëntie: Efficiënte manier om zeldzame ziekten te bestuderen.
- Retroactief: Kan snel worden uitgevoerd omdat gegevens al beschikbaar zijn.
- Hypothesegeneratie: Kan helpen bij het identificeren van risicofactoren.
Nadelen:
- Retrospectieve aard: Afhankelijk van herinneringen van deelnemers, wat tot recall-bias kan
leiden.
- Selectiebias: Niet altijd representatief voor de populatie.
- Kan GEEN incidentie berekenen: Kan geen incidentie of risico berekenen, alleen odds ratio.
Cohortonderzoek:
Voordelen:
- Oorzaak-en-gevolg: Kan oorzaak-en-gevolgrelaties onderzoeken.
- Tijdsequenties: Kan de timing van blootstelling en uitkomst vastleggen.
- Relatieve risico's: Kan het relatieve risico van uitkomsten bepalen.
Nadelen:
- Duur en kosten: Kan duur en tijdrovend zijn.
- Verlies van follow-up: Deelnemers kunnen verloren gaan tijdens de follow-up, wat bias kan
introduceren.
- Selectiebias: Kan gevoelig zijn voor selectiebias als deelnemers niet willekeurig zijn
toegewezen.
,Transversaal onderzoek (cross-sectioneel):
Voordelen:
- Efficiëntie: Snelle manier om gegevens te verzamelen en relaties te identificeren.
- Prevalentie: Geschikt voor het schatten van prevalentie van bepaalde uitkomsten op een
specifiek moment.
Nadelen:
- Oorzaak en gevolg: Kan geen oorzaak-en-gevolgrelaties vaststellen.
- Tijdsorde: Geeft geen informatie over de tijdsorde van blootstelling en uitkomst.
- Selectiebias: Niet altijd representatief voor de populatie.
Experimenteel onderzoek (RCT):
Voordelen:
- Oorzaak-en-gevolg: Kan oorzaak-en-gevolgrelaties vaststellen.
- Randomisatie: Toewijzing van deelnemers is willekeurig, waardoor selectiebias wordt
verminderd.
- Controle: Onderzoekers hebben controle over interventie.
Nadelen:
- Kosten en tijdsbesteding: Kan duur en tijdrovend zijn.
- Ethische overwegingen: Niet alle interventies kunnen ethisch verantwoord worden getest.
- Generaliseerbaarheid: Resultaten van RCT's zijn mogelijk niet generaliseerbaar naar de gehele
populatie.
Wat is het grootste verschil tussen ecologisch onderzoek en de andere onderzoeksdesigns?
Ecologisch onderzoek analyseert gegevens op populatieniveau in plaats van individueel niveau, en kan
alleen correlaties aantonen en geen oorzaak-en-gevolgrelaties.
Wat is het verschil tussen prospectief, transversaal en retrospectief?
Prospectief: Verzameling van gegevens en follow-up gebeuren na het begin van de studie.
Transversaal: Gegevens worden op één specifiek moment verzameld.
Retrospectief: Verzameling van gegevens vindt plaats aan de hand van historische gegevens of
gegevens die al zijn verzameld.
Welke verschillende experimentele onderzoeksdesigns zijn er?
Experimentele designs omvatten gerandomiseerde gecontroleerde trials (RCT's) en cross over
Hoe ziet voor elk experimenteel design de opbouw eruit (i.e. op welk tijdspunt vindt/vinden
meting(en) en interventie(s) plaats)?
Waarom is blindering belangrijk?
Blindering is belangrijk om zowel vertekening als placebo-effecten te minimaliseren.
Volgorde in onderzoeksdesigns in termen van bewijskracht (sterk>zwak)
Gerandomiseerde gecontroleerde trials (RCT's)
Cohortonderzoeken
Case-control studies
Transversale studies
Ecologische studies
, Leerdoelen: Onderzoeksmethode
HS 2,3 t/m 3.3.1 (deels HS10)
Beschrijf: wat zijn punt- en periodeprevalentie? Wat zijn cumulatieve incidentie en
incidentiedichtheid?
Punt-prevalentie → Dit is het aantal gevallen van een bepaalde aandoening op een specifiek tijdstip
gedeeld door de totale populatie op datzelfde tijdstip
Periodeprevalentie → Dit is het aantal gevallen van een aandoening gedurende een bepaalde periode
gedeeld door de totale populatie aan het einde van die periode
Cumulatieve incidentie → Dit is het aantal nieuwe gevallen van een aandoeningen
gedurende een bepaalde periode gedeeld door de totale populatie aan het begin van die periode.
Het wordt vaak uitgedrukt als een percentage.
Incidentiedichtheid → Dit is het aantal nieuwe gevallen van een aandoening gedurende een bepaald
periode gedeeld door de totale persoonstijd die door de populatie gedurende die periode wordt
bijgedragen. Het wordt vaak uitgedrukt als ene tarief per persoon-jaren.
Wat zijn nadelen van cumulatieve incidentie (en wat is de oplossing)?
Nadelen: Cumulatieve incidentie houdt geen rekening met veranderingen in de populatie
(bijvoorbeeld mensen die de studie verlaten of binnenkomen) en kan een vertekend beeld geven als
de follow-upperiode lang is.
Oplossing: Het gebruik van incidentiedichtheid (rate) kan dit probleem aanpakken, omdat het rekening
houdt met de tijd die mensen bijdragen aan de studie.
Wat is het verschil en de overeenkomst tussen risico's en odds?
Risico is de kans op het optreden van een gebeurtenis (bijvoorbeeld ziekte) onder een bepaalde groep
mensen.
Odds is de verhouding van de kans op het optreden van de gebeurtenis tot de kans op het niet-
optreden van de gebeurtenis.
Overeenkomst: Beide meten de waarschijnlijkheid van een gebeurtenis.
Verschil: Risico is een kansberekening (bijv. 20% kans op ziekte), terwijl odds een verhouding is (bijv.
odds van 1 op 4 voor ziekte).
Wat is/ hoe bereken je
Odds ratio (OR) en risk ratio (RR) meten respectievelijk de verhouding van odds en risico's tussen twee
groepen.
Risicoverschil is het verschil in risico tussen twee groepen.
Incidentiedichthedenverschil en incidentiedichthedenratio meten het verschil en de verhouding van
incidentiedichtheden tussen twee groepen.
Number Needed to Treat (NNT) is het aantal patiënten dat moet worden behandeld om één gunstige
uitkomst te bereiken.
Attributieve proportie onder de geëxponeerden (APe) en onder de totale populatie (APt) meten
respectievelijk het aandeel van de uitkomst dat kan worden toegeschreven aan de blootstelling onder
de geëxponeerden en de hele populatie.
Welke associatiematen kunnen bij de verschillende onderzoeksdesigns worden berekend?
, Methodologie → Betreft het proces tussen wetenschappelijke vraag en het antwoord daarop.
Veel gezondheidsclaims:
- Wat is wetenschappelijk goed onderzocht?
- Welke wetenschappelijke benadering maakt een claim acceptabel?
- Hoe kun je een hypothese zelf onderbouwen met gegevens?
→ Methodologie
Doelstelling methodologie → Richt je onderzoek zo in, dat maar 1 interpretatie van de gegevens
mogelijk is.
Toegepaste Biostatistiek
Onderzoek resulteert in gegevens (data)
Hoe kan je de gegevens objectief beoordelen? → Door statistieke gegevens
Variabiliteit bemoeilijkt objectiviteit:
- Mensen zijn allemaal verschillend
- Meetmethode introduceert ook nog eens variatie
- Je kunt niet iedereen meten
- Vele factoren spelen tegelijkertijd en door elkaar heen een rol bij onderzoek naar gezondheid
Ondanks alle variaties, gebruik je statistiek voor betrouwbare uitspraken.
Belang van methodologie:
- Wetenschappelijk argumenteren
- Wetenschappelijke claims beoordelen
- Zelf onderzoekswerk verrichtten
- Wetenschappelijke kennis implementeren in de praktijk
Kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethoden
Kwantitatief
→ Meting levert getal op (of wordt via protocol omgezet in getal); rol van onderzoeker minimaal.
- Gericht op bevestiging of ontkrachting van een onderzoekshypothese
- Onderzoeksvragen met een gesloten karakter
- Statistiek is de scheidsrechter
→ Meting levert getal op (of wordt via protocol omgezet in getal)
Voorbeeld: “Is het verstrekken grati condooms effectief in de bestrijding van HIV-infecties in Malawi?”.
- Implementeer deze interventie op sommige plekken
- Bepaal nieuwe gevallen over een gegeven periode
- Doe hetzelfde op plekken zonder interventie
- Analyseer eventueel verschil
Leerdoelen
Bouter H4, 10 & Twisk HS1
Wat zijn de voor- en nadelen van elk van de designs:
Ecologisch onderzoek:
Voordelen:
- Kosten en tijd: Relatief goedkope en snelle manier om grote populaties te bestuderen.
- Breed overzicht: Geschikt voor het bestuderen van populatieniveaugezondheidstrends en
grote datasets.
- Hypothesegeneratie: Kan hypotheses genereren voor verder onderzoek.
Nadelen:
- Ecologische vertekening: Relaties op populatieniveau kunnen niet worden vertaald naar
individuele niveaus (ecologische vertekening).
- Confounding: Ecologische correlaties kunnen het gevolg zijn van confounders
(ongecontroleerde variabelen).
- Causaal verband: Kan geen oorzaak-en-gevolgrelaties vaststellen.
Case-control studie:
Voordelen:
- Efficiëntie: Efficiënte manier om zeldzame ziekten te bestuderen.
- Retroactief: Kan snel worden uitgevoerd omdat gegevens al beschikbaar zijn.
- Hypothesegeneratie: Kan helpen bij het identificeren van risicofactoren.
Nadelen:
- Retrospectieve aard: Afhankelijk van herinneringen van deelnemers, wat tot recall-bias kan
leiden.
- Selectiebias: Niet altijd representatief voor de populatie.
- Kan GEEN incidentie berekenen: Kan geen incidentie of risico berekenen, alleen odds ratio.
Cohortonderzoek:
Voordelen:
- Oorzaak-en-gevolg: Kan oorzaak-en-gevolgrelaties onderzoeken.
- Tijdsequenties: Kan de timing van blootstelling en uitkomst vastleggen.
- Relatieve risico's: Kan het relatieve risico van uitkomsten bepalen.
Nadelen:
- Duur en kosten: Kan duur en tijdrovend zijn.
- Verlies van follow-up: Deelnemers kunnen verloren gaan tijdens de follow-up, wat bias kan
introduceren.
- Selectiebias: Kan gevoelig zijn voor selectiebias als deelnemers niet willekeurig zijn
toegewezen.
,Transversaal onderzoek (cross-sectioneel):
Voordelen:
- Efficiëntie: Snelle manier om gegevens te verzamelen en relaties te identificeren.
- Prevalentie: Geschikt voor het schatten van prevalentie van bepaalde uitkomsten op een
specifiek moment.
Nadelen:
- Oorzaak en gevolg: Kan geen oorzaak-en-gevolgrelaties vaststellen.
- Tijdsorde: Geeft geen informatie over de tijdsorde van blootstelling en uitkomst.
- Selectiebias: Niet altijd representatief voor de populatie.
Experimenteel onderzoek (RCT):
Voordelen:
- Oorzaak-en-gevolg: Kan oorzaak-en-gevolgrelaties vaststellen.
- Randomisatie: Toewijzing van deelnemers is willekeurig, waardoor selectiebias wordt
verminderd.
- Controle: Onderzoekers hebben controle over interventie.
Nadelen:
- Kosten en tijdsbesteding: Kan duur en tijdrovend zijn.
- Ethische overwegingen: Niet alle interventies kunnen ethisch verantwoord worden getest.
- Generaliseerbaarheid: Resultaten van RCT's zijn mogelijk niet generaliseerbaar naar de gehele
populatie.
Wat is het grootste verschil tussen ecologisch onderzoek en de andere onderzoeksdesigns?
Ecologisch onderzoek analyseert gegevens op populatieniveau in plaats van individueel niveau, en kan
alleen correlaties aantonen en geen oorzaak-en-gevolgrelaties.
Wat is het verschil tussen prospectief, transversaal en retrospectief?
Prospectief: Verzameling van gegevens en follow-up gebeuren na het begin van de studie.
Transversaal: Gegevens worden op één specifiek moment verzameld.
Retrospectief: Verzameling van gegevens vindt plaats aan de hand van historische gegevens of
gegevens die al zijn verzameld.
Welke verschillende experimentele onderzoeksdesigns zijn er?
Experimentele designs omvatten gerandomiseerde gecontroleerde trials (RCT's) en cross over
Hoe ziet voor elk experimenteel design de opbouw eruit (i.e. op welk tijdspunt vindt/vinden
meting(en) en interventie(s) plaats)?
Waarom is blindering belangrijk?
Blindering is belangrijk om zowel vertekening als placebo-effecten te minimaliseren.
Volgorde in onderzoeksdesigns in termen van bewijskracht (sterk>zwak)
Gerandomiseerde gecontroleerde trials (RCT's)
Cohortonderzoeken
Case-control studies
Transversale studies
Ecologische studies
, Leerdoelen: Onderzoeksmethode
HS 2,3 t/m 3.3.1 (deels HS10)
Beschrijf: wat zijn punt- en periodeprevalentie? Wat zijn cumulatieve incidentie en
incidentiedichtheid?
Punt-prevalentie → Dit is het aantal gevallen van een bepaalde aandoening op een specifiek tijdstip
gedeeld door de totale populatie op datzelfde tijdstip
Periodeprevalentie → Dit is het aantal gevallen van een aandoening gedurende een bepaalde periode
gedeeld door de totale populatie aan het einde van die periode
Cumulatieve incidentie → Dit is het aantal nieuwe gevallen van een aandoeningen
gedurende een bepaalde periode gedeeld door de totale populatie aan het begin van die periode.
Het wordt vaak uitgedrukt als een percentage.
Incidentiedichtheid → Dit is het aantal nieuwe gevallen van een aandoening gedurende een bepaald
periode gedeeld door de totale persoonstijd die door de populatie gedurende die periode wordt
bijgedragen. Het wordt vaak uitgedrukt als ene tarief per persoon-jaren.
Wat zijn nadelen van cumulatieve incidentie (en wat is de oplossing)?
Nadelen: Cumulatieve incidentie houdt geen rekening met veranderingen in de populatie
(bijvoorbeeld mensen die de studie verlaten of binnenkomen) en kan een vertekend beeld geven als
de follow-upperiode lang is.
Oplossing: Het gebruik van incidentiedichtheid (rate) kan dit probleem aanpakken, omdat het rekening
houdt met de tijd die mensen bijdragen aan de studie.
Wat is het verschil en de overeenkomst tussen risico's en odds?
Risico is de kans op het optreden van een gebeurtenis (bijvoorbeeld ziekte) onder een bepaalde groep
mensen.
Odds is de verhouding van de kans op het optreden van de gebeurtenis tot de kans op het niet-
optreden van de gebeurtenis.
Overeenkomst: Beide meten de waarschijnlijkheid van een gebeurtenis.
Verschil: Risico is een kansberekening (bijv. 20% kans op ziekte), terwijl odds een verhouding is (bijv.
odds van 1 op 4 voor ziekte).
Wat is/ hoe bereken je
Odds ratio (OR) en risk ratio (RR) meten respectievelijk de verhouding van odds en risico's tussen twee
groepen.
Risicoverschil is het verschil in risico tussen twee groepen.
Incidentiedichthedenverschil en incidentiedichthedenratio meten het verschil en de verhouding van
incidentiedichtheden tussen twee groepen.
Number Needed to Treat (NNT) is het aantal patiënten dat moet worden behandeld om één gunstige
uitkomst te bereiken.
Attributieve proportie onder de geëxponeerden (APe) en onder de totale populatie (APt) meten
respectievelijk het aandeel van de uitkomst dat kan worden toegeschreven aan de blootstelling onder
de geëxponeerden en de hele populatie.
Welke associatiematen kunnen bij de verschillende onderzoeksdesigns worden berekend?
, Methodologie → Betreft het proces tussen wetenschappelijke vraag en het antwoord daarop.
Veel gezondheidsclaims:
- Wat is wetenschappelijk goed onderzocht?
- Welke wetenschappelijke benadering maakt een claim acceptabel?
- Hoe kun je een hypothese zelf onderbouwen met gegevens?
→ Methodologie
Doelstelling methodologie → Richt je onderzoek zo in, dat maar 1 interpretatie van de gegevens
mogelijk is.
Toegepaste Biostatistiek
Onderzoek resulteert in gegevens (data)
Hoe kan je de gegevens objectief beoordelen? → Door statistieke gegevens
Variabiliteit bemoeilijkt objectiviteit:
- Mensen zijn allemaal verschillend
- Meetmethode introduceert ook nog eens variatie
- Je kunt niet iedereen meten
- Vele factoren spelen tegelijkertijd en door elkaar heen een rol bij onderzoek naar gezondheid
Ondanks alle variaties, gebruik je statistiek voor betrouwbare uitspraken.
Belang van methodologie:
- Wetenschappelijk argumenteren
- Wetenschappelijke claims beoordelen
- Zelf onderzoekswerk verrichtten
- Wetenschappelijke kennis implementeren in de praktijk
Kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethoden
Kwantitatief
→ Meting levert getal op (of wordt via protocol omgezet in getal); rol van onderzoeker minimaal.
- Gericht op bevestiging of ontkrachting van een onderzoekshypothese
- Onderzoeksvragen met een gesloten karakter
- Statistiek is de scheidsrechter
→ Meting levert getal op (of wordt via protocol omgezet in getal)
Voorbeeld: “Is het verstrekken grati condooms effectief in de bestrijding van HIV-infecties in Malawi?”.
- Implementeer deze interventie op sommige plekken
- Bepaal nieuwe gevallen over een gegeven periode
- Doe hetzelfde op plekken zonder interventie
- Analyseer eventueel verschil
