Strafprocesrecht Colleges Samenvatting
Week 1: Strafproces
Hoorcollege
Het proces-verbaal van een politieambtenaar is in beginsel op zichzelf voldoende
voor een veroordeling; uitzondering op de regel dat 1 bewijsstuk niet genoeg is.
Anders wordt oordelen over kleine delicten veel moeilijker.
Doel(e)n strafproces
Waar materieel strafrecht meer over de straffen gaat, gaat het strafprocesrecht
meer over procedureregels en regels die aangeven hoe we kunnen vaststellen
dat iemand een strafbaar feit heeft gepleegd.
Het hoofddoel van het strafproces is zorgen voor juiste toepassing van het
materiële strafrecht, dus: zorgen dat schuldigen bestraft worden en onschuldigen
niet worden bestraft. We zijn niet geneigd om te zeggen dat waarheidsvinding
het primaire doel is, want je wil de waarheid vinden over de tenlastelegging,
maar niet om alles daaromheen.
Andere doelen van het strafprocesrecht: de eerbiediging van rechten en
vrijheden van de verdachte, slachtoffers, getuigen en andere betrokkenen.
Procedurele rechtvaardigheid: het gaat niet alleen om de uitkomst van het
proces, maar ook hoe de verdachte bejegend wordt; dat kan invloed hebben op
hoe de verdachte de uitkomst ervaart. Een andere functie is de
demonstratiefunctie: je demonstreert door een fair en open strafproces de norm
en dat de overheid zich daarbij netjes aan de regels houdt.
Er zit een intrinsieke spanning tussen instrumentaliteit en rechtsbescherming.
Instrumentaliteit houdt in dat de overheid instrumenten in handen moet hebben
om criminaliteit effectief te bestrijden. Daarvoor moeten dwangmiddelen ter
beschikking staan; je gebruikt die instrumenten om achter de waarheid te
komen. rechtsbescherming houdt in dat je als burger voldoende beschermd moet
zijn tegen de machtsuitoefening van de staat. Die bevoegdheden moeten goed
ingekaderd zijn. Het is niet alleen een tegenstelling, maar ook een
samenwerking.
Er zijn andere wetenschappen van belang voor het strafprocesrecht, zoals de
criminologie en sociale wetenschappen: hoe nemen opsporingsambtenaren
beslissingen? Hoe ontstaan valse bekentenissen? Het is belangrijk om kennis te
nemen van andere inzichten.
Kenmerken van het Nederlandse strafproces
Er zijn twee soorten processen:
Accusatoir Inquisitoir
Gelijkwaardige procespartijen Verdachte als voorwerp van onderzoek
Lijdelijke rechter Actieve rechter
Formele waarheid Materiële waarheid
Mondelinge procedure Dominantie schriftelijke stukken
Nederland is van oorsprong erg inquisitoir, maar heeft nu ook accusatoire
kenmerken.
,Bronnen van het strafprocesrecht
Bronnen van het strafprocesrecht zijn: Grondwet, EVRM, EU-recht en
internationale verdragen, WvSv, bijzondere wetten (WWM, WED, WVW,
Opiumwet), AMvB’s en beleidsregels, jurisprudentie en beginselen van een goede
procesorde.
Voorbeelden van Europees en internationaal recht zijn het EVRM, EU-recht, IVBPR,
diverse specifieke verdragen zoals VN-verdrag tegen foltering en andere wrede,
onmenselijke of onterende behandeling of bestraffen, en rechtshulpinstrumenten
zoals uitleveringsverdragen.
De Raad van Europa en het ERVRM hebben een grote invloed, vooral de
uitspraken van het EHRM. Het gaat hierbij om artikelen over het recht op vrijheid
en veiligheid (art. 5), op eerlijk proces (art. 6), op eerbiediging van privé-, familie-
en gezinsleven (art. 8) en het discriminatieverbod (art. 14).
Het EU-recht gaat vooral over het Handvest Grondrechten EU met richtlijnen voor
procedurele rechten, zoals het recht op vertolking en vertaling en op toegang tot
een advocaat, maar ook slachtofferrichtlijnen. Het Europees OM gaat over het
vergelden van fraude/corruptie met EU-gelden.
De beginselen van een behoorlijke procesorde zijn het vertrouwensbeginsel,
gelijkheidsbeginsel, verbod van détournement de pouvoir en een behoorlijke en
billijke belangenafweging. Dit zijn geen wettelijke normen, maar hebben een
belangrijke aanvullende werking.
Fasering van het strafproces
De fasen van het strafproces bestaan uit:
Opsporing Vervolging Berechting Tenuitvoerlegging
- In de praktijk komen maar weinig zaken de hele keten door.
Ontwikkelingen op het terrein van het strafproces(recht)
Er hebben verschillende ontwikkelingen plaatsgevonden in het strafprocesrecht:
- Digitalisering van criminaliteit en de aanpak daarvan;
- Internationalisering van criminaliteit en de aanpak daarvan;
- Voortdurende overbelasting van de justitiële keten. Dit heeft geleid tot
verkorte vormen van afdoening, experimenten met mediation en
herstelgerichte benaderingen;
- Verharding van drugscriminaliteit/georganiseerde misdaad;
- Meer aandacht voor slachtoffers in het strafproces; en
- Modernisering van het Wetboek van Strafvordering.
Werkgroep
Juridisch kader Mr. Big-methode
1. Toetsing aan de toepassingsvoorwaarde van art. 126j Sv
- Autoriteit: wie heeft de bevoegdheid om de methode in te zetten?
- Subject: tegen wie?
, - Grond: waarom?
- Geval: wanneer?
- Termijn: voor hoe lang?
2. Eisen proportionaliteit en subsidiariteit:
- Zijn er geen anderen, minder indringende opsporingsmiddelen voorhanden
om deze zaak op te lossen?
- Verhoudt het middel zich wel tot de ernst van het misdrijf?
3. Verslaglegging: verbaliseringsplicht (art. 152 Sv): opsporingsambtenaren
moeten zo snel mogelijk proces-verbaal maken.
4. Verklaringsvrijheid (art. 29 lid 1 Sv jo. Art. 6 lid 1 EVRM, HR Posbank): is de
verdachte niet de facto terechtgekomen in een verhoorsituatie, zonder dat
de waarborgen die daar normaal bij zouden horen daar gelden?
Aantasting verklaringsvrijheid – Posbank gezichtspunten:
- Verloop opsporingstraject
- De eventueel reeds door verdachte ingenomen proceshouding
- De mate van misleiding: een beetje misleiding is inherent aan de methode,
maar het kan in meerdere of mindere mate.
- De mate van (psychische) druk: was de verdachte kwetsbaarder dan een
gemiddelde persoon en ontvankelijker voor psychische druk? Verslaving,
financiële afhankelijk, lage intelligentie, etc.
- De bemoeienis van opsporingsambtenaren met de inhoud van (wezenlijke)
onderdelen van de door verdachte afgelegde verklaring: hoe erg
bemoeiden opsporingsambtenaren zich met de verklaring? Open of
suggestieve vragen?
Terug inkleuring van bovenstaande:
- In het vooruitzicht stellen van negatieve of positieve consequenties
- Duur en intensiteit traject
- Strekking en frequentie met de verdachte
Wanneer de rechter oordeelt dat tijdens het opsporingstraject afgelegde
verklaringen van verdachte in strijd met zijn verklaringsvrijheid zijn afgelegd,
past daarop in de regel slechts uitsluiting van het bewijs van die verklaringen.
, Week 2: Het opsporingsonderzoek
Hoorcollege
Verdenkingsbegrip(pen)
Er zijn veel verschillende opsporingsmethoden, zoals: verhoor van verdachte,
verhoor van getuigen, onderzoek door deskundigen, gebruik van
foto’s/camerabeelden, vingerafdrukken en confrontatie. Dwangmiddelen zijn
opsporingsbevoegdheden die rechtstreeks inbreuk maken op de rechten en
vrijheden van personen, zoals aanhouding of een telefoontap. Niet al deze
methoden staan in de wet; de zwaardere methoden moeten wel een wettelijke
grondslag hebben. Als het wel in de wet staat is het nog de vraag welke
bevoegdheid handig is om in te zetten.
Klassiek gezien is het startpunt van de opsporing wanneer er een verdenking
ontstaat (art. 27 Sv). Proactief gezien zijn er voordat er een concrete verdenking
is steeds meer mogelijkheden gekomen voor de politie om eerder in het proces al
bepaalde middelen in te zetten. Dan is niet altijd een verdenking nodig van een
concreet feit dat al gepleegd is.
Het begrip ‘verdachte’/’verdenking’ heeft twee functies:
a. Mogelijkheid om bevoegdheden toe te passen. Veel bevoegdheden kun je
pas inzetten vanaf het moment dat er een verdenking is. Het werkt dus
instrumenteel: op het moment van verdenking mag je bepaalde dingen als
autoriteiten, als dat moment er nog niet is, mag je die bevoegdheden nog
niet inzetten.
b. Toekenning van rechten aan de verdachte. Het begrip geeft dus ook
bescherming; als je nog geen verdachte bent heb je bijv. nog geen
zwijgrecht.
- Dit zijn rechten zoals: rechtsbijstand, recht op informatie, interne
openbaarheid, recht te worden gehoord, tolk, onschuldpresumptie en het
zwijgrecht.
Verdachte: als verdachte wordt voordat de vervolging is aangevangen,
aangemerkt degene te wiens aanzien uit feiten en omstandigheden een redelijk
vermoeden van schuld aan een strafbaar feit voortvloeit (art. 27 lid 1 Sv).
Voorwaarden:
1. Voorafgaande feiten of omstandigheden
2. Een redelijk vermoeden van schuld. Het gaat om schuld in feitelijke zin;
geen sprake van een opzet-schuld verband.
3. Aan enig strafbaar feit
- Soms ook op basis van anonieme bronnen, mits die voldoende concreet
zijn; het moet gaan om concrete en specifieke informatie. In principe is een
anonieme bron niet genoeg en moet je eerst verifiëren aan ander
materiaal.
Handvatten voor het verdenkingsbegrip:
- Objectiveerbaarheid: afhankelijk van de omstandigheden van het geval;
- Individualiseerbaarheid: het moet gaan om één of meerdere specifieke
personen waar men het oog op heeft;
Week 1: Strafproces
Hoorcollege
Het proces-verbaal van een politieambtenaar is in beginsel op zichzelf voldoende
voor een veroordeling; uitzondering op de regel dat 1 bewijsstuk niet genoeg is.
Anders wordt oordelen over kleine delicten veel moeilijker.
Doel(e)n strafproces
Waar materieel strafrecht meer over de straffen gaat, gaat het strafprocesrecht
meer over procedureregels en regels die aangeven hoe we kunnen vaststellen
dat iemand een strafbaar feit heeft gepleegd.
Het hoofddoel van het strafproces is zorgen voor juiste toepassing van het
materiële strafrecht, dus: zorgen dat schuldigen bestraft worden en onschuldigen
niet worden bestraft. We zijn niet geneigd om te zeggen dat waarheidsvinding
het primaire doel is, want je wil de waarheid vinden over de tenlastelegging,
maar niet om alles daaromheen.
Andere doelen van het strafprocesrecht: de eerbiediging van rechten en
vrijheden van de verdachte, slachtoffers, getuigen en andere betrokkenen.
Procedurele rechtvaardigheid: het gaat niet alleen om de uitkomst van het
proces, maar ook hoe de verdachte bejegend wordt; dat kan invloed hebben op
hoe de verdachte de uitkomst ervaart. Een andere functie is de
demonstratiefunctie: je demonstreert door een fair en open strafproces de norm
en dat de overheid zich daarbij netjes aan de regels houdt.
Er zit een intrinsieke spanning tussen instrumentaliteit en rechtsbescherming.
Instrumentaliteit houdt in dat de overheid instrumenten in handen moet hebben
om criminaliteit effectief te bestrijden. Daarvoor moeten dwangmiddelen ter
beschikking staan; je gebruikt die instrumenten om achter de waarheid te
komen. rechtsbescherming houdt in dat je als burger voldoende beschermd moet
zijn tegen de machtsuitoefening van de staat. Die bevoegdheden moeten goed
ingekaderd zijn. Het is niet alleen een tegenstelling, maar ook een
samenwerking.
Er zijn andere wetenschappen van belang voor het strafprocesrecht, zoals de
criminologie en sociale wetenschappen: hoe nemen opsporingsambtenaren
beslissingen? Hoe ontstaan valse bekentenissen? Het is belangrijk om kennis te
nemen van andere inzichten.
Kenmerken van het Nederlandse strafproces
Er zijn twee soorten processen:
Accusatoir Inquisitoir
Gelijkwaardige procespartijen Verdachte als voorwerp van onderzoek
Lijdelijke rechter Actieve rechter
Formele waarheid Materiële waarheid
Mondelinge procedure Dominantie schriftelijke stukken
Nederland is van oorsprong erg inquisitoir, maar heeft nu ook accusatoire
kenmerken.
,Bronnen van het strafprocesrecht
Bronnen van het strafprocesrecht zijn: Grondwet, EVRM, EU-recht en
internationale verdragen, WvSv, bijzondere wetten (WWM, WED, WVW,
Opiumwet), AMvB’s en beleidsregels, jurisprudentie en beginselen van een goede
procesorde.
Voorbeelden van Europees en internationaal recht zijn het EVRM, EU-recht, IVBPR,
diverse specifieke verdragen zoals VN-verdrag tegen foltering en andere wrede,
onmenselijke of onterende behandeling of bestraffen, en rechtshulpinstrumenten
zoals uitleveringsverdragen.
De Raad van Europa en het ERVRM hebben een grote invloed, vooral de
uitspraken van het EHRM. Het gaat hierbij om artikelen over het recht op vrijheid
en veiligheid (art. 5), op eerlijk proces (art. 6), op eerbiediging van privé-, familie-
en gezinsleven (art. 8) en het discriminatieverbod (art. 14).
Het EU-recht gaat vooral over het Handvest Grondrechten EU met richtlijnen voor
procedurele rechten, zoals het recht op vertolking en vertaling en op toegang tot
een advocaat, maar ook slachtofferrichtlijnen. Het Europees OM gaat over het
vergelden van fraude/corruptie met EU-gelden.
De beginselen van een behoorlijke procesorde zijn het vertrouwensbeginsel,
gelijkheidsbeginsel, verbod van détournement de pouvoir en een behoorlijke en
billijke belangenafweging. Dit zijn geen wettelijke normen, maar hebben een
belangrijke aanvullende werking.
Fasering van het strafproces
De fasen van het strafproces bestaan uit:
Opsporing Vervolging Berechting Tenuitvoerlegging
- In de praktijk komen maar weinig zaken de hele keten door.
Ontwikkelingen op het terrein van het strafproces(recht)
Er hebben verschillende ontwikkelingen plaatsgevonden in het strafprocesrecht:
- Digitalisering van criminaliteit en de aanpak daarvan;
- Internationalisering van criminaliteit en de aanpak daarvan;
- Voortdurende overbelasting van de justitiële keten. Dit heeft geleid tot
verkorte vormen van afdoening, experimenten met mediation en
herstelgerichte benaderingen;
- Verharding van drugscriminaliteit/georganiseerde misdaad;
- Meer aandacht voor slachtoffers in het strafproces; en
- Modernisering van het Wetboek van Strafvordering.
Werkgroep
Juridisch kader Mr. Big-methode
1. Toetsing aan de toepassingsvoorwaarde van art. 126j Sv
- Autoriteit: wie heeft de bevoegdheid om de methode in te zetten?
- Subject: tegen wie?
, - Grond: waarom?
- Geval: wanneer?
- Termijn: voor hoe lang?
2. Eisen proportionaliteit en subsidiariteit:
- Zijn er geen anderen, minder indringende opsporingsmiddelen voorhanden
om deze zaak op te lossen?
- Verhoudt het middel zich wel tot de ernst van het misdrijf?
3. Verslaglegging: verbaliseringsplicht (art. 152 Sv): opsporingsambtenaren
moeten zo snel mogelijk proces-verbaal maken.
4. Verklaringsvrijheid (art. 29 lid 1 Sv jo. Art. 6 lid 1 EVRM, HR Posbank): is de
verdachte niet de facto terechtgekomen in een verhoorsituatie, zonder dat
de waarborgen die daar normaal bij zouden horen daar gelden?
Aantasting verklaringsvrijheid – Posbank gezichtspunten:
- Verloop opsporingstraject
- De eventueel reeds door verdachte ingenomen proceshouding
- De mate van misleiding: een beetje misleiding is inherent aan de methode,
maar het kan in meerdere of mindere mate.
- De mate van (psychische) druk: was de verdachte kwetsbaarder dan een
gemiddelde persoon en ontvankelijker voor psychische druk? Verslaving,
financiële afhankelijk, lage intelligentie, etc.
- De bemoeienis van opsporingsambtenaren met de inhoud van (wezenlijke)
onderdelen van de door verdachte afgelegde verklaring: hoe erg
bemoeiden opsporingsambtenaren zich met de verklaring? Open of
suggestieve vragen?
Terug inkleuring van bovenstaande:
- In het vooruitzicht stellen van negatieve of positieve consequenties
- Duur en intensiteit traject
- Strekking en frequentie met de verdachte
Wanneer de rechter oordeelt dat tijdens het opsporingstraject afgelegde
verklaringen van verdachte in strijd met zijn verklaringsvrijheid zijn afgelegd,
past daarop in de regel slechts uitsluiting van het bewijs van die verklaringen.
, Week 2: Het opsporingsonderzoek
Hoorcollege
Verdenkingsbegrip(pen)
Er zijn veel verschillende opsporingsmethoden, zoals: verhoor van verdachte,
verhoor van getuigen, onderzoek door deskundigen, gebruik van
foto’s/camerabeelden, vingerafdrukken en confrontatie. Dwangmiddelen zijn
opsporingsbevoegdheden die rechtstreeks inbreuk maken op de rechten en
vrijheden van personen, zoals aanhouding of een telefoontap. Niet al deze
methoden staan in de wet; de zwaardere methoden moeten wel een wettelijke
grondslag hebben. Als het wel in de wet staat is het nog de vraag welke
bevoegdheid handig is om in te zetten.
Klassiek gezien is het startpunt van de opsporing wanneer er een verdenking
ontstaat (art. 27 Sv). Proactief gezien zijn er voordat er een concrete verdenking
is steeds meer mogelijkheden gekomen voor de politie om eerder in het proces al
bepaalde middelen in te zetten. Dan is niet altijd een verdenking nodig van een
concreet feit dat al gepleegd is.
Het begrip ‘verdachte’/’verdenking’ heeft twee functies:
a. Mogelijkheid om bevoegdheden toe te passen. Veel bevoegdheden kun je
pas inzetten vanaf het moment dat er een verdenking is. Het werkt dus
instrumenteel: op het moment van verdenking mag je bepaalde dingen als
autoriteiten, als dat moment er nog niet is, mag je die bevoegdheden nog
niet inzetten.
b. Toekenning van rechten aan de verdachte. Het begrip geeft dus ook
bescherming; als je nog geen verdachte bent heb je bijv. nog geen
zwijgrecht.
- Dit zijn rechten zoals: rechtsbijstand, recht op informatie, interne
openbaarheid, recht te worden gehoord, tolk, onschuldpresumptie en het
zwijgrecht.
Verdachte: als verdachte wordt voordat de vervolging is aangevangen,
aangemerkt degene te wiens aanzien uit feiten en omstandigheden een redelijk
vermoeden van schuld aan een strafbaar feit voortvloeit (art. 27 lid 1 Sv).
Voorwaarden:
1. Voorafgaande feiten of omstandigheden
2. Een redelijk vermoeden van schuld. Het gaat om schuld in feitelijke zin;
geen sprake van een opzet-schuld verband.
3. Aan enig strafbaar feit
- Soms ook op basis van anonieme bronnen, mits die voldoende concreet
zijn; het moet gaan om concrete en specifieke informatie. In principe is een
anonieme bron niet genoeg en moet je eerst verifiëren aan ander
materiaal.
Handvatten voor het verdenkingsbegrip:
- Objectiveerbaarheid: afhankelijk van de omstandigheden van het geval;
- Individualiseerbaarheid: het moet gaan om één of meerdere specifieke
personen waar men het oog op heeft;
